– ەنتسيكلوپەديا شىعارۋعا كەمەلدەنۋ كەز كەلگەن ەلدىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىس. ول – بيىك وركەنيەت, تامىرلى مادەنيەت قونعان ەلگە عانا بۇيىراتىن تالعامپاز دۇنيە. مىنا زاماندا ەلدىڭ ەلدىگىن تانىتاتىن ءبىر كورسەتكىش – ەنتسيكلوپەديا. ال جاڭاعى نەگىزىن قالاۋشى كوپتىڭ, بۇل ىسكە ۇلكەن قۇلشىنىسپەن كىرىسكەن 130 ادامنىڭ ءبىرى ەكەنىم راس. مارقۇم مۇحامەدجان قاراتاەۆ جازۋشىلار وداعىندا مەنى جانىنا شاقىرىپ الىپ: «سەن مۇندا نەعىپ ءجۇرسىڭ؟ ەنتسيكلوپەدياعا كەل. پاتەر الىپ پا ەڭ؟ ەرتەڭ تۇستەن كەيىن كەل», دەپ قىسقا قايىردى.
ديپلوم جۇمىسىن قورعاۋ كەزىندە, جان مۇرىننىڭ ۇشىنا كەلگەندە وسى كىسى امان الىپ قالعان-دى. قۋانىپ قالدىم. ديپلومنىڭ تاقىرىبى «بەيىمبەت ءمايليننىڭ جارىق كورمەگەن شىعارمالارى» بولاتىن. جەتەكشىم تەمىرعالي ءنۇرتازيننىڭ ايتۋىمەن ديپلوم جۇمىسىمدى مۇقاڭا كورسەتىپ, ەسكەرتپەلەرىن تۇزەگەم. نە كەرەك, بەيىمبەتتىڭ جاۋلارى ءالى دە ءتىرى ەكەن.
– جارىق كورمەگەنى قالاي؟
– ستۋدەنتكە لايىق تاقىرىپ ەمەس.
وسى سەكىلدى سۇراقپەن تەمكەڭدى ورتاعا الا باستاعاندار نەگىزىنەن ءتىل سالاسىنىڭ عالىمدارى. سودان, ويلاماعان جەردەن مۇقاڭنىڭ كىرىپ كەلگەنى. ول دا اللانىڭ بۇيرىعى شىعار.
– ال يگەن باتىر. بۇل جەر ساعان كەلىپ قونىپ, قايتا ۇشىپ كەتە باراتىن ۆزلەتنىي پولوسا ەمەس, – دەپ الاقانىمەن ۇشاقتى بەينەلەپ, كوك شۇعا ستولدىڭ بەتىن ءبىر قالىقتاتىپ ءوتتى. – مۇندا ارىستان دا, جولبارىس تا (اتتارى سولاي بولسا كەرەك), دۋلات تا كەلىپ, شىداي المادى. جۇمىس اۋىر ەكەنى راس. ارحيتەكتۋرا مەن بەينەلەۋ ونەرىنىڭ عىلىمي تەرميندەرىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋدى وزىڭە تاپسىرعالى وتىرمىن. ءتارتىپ بويىنشا العاش كىشى عىلىمي رەداكتور بولىپ باستاۋىڭ كەرەك. ال مەن سەنى اعا عىلىمي رەداكتور ەتىپ الام. بىلەك سىبانىپ كىرىسەسىڭ, باتىر.
قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ساۋاتتى بولىپ شىعۋىنا مۇقاڭ قىرۋار ەڭبەك ءسىڭىردى. جۇمىس جۇيەسىن ماسكەۋدىڭ ۇلكەن سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ۇلگىسىنە سايكەستەندىردى. مىسالى, جەكە قاتتاماعا سالىنعان الاقانداي تەرميندى قىرىققا تارتا ادام قاراپ شىعاتىن. عىلىمي-سالالىق رەداكتسيالاردىڭ رەدسوۆەت مۇشەلەرى مەن كەڭەسشىلەرى قانشاما! دەنى اكادەميك عالىمدار!
– ول كەزدە ەنتسيكلوپەديا سالاسى كوپ-كورىم مارتەبەلى جۇمىس سانالاتىن.
قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ باس رەداكتسياسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى سياقتى بولدى عوي دەيمىن.
– ءيا. العاش عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇزىرىندا بولدى, جالاقىسى ەڭ جوعارى مەكەمە ەدى.
– سونىمەن ۇستاز سەنىمىن اقتاي الدىڭىز با؟
– اقتاي الدىم با, جوق پا؟ ونى ەكى قوسىمشاسىمەن 14 توم بولىپ شىققان قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنان وقىرمان ءوزى كورە جاتار. اۋىر جۇكتى بىرگە كوتەرىسكەن بۇتكىل زيالى قاۋىم ەدى. ولار تىڭ تەرمين ەنگىزۋگە, تەرمين ءتىلىن قالىپتاستىرۋعا كومەك قولىن سوزدى. مىسالى ءا.ح.مارعۇلان «بايىرعى ساق, عۇن, ءۇيسىن ونەرى» دەگەن تىڭ تەرمين ەنگىزدى. عالىم ونى ورىستىڭ بەلگىلى ارحەولوگى, تاريحشى جانە ەتنوگراف, سسسر عا-نىڭ اكادەميگى ا.پ.وكلادنيكوۆتى قالقان ەتىپ ۇستاپ, ءادىسىن تاۋىپ سىنالاعانعا ۇقسايدى.
ال قاسبەت, مىق, دودەگە (فريز), تۇسقاعاز, توكقاعار سەكىلدى كوپتەگەن تەرمين بالامالارى سول ىزدەنىس كەزىندە دۇنيەگە كەلگەن-ءدى.
راسىندا دا, بەل قايىستىراتىن شۇقىما جۇمىسقا جىگەرلەندىرگەن تاعى دا سول مۇقاڭ بولدى. 3 توم شىعارىپ, ءبىرشاما توسەلىپ قالعان كەزىمىز. 4-توم باسپاحانادا باسىلىپ جاتقان. تومعا تىگىلەتىن ءبىر بۇكتەمەنى (ۆەرستكانى; 16 بەت, 1 باسپا تاباق) ۇسىنعان جاۋاپتى حاتشى ق.س.ءابىلحانوۆ «توم باسىلىپ جاتىر. مىناۋ سونىڭ تازا بەتى. مۇقيات قاراپ شىق. قاتە تاپساڭ ماعان حابارلاس» دەدى. تازا بەتتەگى «ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىس» دەگەن تەرميندە سوعىستىڭ باستالۋىنا فاشيستىك گەرمانيا ەمەس, ءبىزدىڭ ەل سەبەپكەر بولىپ تۇر. ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەي, بىرنەشە قايتارا وقىپ شىعىپ, ساعاتقا قاراسام ءبىر جارىم ەكەن. سودان قابەكەڭە تەلەفون سوقتىم. ەرتەڭىنە كەزەكتەن تىس لەزدەمە ءوتتى. ءپىسسىمىللادان مۇقاڭ سالماقتى دا رازى ۇنمەن:
– كەمە اپاتقا ۇشىراعاندا وقپاندى دەنەسىمەن بىتەپ, جۇرتتى امان الىپ قالاتىن ماتروستار بولۋشى ەدى. مىنە, ورتاق ىسكە جانىن سالاتىن, سونداي ازاماتتار ءبىزدىڭ ارامىزدا دا بار ەكەن. ءبىر قاۋىپتەن امان قالدىق – دەدى.
باسۋ ءىسىنىڭ تۇندە توقتاتىلعانىن, مەنىڭ اتىمدى دابىرا ەتپەدى. ورىندىعىممەن بىرگە ءبىراز قالىقتاپ, العاش رەت ءوزىمنىڭ كەرەك ەكەنىمدى سەزىندىم.
– وسى كۇنى ەنتسيكلوپەديا دەگەن كوبەيدى. جارىق كورىپ جاتقان باسىلىمدارعا كوزقاراسىڭىز قانداي؟
– ءبىز ەنتسيكلوپەديا شىعارۋدىڭ قىر-سىرىن الدىمەن ماسكەۋدەن, سونىمەن قاتار جۇمىس بارىسىندا ۇيرەنىپ وتىردىق. جاۋاپتى حاتشى ق.س.ءابىلحانوۆ جەتىسىنە ءبىر رەت عىلمي رەداكتورلارمەن شەبەرلىكتى شىڭداۋ ساباعىن وتكىزەتىن. وندا تەرمين مەن سوزدىك ءسوزىنىڭ ايىرماشىلىعىن انىقتاۋ; تەرمين سۇرىپتاۋ كريتەريىن بەلگىلەۋ; ءار عىلىم سالاسى بويىنشا ەنەتىن تەرميندەردىڭ جازىلۋ ۇلگىسىن دايىنداۋ سياقتى تولىپ جاتقان سۇراقتار تالقىلاناتىن.
بايقاساڭىز, ورىس زيالىلارى 1891 جىلى ماسكەۋدە شىعارا باستاعان تۇڭعىش شەجىرە كىتاپتى «گرانات ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى» دەپ اتاۋىنىڭ ءوز سىرى بار. سوزدىكتىڭ اياسى كەڭ. وندا سوزگە تۇسىنىكتەمە بەرۋگە, قوسىمشا مىسال كەلتىرۋگە جول اشىق. ال ەنتسيكلوپەديا – كوبەيتۋ كەستەسى سەكىلدى قاتىپ قالعان ۇلگىدەگى, سانسىز دەرەكتى سىعىمداپ, تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيدىراتىن باسىلىم. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جاڭاعى شىعىپ جاتقان شەجىرەلەردىڭ ءبىرازىن ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىك نەمەسە انىقتامالىق دەسە باعاسى كەمىپ قالماس ەدى.
– وسى ەنتسيكلوپەديا سالاسىندا ۇلگى تۇتقان ۇستازىڭىز بولدى ما؟
– مانا 130 ادام كورىگىن باسقان جۇمىس دەگەم جوق پا. اساۋ تولقىن جارعا سوققان, جاندارمەن قايتا قۇلاش ۇرعان ساتتەر بولدى. ءتىل-ادەبيەت رەداكتسياسىندا ءبىر سويلەمنىڭ ءۇش نۇسقاسىن جاساپ, سونىڭ ەڭ قونىمدىسىن الاتىن نۇرحانوۆ سەيتبەك دەگەن اعامىزدان كوپ نارسەنى ۇيرەندىم. عاجاپ ءبىلىمدى كىسى بولاتىن.
– كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەسى بولۋدان قالاي باس تارتقانىڭىزدى ءبىر يۋموريست قۇرداسىڭىزدان ەستىگەنىم بار. سول راس پا؟
– ءيا, ونداي دا بولعان. «يگەن, رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى ورتالىق كوميتەت نومەنكلاتۋراسىنا كىرەدى. پارتياعا وتۋگە فرۋنزە اۋدانىنان ەكى رەكومەنداتسيا اكەلدىم. بىرەۋى اداەۆ جولداسبەككە, ەكىنشىسى ساعان» دەدى مۇقاڭ كابينەتىنە شاقىرىپ الىپ.
– مۇقا! مەن پارتياعا وتۋگە دايىن ەمەسپىن, – دەگەننەن باسقا ءۇنىم شىقپاي قالدى.
مۇقاڭنىڭ جەلكە جاعىنان قاپتاعان قارا بۇلت توڭكەرىلىپ ماڭدايعا جەتە الماي, كەرى شەگىنگەندەي بولدى. ءۇن-ءتۇنسىز ءسال وتىردى دا:
– جارايدى, بارا بەر – دەدى, ءسال جىلىعانداي بولىپ.
العاش مەكتەپكە بارعاندا «ا» قارپىن اپاما ۇيرەتپەك بوپ: «مىنە, قاراشى, قوسكەل اعانىڭ جەر ولشەيتىن ايىرسيراعى سياقتى» دەگەنىمە: «قويشى ويباي, ايىرسيراعىڭدى ءوزىڭ ۇيرەنە بەر. سەنىڭ وقۋىڭ وكىمەتتىكى, مەكتەبىڭ وكىمەتتىڭ مەكتەبى, جازۋىڭ وكىمەتتىڭ جازۋى, سەن وكىمەتتىڭ وقۋشىسىسىڭ, ق ۇلىنىم! وكىمەتىڭنىڭ جازۋىن ءوزىڭ ۇيرەنە بەر. وكىمەتىڭە مەنىڭ بۇيرەگىم قاتىپ قالعان» دەپ بۇيرەگىن تۇيگىشتەيتىن. ونىسىن ەسەيە كەلە ءبىلدىم. استاڭ-كەستەڭ زامانداعى اسىرا سىلتەۋ, كامپەسكە ايىقپاس ءىزىن قالدىرسا كەرەك.
– وسىنداي سۇحباتتاردا ادامگەرشىلىك, دوستىق, ساتقىندىق سياقتى ءتۇرلى مىنەز-ق ۇلىقتار مەن قىلىقتار تۋرالى ايتا بەرمەيمىز. سونىڭ ءبارى الگىندەي زامانداعى قۋعىن-سۇرگىننەن قالعان جامان ادەت. ول, اسىرەسە رۋحاني ورتادا كوبىرەك بولدى دەپ ەستيمىز. سىزدەر سونىڭ سالقىنىن سەزىندىڭىزدەر مە؟
– ونى دا كوردىك. كەرى مىنەز بە, سەرى مىنەز بە دەيتىن ساتتەر دە باستان ءوتتى.
ءبىزدىڭ كەزىمىزدە دومالاق ارىزدىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان. ون ءتورت تومدى ءبىتىرىپ, جوعارى جاقتان ماراپات كۇتىپ وتىرعانىمىزدا, «ارا» جۋرنالىنا شىققان فەلەتوننىڭ سالقىنى ما, الدە باسقا جاعدايمەن بە, مۇقاڭ ەنتسيكلوپەديامەن قوش ايتىسىپ, ورنىنا ماناش قوزىباەۆ كەلدى. مۇقاڭنىڭ مەنى وتقا يتەرمەيتىنىن سەزىپ, ءتىسى باتپاي جۇرگەن بىرەۋلەر: «قاراتاەۆتىڭ ادامى. قولىنان جۇمىس كەلمەيدى» دەگەن سياقتى ارىز تۇسىرمەي مە؟ ءجون. «انا باسى يىلمەيتىن قىزمەتكەرىڭىز تۋرالى ارىز ءتۇستى. سونى ەگجەي-تەگجەيلى تەكسەرىڭىز» دەپ ماناش جاۋاپتى حاتشى ابىلحانوۆقا ارىزدى بەرەدى. مەنىڭ «ول كىم؟ بۇل نە؟» دەپ اتالاتىن 3 تومدىق بالالار ەنتسيكلوپەدياسىنا كىرىسىپ جاتقان كەزىم بولاتىن. جايىمشا جۇرمەي, ءمۇيىزى قاراعايداي رەداكتسيا مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ اۋدارىپ اكەلگەن تەرميندەرىنە قولدى قاتتىراق باتىرىپ نەم بار دەسەڭشى. سودان قابەكەڭ ارنايى كوميسسيا قۇرىپ تەكسەرتسىن. قىزىق بولعاندا, تەكسەرۋ قورىتىندىسى ارىزدانۋشىلارعا كەرەعار – «تەرمين قورىتۋى وتە ساپالى, قىزمەتىن جوعارىلاتۋعا لايىق» بوپ شىقسىن. تەكسەرتەم دەپ ۇسىنىس جاساتىپ العاندار ىشتەن تىندى. سونداي دا جاعدايلار بولعان, شىراق.
– قاراپ تۇرسام, بۇكىل سانالى عۇمىرىڭىز ەنتسيكلوپەديامەن ءوتىپ كەلەدى ەكەن. باس ەنتسيكلوپەديادان كەيىن دە تالاي جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپسىز. «اتىراۋ», «قاراعاندى. قاراعاندى وبلىسى», «استانا», «مۇحتار اۋەزوۆ», تاعى دا باسقا ەنتسيكلوپەديالارعا جەتەكشىلىك جاساپسىز. بۇل سالا ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە قانشالىقتى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– وسى ارادا ساعان ءبىر عيبرات الارلىق اڭىزدى ايتۋعا تۋرا كەلىپ وتىر.
ەرتەدە ءبىر پاتشا دۇنيەدەگى عىلىم-بىلىمنەن حاباردار بولۋ ءۇشىن دۇنيە جۇزىنەن عيبرات الارلىق كىتاپتاردى جيناتادى. ارادا ءبىراز جىلدار وتكەندە ساراي بولمەلەرىنە كىتاپ سىيماي كەتەدى. سودان پاتشا مۇنى ءار عىلىم سالاسى بويىنشا جەكە كىتاپقا تۇسىرىڭدەر دەگەن بۇيرىق بەرەدى. عالىمدار ءوز سالاسى بويىنشا كىتاپ ازىرلەپ بىتىرگەنشە تاعى دا ءبىراز جىلدار وتەدى, ونىڭ ۇستىنە كىتاپ سانى كوپ بولىپ شىعادى. ەندى وسى كوپ كىتاپتاعىنى ءبىر كىتاپقا تۇسىرىڭدەر دەيدى عوي. سويتكەنشە جىلدار جىلجىپ, پاتشا قارتايادى. جالعىز كىتاپ دايىن بولعاندا, ءتىپتى كورۋدەن قالادى. پاتشا ءبىر عۇلاماسىن شاقىرىپ الىپ: «مىنا كىتاپتاعىنى ءبىر اۋىز سوزبەن ايتىپ بەر. دانالىقتىڭ سىرى نەدە ەكەن؟» دەيدى.
– و, ۇلى پاتشام, دانالىق پەن دۇنيە سىرىنىڭ شەت-شەگى جوق. ونىڭ تۇبىنە ەشكىم جەتپەك ەمەس, – دەپتى پاتشاعا عۇلاماسى.
سوڭداي-اق ءبىر جاعىنان ەنتسيكلوپەديانىڭ ءتۇپ توركىنىندە وسى اڭىز جاتقانىن, ەكىنشىدەن ىزدەنۋدىڭ شەت-شەگى جوق ەكەنىن اڭعارتايىن دەگەنىم عوي. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا شىعارۋعا تاس-ءتۇيىن دايىن وتىرعانىمىزدا ول كەزدەگى باس رەداكتور رىمعالي نۇرعالي ۇلى اياق استىنان قىزمەت اۋىستىرىپ, ورنىنا ابدىمالىك نىسانباەۆ كەلدى. جاڭا لەپ الا كەلگەن جاڭا رەداكتور ەنتسيكلوپەديانىڭ قاساڭ ەرەجەسىن سىرىپ قويىپ, ىسكە وزىنشە كىرىسىپ كەتتى. سودان كوبەتاي ەكەۋمىز: «ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا شىعارۋعا كوزقاراسىمىز سىزبەن كەرەعار بولعاندىقتان جۇمىستان شىعاتىنىمىزدى حابارلايمىز» دەپ ارىز قالدىردىق تا, ۇيدە جاتىپ الدىق. ءبىزسىز قالاي شىعارماق دەيمىز عوي باياعى. ارادا قانشا ۋاقىت وتكەنى ەسىمدە جوق. ءبىر كۇنى كوبەتاي تەلەفون شالىپ: «بول, تەز جەت! شاقىرىپ جاتىر. قايتا شاقىرماق», دەسىن ءسۇيىنشى سۇراعانداي.
كەلسەك, ارىزىمىزدىڭ شەتىنە «قارسى ەمەسپىن» دەپ قول قويىپتى. ءوزى جوق. ال كەرەك بولسا. سودان «اتامۇرا» كورپوراتسياسىن قۇرىپ, جۇمىسقا كىرىسىپ جاتقان مۇحتار ابرار ۇلى قۇل-مۇحاممەدكە تەلەفون شالىپ, جاعدايدى ايتتىم. مۇحتار: «يەكە, ەنتسيكلوپەديادا مەن بىلەتىن ءۇش ادامنىڭ بىرەۋى كەلەمىن دەپ وتىرسا, قۋانا قارسى الامىن دا. كوبەتاي مەن نۇرقاناتتىڭ جاعدايى قالاي؟» دەگەنى عوي. مۇحتاردىڭ ارقاسىندا «اتامۇراداعى» مامىراجاي, ءوزىم بي, ءوزىم قۇداي تىرلىگىم باستالدى. كەيىننەن راحىمعالي ابرار ۇلى دا مەنىڭ بار جاعدايىمدى جاساپ, ەركىن جۇمىس ىستەۋىمە جول اشتى. جاڭا ءوزىڭ سانامالاپ وتىرعان ەنتسيكلوپەديالارعا شاما-شارقىم كەلگەنشە ءوز قولتاڭبامدى قالدىرۋعا تىرىستىم. وسىندايدا مىنا ءبىر جايت ەسكە ورالادى. «استانا» ەنتسيكلوپەدياسىن سوندا قونا جاتىپ شىعارۋعا تۋرا كەلدى. قالالىق اكىمشىلىك, ەكىنشى جاعىنان راحىمعالي بار جاعدايدى جاساپ, اتان كىتاپتىڭ بەلگىلەگەن مەرزىمدە شاڭ بەرۋىن كۇتۋدە بولاتىن. كۇندىز-ءتۇنى دەدەكتەپ, ەسىك-ەسىكتەن تىڭ دەرەك الۋمەن وكپە ءوشىپ جۇرگەندە, كوزگە تامىزاتىن ءدارىنىڭ ورنىنا قۇتىسى اۋماي تۇرعان «پەرەكيس ۆودورودا» دەگەندى شاتاستىرسام قايتەسىڭ. كوزدى بىج ەتكىزگەنىنە ءسۇيسىنىپ, «مىناۋىڭ وتكىر ءدارى ەكەن» دەپ دۇرىستاپ ءبىر قۇيمايمىن با. سويتكەنشە, ماڭاي تۇماندانىپ, كوزدىڭ قىزىل ەتى اينالىپ شىعا كەلسىن. جۇمىستىڭ جاعدايىن بىلۋگە تاپ سول كۇنى راحىمعاليدىڭ كەلە قالعانىن ايتپاڭىز. «تاستاڭىز, قايتىڭىز الماتىعا» دەپ قولقا سالعانىنا كونبەدىم. اقىرى دەمالىس كۇنى قايدان تاپقانىن بىلمەيمىن, ءبىر دارىگەرگە الىپ بارىپ ەمدەتتى. شۇكىر, كوز ىڭعايعا كەلە باستادى. كىتاپ تا وقىرمان قولىنا ءتيدى.
«اتىراۋ» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزۋ ءۇشىن باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ, جانىندا مەن بارمىن, باسشىمىز باستاپ ءبارىمىز شۇباپ اتىراۋعا كەلدىك. ءبىزدى پرەزيدەنتتىڭ رەزيدەنتسياسىنا ورنالاستىردى. اس تا توك قۇرمەت. كەشكىلىك استى ەڭ ءتاۋىر دەگەن مەيرامحانادا بەردى, بىلەم. سودان توست كەزەگى ماعان كەلگەندە اتىراۋ جايىنداعى جيعان-تەرگەنىمنىڭ تىعىنىن اعىتىپ ءبىر كوسىلدىم دەيسىڭ, سودان ۇزاق ءسوزدىڭ اياعىن: «اتتەڭ, ۋاقىت كەڭىرەك بولعاندا, ەنتسيكلوپەديانىڭ ساپاسىن بۇدان دا جاقسارتا تۇسۋگە بولاتىن ەدى» دەپ ءبىتىردىم. مەيرامحانادان شىققاننان كەيىن: «يەكە, ءسىز مەنى قۇرتتىڭىز عوي! ساپاسىز ەنتسيكلوپەديا اكەلدىك دەگەنىڭىز... نە دەگەن سۇمدىق!» دەپ باسشىمىز تاس-تالقان بولسىن. «ايتىلىپ كەتتى» دەدىم جاي عانا. ء«تۇۋح! سىزگە ءسوز ايتىپ تۇرعان...» دەپ قولىن بىراق سىلتەدى دە, بولمەسىنە كەتە باردى. نە كەرەك, تۇساۋكەسەر ەرتەڭىنە دۇركىرەپ ءوتتى.
– ىجداھاتتىلىقتى تالاپ ەتەتىن اۋىر جۇمىستىڭ «اتتەڭ-ايى» دا بولاتىن شىعار. سول كەزدە ەنتسيكلوپەديادا قىزمەت ىستەيتىندەردى قاتەلەسپەيتىن ادامدار سياقتى كورۋشى ەدىك.
– «جاڭىلمايتىن جاق, سۇرىنبەيتىن تۇياق بولمايدى» دەگەن ناقىل ەنتسيكلوپەديادا جىبەرگەن قاتەڭە اراشاشى بولا المايدى. ال اسا قىراعىلىقپەن مۇقيات بولدىم دەگەننىڭ وزىندە تازا بەتكە دەيىن بايقالماي, تارالىمدى باسايىن دەپ تۇرعان كەزدە, «جاتىپ قالعان» قاتەنىڭ «تۇرەگەلەتىنى» بار. «مۇحتار اۋەزوۆ» ەنتسيكلوپەدياسىن «كوپ كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەنمەن ءبىر جوباعا كەلتىرگەن بولاتىنبىز. قىرۋار تەرمين, سالا قۇلاش بايانداۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەنتسيكلوپەدياعا ءتان ەرەجەنى ۇستانباۋ ءبىراز قيىندىق كەلتىرىپ, قولبايلاۋ بولعانى راس. تاۋدى قۇلاتقانداي, ءسۇيىنشى دانا قولعا تيگەنىنە ءماز بوپ وتىرعاندا مۇرات مۇحتار ۇلى اۋەزوۆ «مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ اتاتەگى» دەگەن شەجىرە سىزبادان ەداۋىر قاتە تاۋىپ اكەلسىن. كەيىنگى باسشىمىز راحىمعالي بار, ءبارىمىز سونى ەكى سوزگە كەلمەي تۇزەۋگە تۋرا كەلدى. «اتامۇرا» مەنى زەينەتكە جىبەرمەي ۇزاق جىل قۇرمەت كورسەتكەن قۇتتىحانام. ارامىزداعى ىسكەرلىك بايلانىس بۇگىنگە دەيىن جالعاسۋدا. ونىڭ سىرى ادام بالاسىنىڭ ءبىر-بىرىنە ادالدىعىندا جاتقان بولار دەپ ويلايمىن.
– وسىنداي باس كوتەرتپەيتىن جۇمىس شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەن دە بولار؟
– شىنىنا كەلگەندە, ارمانىم جازۋشىلىق بولىپ, قازمۋ-دىڭ جۋرفاگىن كوزدەپ كەلگەم. تاقتايداي دالادا وسكەن ماعان ۆاگون تەرەزەسىنەن بۇلت ۇستىندە قالقىپ تۇرعان تاۋدى كورۋ جۇرەگىمدى اتشا تۋلاتقانى راس. «قايتسەم دە وقۋعا تۇسەم» دەپ ءتۇيدىم ىشتەن. كيەلى الاتاۋ وزىمەن بىرگە قالقىتىپ اكەتكەندەي كۇيدە بولدىم. مەكتەپ بىتىرە سالىسىمەن جۋرفاكقا قابىلدامايدى ەكەن, سونىمەن ماڭدايعا فيلفاك جازىلىپتى. مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ «كۇمپيىپ, ءىسىنىپ مەستەي بولىپ سەمىرگەن. بىلەگىن ءتۇرىپ, وتىرىك ك ۇلىپ, تالايلاردى كەمىرگەن. بۇل كىم دەسەڭ, وقۋشىم, سۇرا بۇعالتىر تەمىردەن» دەگەن سەكىلدى تۇرتپەكتەرىم بولاتىن. احمەت جۇبانوۆتىڭ «قارلىعاش» ءانىنىڭ ءسوزىن جازعان يبادي ماتاقوۆ دەگەن ءتاپ-ءتاۋىر دراماتۋرگپەن حالىق شىعارماشىلىعى ۇيىندە قىزمەتتەس بولۋ دراماتۋرگياعا بەت بۇرۋىما سەپتىگىن تيگىزدى. ال اڭگىمە, پوۆەست جازۋىما ءابىشتىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى قۋات بەردى عوي دەيمىن.
نەبىر سۋتوگىلمەس اۋدارماشىلاردى كوزبەن كوردىك. سولاردىڭ ىشىندە ا. ي.تۋرگەنەۆتىڭ «ۆەشنيە ۆودى» رومانىنا ەپيگراف ەتىپ العان: «ۆەسەلىە گودى. سچاستليۆىە دني. كاك ۆەشنيە ۆودى, پرومچاليس وني» دەيتىن شۋماعىن عافۋ قايىربەكوۆتىڭ: «ساۋىقتى كۇن مەن سايران جىل, ساعىنساڭ قايتىپ بۇرىلماي, ءوتتى دە كەتتى-اۋ قايران ءبىر, كوكتەمگى تاسقىن سۋىنداي» دەپ ۇرىپ جىعۋى مەنى اۋدارماعا عاشىق جۇرەكپەن كىرىسۋگە جەتەلەدى. وسى ورايدا ل.ن.تولستوي مەن ن.ا.بەردياەۆتىڭ رۋحاني عۇمىر تۋرالى ءبىراز وي-تولعامدارىن جۇرەگىم قالاپ اۋداردىم.
– ۇمىتپاسام, ءبىر وتىرىستا زەردەلى ءانشى ەركىن شۇكىمانوۆ ءسىزدىڭ ءبىر ءانىڭىزدى ورىنداعان بولاتىن. كەڭ تىنىستى ءان ەكەن. ونداي دا ونەرىڭىز بار ەكەن عوي.
– ءبىزدىڭ ەلدە بۇرالقى قۇدايبەرگەن ۇلى دەگەن اقىن بولعان. مەنى تينەمدەيىمدە الدىنا وتىرعىزىپ الىپ, ولەڭ ايتقىزاتىن. ايتاتىنىم سول كىسىنىڭ شىعارعان قالجىڭ ولەڭدەرى. بارعان ءۇيدىڭ ۇستەلىنە مەنى شىعارىپ قويادى دا, ىم قاعادى. مەن: «سۇراساڭ مەنىڭ اتىم يگەن سەرى. كۇندە توي, كۇندە دۋمان جۇرگەن جەرى. ءبارىمىز ۇيىمداسىپ ەل بولايىق, قىزدارى وسى اۋىلدىڭ كەلسىن بەرى. جانىمدا بىلعارىدان قىنىم بار ما؟ قىز دەسە بوزبالادا تىنىم بار ما؟ سولقىلداپ ەكى شەكەم (ساۋساقپەن كورسەتۋىم كەرەك) جۇرگىزبەيدى, اپىر-اۋ قىز دەگەندە جىنىم بار ما؟» دەپ شىرقاي جونەلەم. ۇستەلگە شىعارىپ ءان ايتقىزاتىنىنا قاراعاندا نەشەدە ەكەنىمدى ءوزىڭ ويلاي بەر. شايگوز دەگەن قۇرداسىنىڭ ۇيىنە كەلگەندە ايت دەپ ۇيرەتكەن ولەڭى: «تازىمدى شاقىرامىن كەربالاقتاپ, جانىمدا قىزىل تۇلكىم ءجۇر سالاقتاپ. ءامينا (شايگوزدىڭ مەن قاتارلى قىزى) وتىر ما ەكەن, جاتىر ما ەكەن, ۇكىدەي ۇياداعى كوزى الاقتاپ». ءاننىڭ سوڭى شاكەڭنىڭ اشۋلانۋىمەن اياقتالاتىن. قوي قىرقىپ جاتقاندارعا اتتىڭ باسىن تىرەپ قويىپ: «دەگەندە كەرشەم دەيمىن, كەرشەم دەيمىن. كەرشەمدى كۇندە مىنسەم تەرشەڭ دەيمىن. اۋلىڭا ولەڭ ايتىپ كەلىپ قالدىق, ءبىر توقىمدىق جاباعى بەرسەڭ دەيمىن» دەپ شىرىلداعان داۋسىمدى ەستىپ, ار جاقتان لاقتىرىلعان ءبىر جاباعى ءجۇندى بۇرەكەڭ قاعىپ الىپ قورجىنىنا تىعاتىن. ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا قۇمىرسقانىڭ يلەۋىنىڭ ۇستىنە تۇرعىزىپ قويىپ, توي باستاتقان دا سول بۇرەكەڭ. «بازارىڭ قۇتتى بولسىن, ارداقتى ەلىم!» دەپ قۇمىرسقانىڭ شاققانىنا شىداپ, شىرقاپ شىققانىم وسى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى. تابىسىمىز التايى – قىزىل تۇلكى.
جاڭاعى سەن ايتىپ وتىرعان «دارابوزىم» دەگەن ساكەنگە ارناعان ءانىم. الا-قۇلا اعايىندار ساكەندى قىرىق ساققا جۇگىرتكەندە تۋعان. «كەردالا» تۋعان توپىراقتى اڭساۋ.
– ءسىزدى سىرتىڭىزدان بەيىمبەت, ساكەنگە ءىشتارتا ءجۇرىپ, ولار كوكسەگەن قوعامعا جەتە المادىق دەپ بارماق شاينايتىنداردىڭ بىرىنەن شىعارسىز دەپ ويلاۋشى ەدىم.
– قۇدايداي سەنگەن توڭكەرىستىڭ ناتيجەسىنەن, تۇڭىلگەن ساكەن 1926 جىلى جازعان «كۇزدىگۇنى دالادا» دەگەن ولەڭىندە: «...ءوزىڭدى كەدەي تەڭگەرىپ, كەمدىكتى نەگە جويمايسىڭ؟! تۇرمىستى ءوزىڭ مەڭگەرىپ, ءبۇيتۋدى نەگە قويمايسىڭ! ...بۇيىرعان ءدامدى تاتا تۇر, تاعدىرىڭ ايقىن جازىلعان. كورىڭ دە بار جاتاتىن, سەگىز جىل بۇرىن قازىلعان» دەپ باعاسىن بەرىپ كەتكەن. ماسەلە رۋحاني سانانى پەندەلىك سانانىڭ تاپتاپ كەتۋىندە. «ادالدى قۇداي ۇرماي ما, ارام قۇرلى بولماسا» دەگەندى اكەم مارقۇم ءجيى ايتاتىن. قۇدايدىڭ قاعۋىمەن, ەگەمەندىككە قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ال ارمانداعان قوعامىڭدى ورناتام دەسەڭ بۇدان ارتىق بوستاندىقتى ساعان كىم سىيلاماق. شۇكىر, مەملەكەت قامىن ءوز مۇددەسىنەن جوعارى قوياتىن ازاماتتار اتقا ءمىنىپ, ءتارتىپتى قاستەرلەيتىن قوعام ورناتامىز دەپ جاتىر. ءۇمىتىم, سولاردىڭ قاتارى كوبەيسە ەكەن. «اسا بايلىق نە كەرەك, دەن ساۋ بولسا بولاد تا» دەيتىن نىساپشىل حالىقتىڭ مەيىربان, ءتاۋباشىل جۇرەگى تەرىس جولعا تۇسپەسە ەكەن دەيمىن.
ءبىزدىڭ ەلدە كەنجەحان دەگەن ءبىر كىسى بولدى. سالەم بەرسەڭ: «سەنىڭ تىلەۋىڭدى تىلەمەسەم, كوسەگەم كوگەرمەسىن» دەيتىن. مەنىڭ دە تىلەۋىم, جاستاردىڭ تىلەۋى.
– سۇحباتقا ىقىلاس ءبىلدىرىپ, عيبرات الارلىق جايتتاردى بۇكپەي ورتاعا سالعانىڭىزعا راحمەت, اعا.
اڭگىمەلەسكەن
جۇسىپبەك قورعاسبەك,
«Egemen Qazaqstan»
