احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1895 جىلى ورىنبوردا مۇعالىمدەر دايارلايتىن «ۋچيتەلسكايا شكولانى» بىتىرىسىمەن, اعارتۋشىلىق قىزمەتىن باستاعان.
1895-1909 جىلدار ارالىعىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى قوستاناي, اقتوبە, قارقارالى ۋەزدەرىندە اۋىلدىق, بولىستىق مەكتەپتەردە بالا وقىتىپ, كەيىننەن ەكى كلاستىق ۋچيليششەلەردە ۇستاز بولدى. ال 1901 جىلدان باستاپ ادەبيەتپەن اينالىسادى, وقۋ قۇرالدارىن جازدى. فولكلور نۇسقالارىن زەرتتەۋدى وقۋ-اعارتۋ ءىسىن دامىتۋداعى ءوزىنىڭ ازاماتتىق مىندەتى دەپ ساناعان. ونىڭ قازاقتار ءۇشىن ءوز ءالفاۆيتىن قۇراستىرۋ ارەكەتى دە, وقۋلىقتار جازۋى دا, باي تەرمينولوگيا دۇنيەسىن جاساۋى دا اعارتۋشىلىق ماقساتى دەۋگە بولادى. اۋىل مەكتەبىندە, سەميناريادا بالا وقىتا ءجۇرىپ, وقۋ-تاربيە جۇمىسىن جەتىلدىرۋ سالاسىندا كوپ ىزدەنىپ, ء«الىپبي», ء«تىل قۇرالى», «ادەبيەت تانىتقىش» اتتى كىتاپتارىن جارىققا شىعاردى. ولەڭدەرىندە دە, وقۋلىقتارىندا دا ءبىلىم-عىلىمنان كەنجە قالعان ءوز حالقىن وقۋ-بىلىمگە شاقىرۋدان تانبايدى.
1920 جىلدىڭ باسىندا اعارتۋشىلىق جانە عىلىمي جۇمىسپەن دە اينالىسادى. بۇعان قوسا مەملەكەتتىك باسقارۋ, ۇيىمداستىرۋ ىستەرىن جۇرگىزە بەرەدى. ول 1921-26 جىلدارى ورىنبورداعى قازاقتىڭ حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىندا, ال 1936-1938 جىلدارى تاشكەنتتەگى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرەدى, لەكتسيا وقيدى. 1928 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا الماتىدا قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ساباق بەرۋگە ماسكەۋدەن, تاشكەنتتەن شاقىرىلعان مامانداردىڭ ءبىرى بولىپ كەلىپ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ پروفەسسورى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. سونداي-اق 1926 جىلى باكۋدە بولعان تۇركولوگتەردىڭ بۇكىلوداقتىق ءى سەزىنە قاتىسىپ, بىرنەشە كوميسسيانىڭ جۇمىسىن باسقارۋى, قازاقستان وقۋ-اعارتۋ كوميسسارياتىنداعى جۇمىسى – وسىنىڭ ءبارى ونىڭ قوعامدىق, مادەني اعارتۋشىلىق عىلىمي قىزمەتىنىڭ الۋان ءتۇرلى بولعانىن اڭعارتادى. بەلگىلى تۇركولوگ, اكادەميك ا.كونونوۆتىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىن كورنەكتى تۇركولوگتەردىڭ قاتارىندا ەسكە الىپ, ونىڭ قازاق ءالفاۆيتىن جۇيەلەۋ, وقۋ قۇرالدارىن جاساۋ, فونەتيكا مەن گرامماتيكا سالاسىنداعى, قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتى تۋرالى زەرتتەۋلەرىنىڭ ماڭىزى جايلى جازۋى دا تەكتەن-تەك ەمەس.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ العاش اعارتۋشىلىق وي-پىكىرلەرى 1913-1917 جىلدارى ورىنبوردا شىققان «قازاق» گازەتىندە (وسى گازەتتىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولعان) جاريالانعان ماقالالارىندا كورىنە باستادى. 1913 جىلى «قازاق» گازەتىندە ونىڭ «وقۋ جايى» دەگەن ماقالاسى جاريالانادى. وسى ماقالادا اۆتور وقۋ-ءبىلىمنىڭ قاجەتتىلىگىن حالىقتىڭ ەكونوميكالىق, تۇرمىس جاعدايىمەن بايلانىستىرادى. «قازاق جەرىندە ءوندىرىس جوق, شيكىزاتىن ساتادى, ال سول شيكىزاتتان جاسالعان ءونىمدى 2-3 ەسە قىمبات تۇردە ساتىپ الادى. بۇل – ناداندىقتان كەلگەن كەمشىلىك» دەپ اشىنا مالىمدەيدى.
بالالارعا ءبىلىم بەرۋدىڭ العاشقى باسپالداعى – باستاۋىش مەكتەپ. سوندىقتان احمەت بايتۇرسىن ۇلى حالقىنىڭ عىلىم-بىلىمگە ۇمتىلۋىن, ءار قازاقتىڭ ەڭ بولماسا باستاۋىش ءبىلىم الۋىن اڭسادى. «ادامعا ءتىل, قۇلاق قانداي كەرەك بولسا, باستاۋىش مەكتەپ تە, ۇيرەتەتىن ءبىلىم دە سونداي كەرەك» دەپ جازدى ول. باستاۋىش مەكتەپتىڭ 5 جىلدىق بولۋى تۋرالى, العاشقى 3 جىلىن قازاقشا, 2 جىلىن ورىسشا وقىتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس بىلدىرەدى.
«قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى №62 سانىندا «مەكتەپ كەرەكتەرى» دەگەن ماقالا جاريالاپ, وندا «...ەڭ اۋەلى مەكتەپكە كەرەگى – ءبىلىمدى, پەداگوگيكا, مەتوديكادان حاباردار, وقىتا بىلەتىن مۇعالىم. ەكىنشى, وقىتۋ ىسىنە كەرەكتى قۇرالدار, قولايلى ءھام سايلى بولۋى, قۇرالسىز ءىس ىستەلمەيدى, ءھام قۇرالدار قانداي بولسا, ىستەگەن ءىس تە سونداي بولماقشى. ءۇشىنشى, مەكتەپكە كەرەگى بەلگىلەنگەن پروگرامما (باعدارلاما). ءار ءىس كوڭىلدەگىدەي بولىپ شىعۋى ءۇشىن ونىڭ ۇلگىسى, يا مەرزىمدى ولشەۋى بولۋى كەرەك. ۇلگىسىز يا ولشەۋسىز ىستەلگەن ءىس – سولپى, يا-ورتاڭ, يا-كەم شىقپاقشى» دەپ وقىتۋدىڭ ديداكتيكالىق پرينتسيپتەرىن تۇڭعىش عىلىمي تۇرعىدا ناقتى بەلگىلەپ بەردى.
ءوزىنىڭ كوپجىلدىق مۇعالىمدىك تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, قازاق مەكتەپتەرىندەگى ەڭ مۇقتاج ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – وقۋلىق جازۋ ىسىمەن تۇبەگەيلى اينالىسادى. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق (دىبىستىق) جۇيەسىن زەرتتەۋگە كىرىستى. قازاق بالالارىنىڭ ساۋاتىن اشاتىن ء«الىپبي» مەن انا ءتىلىن ۇيرەتەتىن ء«تىل قۇرالىن» جازباس بۇرىن جازۋ گرافيكاسىن جوندەپ الۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ەسكەرىپ, 1912 جىلدان باستاپ «ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاق» گازەتىنىڭ بەتتەرىندە اراب تاڭبالارىن جەتىلدىرۋ, لينگۆيستيكالىق تەرميندەردى تىلگە ەنگىزۋ (دىبىس, ءارىپ, دايەكشى, جۋان, جىڭىشكە دىبىس, قاعيدا, ت.ب.) تۋرالى وي-پىكىر قوزعادى.
احمەتتىڭ اراب جازۋىن قازاق تىلىندە يكەمدەگەن نۇسقاسىن الدىمەن قازاق جۇرتشىلىعى, اسىرەسە مۇعالىمدەر قاۋىمى جىلى قابىلدادى. سەبەبى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ رەفورماسى قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا, ياعني سينگارمانيزم زاڭدىلىعىنا سۇيەنىپ, عىلىمي نەگىزدە جاسالعان ەدى. قازاق دىبىستارىنىڭ تابيعاتىن ايقىنداۋ, عالىمعا قازاقتىڭ جاڭا ء«الىپبيىن» جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. 1912 جىلدان باستاپ ۇسىنىلعان جاڭا جازۋى («جاڭا ەملە» دەپ اتالادى) ءىس جۇزىندە قولدانىلا باستادى. ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانعان مالىمەتتەر بويىنشا 1915 جىلدىڭ وزىندە عانا وسى ەملەنى نەگىزگە الىپ, 15-كە جۋىق كىتاپ باسىلىپ شىققان. ال احمەت ۇسىنعان «جاڭا ەملە» 1913 جىلدان باستاپ مۇسىلمان مەدرەسەلەرىندە, ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندە قولدانىلا باستاعان-دى.
قازاق بالالارىنىڭ انا تىلىندە ساۋات اشۋىنا دا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. 1902 جىلدان باستاپ اشىلعان ۇشجىلدىق باستاۋىش مەكتەپتەردە (ول كەزىندە «اۋىل مەكتەبى» دەپ اتالدى) شاكىرتتەر ساۋاتىن ورىس تىلىندە اشاتىن ەدى. قازاقشا وقىتىلاتىن پاندەردىڭ ءتىلى – قازاقشا بولعانىمەن, جازۋى ياعني رەسمي قابىلدانعان گرافيكاسى جوق ەدى. سوندىقتان ءاربىر مۇعالىم نە ورىس, نە اراب جازۋلارىن پايدالانىپ وتىردى. 1905 جىلى 26 شىلدەدە احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان قازاق زيالىلارى رەسەي يمپەريالىق مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسىنىڭ اتىنا پەتيتسيا جازادى. وندا ايتىلعان تالاپ مىناداي: «قازاق دالاسىندا وقۋ-اعارتۋ ءىسى دۇرىس جولعا قويىلسىن, ول ءۇشىن اۋىل مەكتەپتەرىندە بالالار قازاقشا ساۋات اشاتىن بولسىن. وقۋ – انا تىلىندە جۇرگىزىلسىن». وسى تالاپتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاقشا وقۋ قۇرالى – تۇڭعىش «الىپپەنى» 1912 جىلى جازدى. 1902 جىلى قازاندا باسىلعان «بۋكۆار دليا كيرگيزوۆ» دەگەن وقۋلىق جەتى رەت قايتا باسىلىپ, 1925 جىلعا دەيىن قازاق مەكتەپتەرىندە نەگىزگى وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلدى. ال 1926 جىلى ء«الىپبيدىڭ» جاڭا ءتۇرىن, وسى كۇنگىدەي سۋرەتتەرمەن بەزەندىرە وتىرىپ «الىپپە» كىتابىن جازدى.
1912 جىلى مەكتەپ بالالارىن قازاقشا ساۋاتتاندىراتىن «وقۋ قۇرالىن» جازعاننان كەيىن مەكتەپكە قازاق ءتىلىن ءپان رەتىندە ۇيرەتەتىن وقۋلىق جازۋعا كىرىسەدى. بۇل وقۋلىقتىڭ فونەتيكاعا ارنالعان ءبولىمى ء«تىل قۇرالى» دەگەن اتاۋمەن العاش رەت 1915 جىلى جارىق كوردى. وسى كىتاپتىڭ مورفولوگياعا ارنالعان ەكىنشى ءبولىمى 1914 جىلى, ال سينتاكسيسكە ارنالعان ءۇشىنشى ءبولىمى 1916 جىلى باسىلىپ شىعىپ, 1928 جىلعا دەيىن بىرنەشە رەت باسىلىپ, پايدالانىلعان بولاتىن. ء«تىل قۇرالى» قازاق مادەنيەتىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىس رەتىندە سانالادى. سەبەبى ونىڭ قازاق جۇرتشىلىعى ءۇشىن تىڭ دۇنيە ەكەنىن وقۋلىقتىڭ كىرىسپەسىندە اۆتور اتاپ كورسەتەدى. وسى وقۋلىقتا قازاق گرامماتيكاسىنا قاتىستى كاتەگوريالاردى (ۇعىمدار) جانە ارقايسىسىنا تۇڭعىش قازاقشا تەرميندەردى ۇسىنادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قولدانىپ جۇرگەن «زات ەسىم, سان ەسىم, باستاۋىش, بايانداۋىش, ەتىستىك, ەسىمدىك, وداعاي, ۇستەۋ, شىلاۋ» دەگەن سان الۋان لينۆيستيكالىق عىلىمي تەرميندەردىڭ بارشاسى – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەنشىسىندە. وقۋلىقتىڭ تاعى ءبىر قۇندىلىعى – «قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكالىق باستى سالالارى, فونەتيكا – دىبىس تۋرالى عىلىم, مورفولوگيا – ءسوز قۇرامىن زەرتتەۋ, ال سينتاكسيس – سويلەم قۇرىلىسىن زەرتتەۋ», دەپ سارالاپ, تۇڭعىش رەت عىلىمعا تىڭنان جول سالۋىندا. اعارتۋشى عالىمنىڭ ءتىل ۇيرەتۋدەگى وراسان زور ەڭبەگى مۇنىمەن شەكتەلىپ قالماي, قولدانبالى گرامماتيكانى دا جازعان بولاتىن. بۇل جۇمىسىن ء«تىل جۇمسار» دەگەن اتپەن ەكى ءبولىمدى كىتاپ ەتىپ 1928 جىلى قىزىلوردا قالاسىنان باستىرىپ شىعاردى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاق ءتىلىن دىبىسقا ءبولىپ وقىتۋ ارقىلى ساۋاتتاندىرۋ ءادىسىنىڭ نەگىزىن سالدى. بۇل سالادا بىرنەشە ادىستەمەلىك ماقالالار جازىپ, 1920 جىلى قازاندا «بايانشى» دەگەن اتپەن ادىستەمەلىك كىتاپ شىعاردى. مۇندا اۆتور «الىپپەنى» پايدالانۋداعى ساۋات اشۋ ادىستەرىنىڭ جولىن كورسەتىپ بەردى. وسىلايشا, عۇلاما عالىم ءوزىنىڭ الدىنا جۇيەلى باعدارلاما قويىپ, ونى ءوز دارەجەسىندە ورىنداپ شىعۋعا بولاتىنىن دالەلدەدى.
ونىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتى تۋرالى ويىمىزدى تۇيىندەر بولساق, زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ اعارتۋشى عالىمنىڭ 50 جاسقا تولۋىنا بايلانىستى ماقالاسىندا (1923 جىلى): «احاڭ اشقان قازاق مەكتەبى», «احاڭ سالعان ادەبيەتتەگى ەلشىلدىك ۇرانى – «قىرىق مىسالى», «ماسا», «قازاق» گازەتىنىڭ 1916 جىلى قان جىلاعان قازاق بالاسىنا ىستەگەن ەڭبەگى, ونەر-ءبىلىم, ساياسات جولىنداعى قاجىماعان قايرات – ءبىز ۇمىتساق تا, تاريح ۇمىتپايتىن ىستەر بولاتىن», دەپ جازدى.
اسىرەسە قوس ارىسىمەن قايتا قاۋىشقان تورعاي ەلى ايرىقشا قۇلشىنىس تانىتتى. ەندى تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭنەن بەرى مەرەيتويى مەملەكەت قولداۋىمەن تۇڭعىش رەت كەڭ اۋقىمدا اتالىپ وتكەلى وتىرعان الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋ ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ مەرەيى ءارى مىندەتى بولۋى كەرەك.
ايدار سابىروۆ,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, ىبىراي التىنسارين توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى
اتىراۋ وبلىسى
