مۇندايدا, ارينە, الدىمەن ماقالاعا قويار تاقىرىبىڭدى ويلاپ, باس قاتىراسىڭ عوي. تانىمال مەملەكەت قايراتكەرى, ساياساتتانۋشى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ تۋرالى جازىلار ماقالانى قالاي اتاۋ ورىندى بولار ەدى؟ ءارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, اقىرى وسى تاقىرىپقا توقتادىق. كەيىپكەرىمىزدىڭ كىسىلىك كەلبەتى مەن قايراتكەرلىك قارىمى تۋرالى تولعانعاندا, ازاماتتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن تانىتاتىن ءتۇيىندى تۇجىرىم ىزدەگەندە وسى سوزدەن ارتىعىن تاپپادىق.
ماحمۇت قاسىمبەكوۆ – مەملەكەتشىل قايراتكەر. ونىمەن جاقىن ارالاسا باستاعالى بەرگى ءومىر وسى ويدى كوڭىلىمدە ءدايىم ورنىقتىرۋمەن كەلەدى. «جاقىن ارالاسا باستاعالى بەرگى» دەپ ايتۋىمنىڭ دا ءمانى بار. ماحمۇتپەن ءبىر مەكەمەدە – قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا 1987 جىلدىڭ باسىنان بىرگە جۇمىس ىستەگەنىممەن, وعان دەيىن دە گازەتتىڭ, گازەت بولعاندا دا ورتالىق كوميتەت ورگانىنىڭ – «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» ەڭبەك ءوتىلى ون ەكى جىلدان اسىپ ۇلگەرگەن, رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە وك نومەنكلاتۋراسىنا قوسىلعان قىزمەتكەرى رەتىندە سول كەزدەگى بيلىك توڭىرەگىندە بوي كورسەتە باستاعان ازاماتتاردىڭ اتىنا قۇلاق ءتۇرىپ, زاتىنا نازار سالا جۇرەتىندىكتەن ماعان ماحمۇت قاسىمبەكوۆ ەسىمى ءبىرشاما قانىق ەدى. ونىڭ اۋداندىق, وبلىستىق كومسومول كوميتەتتەرىندە حاتشىلىق قىزمەتىمەن تانىلعانىن, كەيىن رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ باس شتابىنداعى جەمىستى جۇمىسىمەن كوزگە تۇسكەنىن, اسىرەسە مىقتىلىعىن ءوز كوزدەرىمەن كورمەيىنشە ەشكىمدى دە مويىنداي قويمايتىن ادەبيەت پەن ونەردىڭ جاس پەرىلەرىنىڭ اراسىندا جاقسى اتىمەن اتالىپ جۇرگەنىن, سودان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە, ودان ورتالىق كوميتەتكە اۋىسقانىن سىرتتاي بىلەتىنمىن. اتىنا قۇلاق ءبىرازدان قانىعىپ قالعاننان كەيىن بە, جاس جاعىنان مەنىمەن قارايلاس دەپ ويلاماپپىن. 1987 جىلدىڭ باسىندا, جاڭا عانا ورتالىق كوميتەت نۇسقاۋشىسى قىزمەتىنە ورنالاسقان بەتتە ناسيحات جانە ۇگىت ءبولىمىنىڭ ءبىر قاعازىن جالپى ءبولىمنىڭ قىزمەتتىك حاتتار سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ماحمۇت قاسىمبەكوۆكە اپارىپ, وزىمەن العاش تانىسقانىمدا دا ول ماعان اتىنان ات ۇركەتىندەي سول اپپاراتتا تالاي جىلدان وتىرعان ادامداي, مەنەن بىرنەشە جاس ۇلكەن كىسىدەي اسەر قالدىرعانى ەسىمدە. سويتسەم, مۇنىڭ ءوزى اتقا جاستاي ءمىنىپ, ەرتە ەسەيگەن ازاماتتىڭ تابيعي قالپى ەكەن. ورتالىق كوميتەتكە كەلگەنىنە سول كەزدە ەكى-اق جىل تولعان ەكەن. ونىسىن كەيىنىرەك ءبىلدىم. مەنەن جاسى كىشىلىگى دە كەيىن انىقتالدى...
ماحمۇتتى ەرتە ەسەيتكەن بيلىك باسپالداقتارى عانا ەمەس. اكەسى بازارقۇل – كەشەگى قاندى سوعىسقا باستان اياق قاتىسىپ, لەنينگراد, ۆەليكيە لۋكي, ۆارشاۆا, بەرلين ءۇشىن شايقاستاردىڭ بەل ورتاسىندا بولعان, مايداننان ءى توپتاعى مۇگەدەك كۇيىندە ورالعان ارداگەر ازامات. بۇل اۋلەتتىڭ ارعى تەگى قاسيەتتى كەنەسارى حاننىڭ وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسىنىڭ ايگىلى اسكەرباسىسى اعىباي قوڭىرباي ۇلىنان, جورىقتا جولى بولعىشتىعى اڭىزعا اينالىپ, اقجولتاي اعىباي باتىر اتانعان بابامىزدان تىكەلەي تامىر تارتادى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, 1992 جىلى ايىرتاۋ-سوپى دەگەن جەردە اعىباي باتىردىڭ 190 جىلدىعىنا دۇركىرەگەن توي وتكەندە وسى ماحمۇتتىڭ قاتتى قايرات قىلعانى ەسىمىزدە. ناعاشى جۇرت جاعىنان دا وسال ەمەس. اناسى – كۇلاندا اپامىز كەزىندە كەسىمدى سوزىمەن ايماققا اتى جايىلعان كەنشىم ءبيدىڭ نەمەرەسى. ون قۇرساق كوتەرگەن كىسى, سولاردان ءتورت بالا ەرتە شەتىنەپ, التى بالا – ءتورت قىز, ەكى ۇلدى وسىرگەن. تەكتى اتادان تاراعانى بار, ءوزىنىڭ ەتىنىڭ تىرىلىگى بار, ايتەۋىر جاپ-جاقسى داۋلەت قۇراعان قاسىمبەك كامپەسكەنىڭ قارا بۇلتى ۇيىرىلگەندە اۋەلى قىرعىز جەرىنە كەتىپ, ودان تۇرىكمەننىڭ تورىنە دەيىن بوي تاسالاۋعا ءماجبۇر بولىپ, مويىنقۇم, شۋدىڭ ماڭايىنا سوعىستىڭ الدىندا عانا ورالا الىپتى.
ادامنىڭ ادامدىعى سىنالار ءبىر تۇس – باۋىرلارىنا, اعايىن-تۋىسقانعا قالاي قارايتىنى. ماحاڭنىڭ اكە سوعىسقا اتتانعاندا انا قۇرساعىندا قالعان باقىتكۇل, وزىمەن تەتەلەس باقىتجان دەگەن اپكەلەرى, جىبەك, جامال ەسىمدى قارىنداستارى, اۋلەتتىڭ كەنجەسى سەرعالى (سەرىك) ءىنىسى تۋرالى اڭگىمەلەرى جانىڭدى جىلىتادى. «وزىممەن تەتە, 1949 جىلى تۋعان باقىتجان اپكەمدى اكە-شەشەم ەركەلەتىپ بيكەن دەپ اتايتىن. بيكەن اپكەم ءومىردىڭ ءوزى تىم ەرتە ەسەيتكەن دەيتىندەي, ءۇي شارۋاسىنا پىسىق, وتە سارامجالدى جان ەدى. ءوزى بالا بولا تۇرسا دا, ءبىز سياقتى ەمەس, وتباسىمىزدىڭ ابىرويىن, ونىڭ ەرتەڭگى كۇنىن, توسىننان كەلىپ قالۋى مۇمكىن قوناققا دەيىن كۇنى بۇرىن ويلاپ وتىرۋعا اقىلى جەتەتىن. انامىز اۋرۋحانادا جاتقان كەزدە قوناق كەلە قالسا, ابىرجىعان اكەم وسى بيكەن اپكەمنىڭ بەتىنە قارايتىن. سوندايدا ول بىزدەن الدەقالاي جاسىرىپ ۇستايتىن كامپيت پەن ءتاتتى كۇلشەلەردى داستارقانعا اكەپ قويىپ جاتاتىن. شاعىن ۇيدە بيكەنگە ولاردى بىزدەن جاسىرۋدىڭ قالايشا ء«ساتى تۇسەتىنىنە» ءبىز تاڭعالاتىنبىز...», – دەيدى بۇگىندە ماحمۇت. شاعىن ءۇي دەمەكشى, ماحاڭ ونى دا ايتادى. «دۇنيەنى ەندى عانا تاني باستاعان ءۇش-ءتورت جاستاعى شاعىمدا باسپانامىز قازاقتىڭ كادۋىلگى قورجىن ءۇيى بولعانى ەسىمدە. ءبىزدىڭ شيەتتەي كوپبالالى وتباسىمىز, قازاقتىڭ ۇزىلمەي كەلىپ جاتاتىن قوناقتارى – ءبارىمىز سول شاعىن ۇيدە ءبىر داستارقان باسىندا وتىرىپ اس ىشەتىنبىز. ول – حالىقتىڭ جاداۋ تۇراتىن, ادامداردىڭ دۇنيە-م ۇلىككە قىزىعىپ, سونىڭ سوڭىنا شىراق الا تۇسە قويماعان كەزى ەدى. تەك 1965 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگەدەكتەرىنە جاردەماقىنىڭ مولشەرى كوبەيتىلىپ, ادامدارعا قوسىمشا جۇمىس ىستەۋگە ەرىك بەرىلگەن كەزدە عانا وتباسىمىزدىڭ احۋالى ەپتەپ جەڭىلدەگەن. سول جىلى شاعىن دا بولسا, شاتىرلى ءۇي سالۋدى قولعا الدىق. ونىڭ كىرپىشىن قۇيۋعا جاسىم ون ەكىدەن اسىپ, اجەپتاۋىر جۇمىسقا جاراپ قالعان ءوزىم دە اتسالىستىم», – دەپ اڭگىمەلەيدى. «بىرنەشە بالا التىنشى سىنىپتى بىتىرگەن جىلى, جازعى دەمالىس كەزىندە اۋداندىق تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ شۋداعى بازاسىندا جەمىس-جيدەككە ارنالعان جاشىكتەر قۇراستىرىپ, سولاردى شەگەلەپ, جۇمىس ىستەدىك. كۇن سايىن ارقايسىمىز جيىرماعا تارتا جاشىك قۇراستىرامىز. بىرنەشە اپتا جۇمىس ىستەپ, سول ەڭبەگىمە ازىن-اۋلاق جالاقى العانىم ەسىمنەن كەتپەيدى. بۇل مەنىڭ العاشقى ەڭبەكپەن تاپقان تابىسىم ەدى. قارسى بولعانىنا قاراماستان, اكەمدى بازارعا ەرتىپ اپارتىپ, وعان جانە وزىمە ارزانقول شالبار ساتىپ العانىمىز دا ەسىمدە», – دەپ تە ەسكە الادى. ءومىر وعان نەنىڭ دە قادىرىن ءبىلۋدى بالا كۇنىنەن ۇيرەتكەن.
ماحمۇتتىڭ مەملەكەتشىلدىگىنىڭ باستاۋ-بۇلاعىندا ەل تىرشىلىگىمەن ەرتە تىنىستاعانى دا جاتقانداي. قازپي-دەگى وقۋ كەزىندە ءبىرىنشى كۋرستان-اق كومسومولدىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسىپ, جيىن-جينالىستاردا ءجيى سويلەي ءجۇرىپ, فاكۋلتەت كومسومول بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, ۇيىم حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعانى ءبىر باسقا, سول تۇستا ينستيتۋت ءومىرىنىڭ شىرقىن بۇزىپ, تومەنگى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە الىمجەتتىك جاسايتىن بۇزاقى توپتى تارتىپكە شاقىرۋعا قوزعاۋ سالعانى, اقىرى ولاردىڭ كەيبىرىن وقۋدان شىعارۋ تۋرالى رەكتور بۇيرىعىنا قول جەتكىزگەنى, ءبىر جىلدان كەيىن تىكەلەي ءوزى ارالاسىپ ءجۇرىپ, جاڭاعى جىگىتتەردى ينستيتۋتقا قايتا العىزعانى, سودان بەدەلى بولەكشە بيىكتەپ, ءتورتىنشى كۋرستىڭ باسىندا ينستيتۋت كومسومول كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا سايلانىپ, جوعارى كۋرستاردا ءارى جالاقى, ءارى ارناۋلى ستيپەنديا العانى بولەك ءبىر حيكايا. «جىگىتتى جۇرت ماقتاعان قىز جاقتاعان» دەگەندەي, قازاقشا دا, ورىسشا دا سۋىرىلا سويلەپ تۇرعان سۇڭعاق بويلى, اققۇبا جىگىت كىمگە ۇناماسىن, وعان سوناۋ جەر تۇبىندەگى زايساننان كەلگەن كۋرستاسى زاۋرەشتىڭ كوڭىلى قالاي قۇلاماسىن, اقىرى بۇلار ءۇشىنشى كۋرستى بىتىرەتىن 1973 جىلدىڭ جازىندا تاعدىر توعىستىرىپ, ۇيلەنۋ تويىن جاساعان. انا ءبىر جىلى, زاۋرەش ەكەۋىنىڭ وتاسقاندارىنا 35 جىل بولعاندا ءبىزدىڭ ماحاڭنىڭ بۇرىن كورسەتە قويمايتىن ونەرىن شىعارىپ, جان جارىنا ارناعان ولەڭدەرىن وقىپ, جينالعان جۇرتتى ريزا ەتكەنى بار. ماحمۇتتىڭ جىرلارىنا ادەمى اندەر دە جازىلعان. قوس تىلدە قاتار كوسىلەتىن قالامگەردىڭ بىرنەشە كىتابى جارىق كورگەن. ىشىندە عىلىمي مونوگرافياسى دا, ساياسي پۋبليتسيستيكاسى دا بار.
مەملەكەتشىلدىك ۇعىمىن تەك تاۋەلسىز قازاقستان تاعدىرىمەن بايلانىستىرۋ – بىرجاقتىلىق. جۇمىسىن جاقسى ىستەگەن, بالالارىن جاقسى تاربيەلەگەن ءاربىر ادام – مەملەكەتىنە قىزمەت ەتكەن ادام. ارينە, تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقالى بەرگى مەملەكەتشىلدىكتىڭ, ەگەمەن ەل بولۋ جولىنداعى جۇمىستىڭ ءجونى باسقا. ايتسە دە, كەشەگى قوعامدا دا ەلدىڭ ەرتەڭىن قامداعان ەرگە, ادالدىقتى تۋ ەتكەن ادامعا, جۇرتقا جاقسىلىق جاساۋعا ۇمتىلعان جانعا مەملەكەت مۇددەسىنە ەڭبەك ەتۋدىڭ جولى جەتكىلىكتى بولاتىن. ماحمۇت قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنان ستۋدەنتتەردىڭ قۇرىلىس وتريادتارىن جاساقتاسا دا, مەحانيكالاندىرىلعان وتريادتار ۇيىمداستىرىپ, ولاردى تورعاي دالاسىنا اتتاندىرىپ جاتسا دا, فرۋنزە اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى رەتىندە جاس عالىمدار ەڭبەكتەرىنىڭ جارىق كورۋىنە, ولاردىڭ ءوز ونەرتابىستارىنا پاتەنت الۋىنا كومەكتەسسە دە, الماتى قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىندە جاستاردان شۇعىل جاساقتار قۇرعىزىپ, ولار ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن قوعامدىق ورىندارداعى, كوشەلەردەگى تىنىشتىقتى ساقتاۋعا قولعابىس تيگىزسە دە, الماتى وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىندا جۇرگەندە اۋىلدا قالىپ, ەڭبەك ەتكەن جاستاردىڭ كەيىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكپەن ءتۇسۋىن كوزدەيتىن قاۋلىنىڭ قابىلدانۋىنا قوزعاۋ سالسا دا, كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىندە ناسيحات جانە مادەني-كوپشىلىك جۇمىستار ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە شاقىرىلعانىندا تالانتتى جاستاردىڭ كوزگە تۇسۋىنە كومەكتەسسە دە, قىسقاسى, قانداي جۇمىس اتقارسا دا, اينالىپ كەلگەندە, مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن.
ماحمۇت قاسىمبەكوۆتى قىزمەت جولى ءومىردىڭ نەبىر وتكەلەكتەرىنەن وتكىزدى. تالاي-تالاي سيتۋاتسيالارعا سالىپ سىنادى. جالپى ءبولىم دەگەن – جان-جاعىنان جەل ۇرلەپ تۇراتىن جەر. تالاي تاعدىرلاردىڭ توعىساتىن تۇسى. تالاي پىكىرلەردىڭ سوعىساتىن تۇسى. سونىڭ ءبارى مىلتىقسىز مايدان تۇرىندە, ءۇن-ءتۇنسىز, قاعاز بەتىندە ءجۇرىپ جاتادى. ماحمۇت ايتقان اڭگىمەلەردىڭ بىرەۋىن كەلتىرە كەتەيىن. كولبيننىڭ تۇسىندا قوناەۆتى جەردەن الىپ, جەرگە سالعان كوپ حاتتىڭ ءبىرىن جازعان بىرەۋ ونىسىمەن قويماي, ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە تەلەفون شالىپ, سونداي سيپاتتا حات جولداعانىن باسشىعا جەتكىزۋدى سۇراپتى. باسشى الگى حاتتى تەز وزىنە بەرۋدى بۇيىرادى. «تاڭەرتەڭگى پوشتامەن كەلگەن ول حاتتى مەن كورگەنمىن. جاڭاعى قانداسىمىزدىڭ زامانعا كۇيلەگەن نامىسسىزدىعىنا ىشتەي قانىم قايناسا دا, ءتارتىپ بويىنشا تىركەۋگە وتكىزگەنمىن», – دەيدى ماحمۇت. «سول ەكى ارادا جوعارىدان پارمەن كەلىپ, الگى حاتتى ءبولىم مەڭگەرۋشىمىز ىزدەتە قالدى. ابىگەرگە تۇستىك. حات سەكتورىنداعى قىزمەتكەرلەر ابدەن قاراپ-قاراپ, ونداي فاميليامەن تىركەلگەن حات جوق دەگەندى ايتتى. ەندى قايتتىك؟ كورگەنىم, وقىعانىم انىق. تىركەۋگە بەرگەنىم انىق. قابىلداۋ بولمەسىنەن قايتا-قايتا حابارلاسىپ, دىگەرلەپ بارادى. كىنالى ادام مەن بولۋعا اينالدىم. ءبىر كەزدە ماشبيۋرودا جۇمىس ىستەيتىن ولگا نيكولاەۆنا بوندارەۆا دەگەن كىسى بولمەمە كىردى. «ول حات مەندە ەدى...» دەپ قولىما قۇجاتتى ۇستاتتى». سوندا نە بولعان دەيسىز عوي؟ سويتسە, جاڭاعى ماشينيستكا ايەل قوناەۆتى قارالاپ جازعان حاتتى تىركەمەۋگە, ءتىپتى رەتى كەلسە, جويىپ جىبەرۋگە نيەت ەتىپ وتىر ەكەن. ديماش احمەت ۇلىنىڭ قاراماعىندا كوپ جىل جۇمىس ىستەگەن قاراپايىم ادامنىڭ قولىنان كەلگەن كومەگىن كورسەتپەك بولعانى... ماحمۇت وسىنى تولقي وتىرىپ اڭگىمەلەيدى. مۇنداي جاعدايلار كوپ.
ارينە, ماحمۇتتىڭ ادام رەتىندە دە, ازامات رەتىندە دە, قىزمەتكەر رەتىندە دە, قايراتكەر رەتىندە دە قايناپ-ءپىسىپ, قاتتى شىڭدالۋىنا قىلشىلداعان قىرىقتىڭ قىرقاسىنا جاڭا جەتكەن شاعىندا, ەل تاريحىنىڭ اسا ءبىر جاۋاپتى بەلەسىندە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە قىزمەت اتقارۋعا كىرىسۋىنىڭ ءمانى بولەكشە بولدى. ونىڭ مەملەكەتشىلدىگى دە تاۋەلسىزدىك تۇسىندا تىڭنان تۇلەدى, جاڭاشا جارقىرادى. ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جانىنداعى جۇمىسى ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا-اق باستالعان ەدى. دالىرەك ايتساق, ول اپپاراتتا 1990 جىلعى 24 ساۋىردەن – ەلىمىزدە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلگەن كۇننەن, ياعني 29 جىل بويى جۇمىس ىستەپ كەلدى. 2019 جىلدان بەرى تۇڭعىش پرەزيدەنت كەڭسەسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىندە.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ العاشقى باسشىسى نۇرتاي ابىقاەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن, تاپسىرۋىمەن, قاداعالاۋىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى بەلەسىندە اپپارات قىزمەتكەرلەرى, ەڭ الدىمەن ماحمۇت قاسىمبەكوۆ باسقارعان جالپى ءبولىم اتقارعان جۇمىس – ەلدىك تاريحىمىزدىڭ ەلەۋلى بەتتەرىنىڭ ءبىرى. وسىنىڭ الدىندا ورتالىق كوميتەت اپپاراتىندا بەس جىل جۇمىس ىستەگەن ماحمۇتتىڭ ءوزى پرەزيدەنت اپپاراتىن قۇرۋ جايىندا شەشىم قابىلدانعاندا قاتتى قينالعانىن ايتادى. «وعان دەيىن ءبىزدىڭ بارلىق تاپسىرمامىز ماسكەۋدەن كەلەتىن, ءبىز سولاردى ورىنداۋمەن عانا وتىراتىنبىز. كەرەك قاعازداردى قازاقستان جاعدايىنا بەيىمدەپ قانا جازاتىنبىز. پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى ەنگىزۋ ارقىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلدى دەربەس مەملەكەت بولۋعا دايىنداي باستادى», دەيدى ول.
قازاقى ورتادا ءوسىپ, قازاقشا مەكتەپ بىتىرگەن, ودان كەيىن تالاي جىل بويى كومسومولدىڭ, پارتيانىڭ باسشىلىق مەكتەبىنەن وتە ءجۇرىپ, ورىسشاعا دا ابدەن ىسىلعان ماحمۇتتىڭ ەكى تىلگە بىردەيلىگى دە ءتىلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تابالدىرىعىندا تۇعجىڭداپ قالماۋىنا كوپ كومەكتەستى. سول تۇستا ەڭ نەگىزگى ۇعىم-تەرميندەردىڭ ءوزى قايتادان اۋدارىلعان بولاتىن. مىسالى, «ۋكاز» سوعان دەيىن «ۇكىم» كۇيىندە الىنىپ كەلگەن. بىلايشا قاراعاندا ونىڭ «جارلىق» دەلىنبەيتىندەي تۇگى جوق سياقتى. بىراق ولاي ەتۋگە رۇقسات جوق. نەگە دەسەڭىز, جارلىق ءبىر جەردەن – ماسكەۋدەن عانا شىعۋعا ءتيىس... سونىمەن, «ۋكاز» «جارلىق» كۇيىندە الىندى دا, «ۇكىم» سوت شەشىمىنە قاتىستى ايتىلاتىن بولىپ شەشىلدى. «راسپورياجەنيە» بالاماسىنا «وكىم» ءسوزى الىندى. ال «سۆەتسكوە گوسۋدارستۆو» سياقتى تىڭ, كۇردەلى ۇعىمداردى «زايىرلى مەملەكەت» دەپ قابىلداۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى ماحمۇت بازارقۇل ۇلىنىڭ كابينەتىنە كاسىپقوي اۋدارماشىلاردى ارنايى جيناپ تۇرىپ, اقىلداسىپ بارىپ جاساعانى ەسىمدە. اۋدارما دەمەكشى, بارلىعى ورىس تىلىندە ازىرلەنەتىن بۋما-بۋما قۇجاتتاردى قازاقشاعا جەدەل اۋدارىپ وتىرۋدىڭ قاندايلىق قيىندىققا تۇسكەنىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. اسىرەسە, جوعارعى كەڭەس ءوزىن-ءوزى تاراتقان 1995 جىلى پرەزيدەنت بار جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الىپ, ءبىر جىلدا زاڭ كۇشى بار 139 جارلىققا قول قويعانداعى قاربالاس كۇندەر مەن تۇندەر ەرەكشە ەستە. «بۇل قيىندىقتان ءبىز ماماندارىمىزدىڭ تاجىريبەلىلىگى مەن بىلىكتىلىگىنىڭ جانە ۋاقىتپەن ساناسپاي جۇمىس ىستەۋىنىڭ ارقاسىندا عانا ابىرويمەن شىعىپ وتىردىق. قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ ءبىر كۇندە 150-200 بەتتەي زاڭ ماتىندەرىن اۋدارعان كەزدەرى دە بولدى», دەيدى ول. ال پرەزيدەنتتىڭ كۇنبە-كۇنگى جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەسۋ, جۇمىس كەستەسىن ءتۇزۋ, قابىلداۋعا سۇرانعان ادامداردى ەلەپ-ەكشەۋ, ءتيىستى اقپاراتتار الدىرتۋ, ولاردى جيناقتاۋ, دەر كەزىندە جەتكىزۋ, تۇرلىشە جيىن-جينالىستاردى دايىنداۋ, اعىل-تەگىل كەلىپ جاتاتىن پوشتامەن جۇمىس ىستەۋ سياقتى بىتپەيتىن دە قويمايتىن قات-قابات شارۋانىڭ ءبارىن سىرت-سىرت سوققان ساعات تىلىندەي مۇلتىكسىز جۇرگىزۋ ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. قاسىمبەكوۆتىڭ قادالعان جەردەن قان الار بيۋروكراتتىعىنىڭ, سىننان وتكەن ساياساتكەرگە ءتان ساقتىعىنىڭ پايداسى دا سوندايدا تيەدى. پايداسى تيەدى دەمەكشى, «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باسشىلىعىندا بولعان ون التى جىلدىڭ ىشىندە ماحمۇتتىڭ تالاي كومەگىن كورگەنىمدى تويىنىڭ تۇسىندا اتاپ ايتۋدى پارىز سانايمىن. تۇڭعىش پرەزيدەنتپەن 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا ءار توقسان سايىن دەرلىك جۇزدەسىپ ءجۇرىپ, كولەمدى سۇحبات كىتابىن دايىنداپ شىققانىمىزدا ماحمۇتتىڭ قاتتى قولعابىس جاساعانى, اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ جەتى قاباتتىق دەربەس عيماراتىن, ەكى كوپپاتەرلى ءۇيدى, ەكى جاتاقحانانى تۇرعىزاتىندا, ءسويتىپ قىزمەتكەرلەردى تۇگەلدەي ءۇيلى-جايلى ەتە العان تۇستا ءتيىستى قاعازدارىمىزدى مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىنا جەتكىزىپ, تاپسىرماسىنىڭ ويداعىداي ورىندالۋىن قاداعالاپ وتىرعانى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى.
م.قاسىمبەكوۆ اتا-بابالارىمىزدىڭ كوشپەلى ءومىر سۇرگەنى, قاعازعا جازىلعان قۇجاتتار كوپ ساقتالماعانى, مۇنىڭ ءوزى ەلدىڭ تاريحىن جازۋعا قيىندىق كەلتىرەتىندىگى جايىندا كوپ ويلانعان, كوپ تولعانعان, سوندىقتان دا ءوز بيلىگىمىز ءوز قولىمىزعا تيگەندە مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ دەرەكتى جازباشا تاريحىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگىن ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق انىق سەزىنگەن. سولاي بولعاندىقتان دا ول ەلىمىزدەگى پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ قاز باسۋى, قالىپتاسۋى, ورنىعۋى جونىندە كوپتەگەن ماقالا جازدى, بۇل تاقىرىپتا الدىمەن كانديداتتىق, ودان كەيىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى, مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىندا وسى تاقىرىپتا تالاي-تالاي ءدارىس وقىپ, پروفەسسور اتاعىن الدى. «ينستيتۋت پرەزيدەنتستۆا كاك ينسترۋمەنت پوليتيچەسكوي مودەرنيزاتسي» اتتى ول مونوگرافيادان («ەلوردا», 2002) مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ مىعىمدانۋىنداعى باستى-باستى بەلەستەر جونىندە وردالى ويلاردى, بايىپتى عىلىمي تۇجىرىمداردى مولىنان تاباسىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى كىتابىنىڭ العىسوزىندە ماحمۇت بىلاي جازعان ەدى: «كىتاپقا مەنىڭ ءار جىلداردا جازعان وچەركتەرىم توپتاستىرىلىپ وتىر. ولاردىڭ بىرقاتارى ورتالىق گازەتتەردىڭ بەتتەرىندە جاريالانعان. مەن وندا پرەزيدەنت ومىرىندەگى ءوزىم كۋا بولعان, ءارى ەڭ ماڭىزدى, ەڭ ەلەۋلى-اۋ دەپ ساناعان جايتتاردى قىسقاشا بايانداپ بەرۋگە تىرىستىم. الايدا بولمىستى ءوز بەتىڭشە بايانداۋدىڭ ءوزى, قالاي دەگەنمەن دە, ناقتى زەردەلەۋشىنىڭ جۇرەك سۇزگىسىنەن, قۇندىلىقتار ولشەمىنىڭ پريزماسىنان وتكىزىلگەن تانىم-تۇسىنىك ەكەنى ءسوزسىز. سول سەبەپتى كىتاپ پاراقتارىندا اۆتوردىڭ ءوز كوزقاراستارى مەن پەيىلىن اڭعارتپاۋ مۇمكىن بولماي قالادى ەكەن. ونداي سۋبەكتيۆيزمنەن مەنىڭ دە بوي تارتا الماعانىمدى مويىندايمىن. بىراق ءوز كىتابىمدى العاشقى پاراقتان سوڭعى پاراققا دەيىن ادال جازۋعا تالپىنعانىما سىزدەردى سەندىرگىم كەلەدى». شىنايى ءسوز. قاي قالامگەردىڭ دە تولىق وبەكتيۆتىلىككە قول جەتكىزۋى مۇمكىن ەمەس. اقيقات بەل ورتادا جاتادى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى كەتكەن باسشىنى شەتىنەن قارالاي بەرەتىن كوركەۋدەلىك بارىنە كەڭ قارايتىن قازاق ۇلتىنا, دالانىڭ دانا جۇرتىنا كوشپەۋى كەرەك. نازارباەۆ بيلىك قۇرعان كەزەڭ – تاريح ەنشىسى. بارىنەن بۇرىن بولاشاققا كوز تىگۋ ماڭىزدى. ەڭ باستىسى – نازارباەۆتىڭ جەتىستىكتەرىنەن تاعىلىم الۋ, كەمشىلىكتەرىنەن ساباق الۋ.
ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ جىلدار بويى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جانىندا ءجۇرۋى, قىزمەت بابىنا بايلانىستى الدىندا ءجيى بولۋى, جۇمىسىنا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ بارلىعىنىڭ دەرلىك جاي-جاپسارىنان جاقسى حاباردارلىعى وعان شىن مانىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت قىزمەتىنىڭ شەجىرەسى ارقىلى تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ شەجىرەسىن ءتۇزىپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەردى. ماحمۇت قاسىمبەكوۆ بۇل جونىندەگى ويلارىن, پايىمدارىن, تولعانىستارىن ۇدايى قاعازعا ءتۇسىرىپ, جۇيەلەپ جازىپ كەلدى. الدىمەن «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانىپ جۇرگەن تارتىمدى تاراۋلار كەيىننەن قالىڭ كىتاپتى قۇرادى. بىرنەشە شەت تىلىنە اۋدارىلعان كىتاپتىڭ بەيجىڭدەگى, انكاراداعى, ىستامبۇلداعى, ابۋ-دابيدەگى, دۋبايداعى تۇساۋكەسەرلەرىنە قاتىسقانىمىز بار. بارىندە دە سويلەگەنبىز. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ىستامبۇلداعى ميمار سينان كوركەمونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدىۋاقاپ قارا سول وقيعا جايىندا جازعان ماقالاسىندا ءبىزدىڭ ءسوزىمىزدى بىلايشا جەتكىزىپتى: «كىتاپ اۆتورى – ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنان بەرى كەلە جاتقان كورنەكتى قايراتكەر, بەلدى عالىم, قارىمدى قالامگەر. ەڭ باستىسى – مەملەكەتشىل تۇلعا, ەلشىل ازامات. ماحمۇت بازارقۇل ۇلىمەن وسىدان شيرەك عاسىر ۋاقىت بۇرىن پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا قاتار جۇمىس باستاعان, سودان بەرى قاناتتاس كەلە جاتقان ادام, دوس رەتىندە مەن مۇنى سەنىممەن ايتا الامىن».
سول ءسوزىمىزدى ماحمۇتتىڭ مەرەيتويى تۇسىندا دا قۋاتتايمىز.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
