«قازدىرىپ بەردى ىزبانوۆ, «اقجار» اتتى جارمانى»

ساياسي رەپرەسسيالاردى جۇرگىزۋ مەحا­ني­زمىن تەڭسەلمەلى ماياتنيك تۇرىندە بولدى دەسەك, ونىڭ ءبىر شەتىندە رەسپۋب­لي­كالىق ورتالىق, تراەكتوريالىق قوزعالىستىڭ ورتا بولىگىندە – وبلىس ورتالىعى, ال كە­لە­سى شەتكى نۇكتەسىندە قالالار مەن اۋداندار بولعانى انىق. رەسپۋبليكا تەرريتورياسىندا جاڭا وبلىستار قۇرىلىپ, جاڭا اۋدانداردىڭ سانى وسكەن كەزدە, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرامىندا 19 اۋدان بولعان ەدى. سوعىس الدىنداعى بەسجىلدىقتاردا جاڭا ونەركاسىپ ورىندارى, كولحوزدار, متس-تەر مەن سوۆحوزدار قۇرىلىپ جاتتى. وسىعان سايكەس الەۋمەتتىك جانە ونەركاسىپتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ دا جەتىلە ءتۇسۋى وبلىس ەكونوميكاسىنداعى قالالار مەن اۋدانداردىڭ ماڭىزىن ارتتىرا ءتۇستى.

قالالىق جانە اۋداندىق دەڭگەيدەگى پارتيا جانە كەڭەس كادرلارى, ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارى, وزدەرىنىڭ, رەسپۋبليكانىڭ ساياسي ومىرىندەگى ورنى ەرەكشەلەندى. ولاردى قالىپتاسقان تارتىپكە بايلا­نىس­تى قازاقستان ك(ب)پ وك عانا قىز­مەتكە قوياتىن نەمەسە بەكىتەتىن. ونىڭ ۇستىنە, تەڭسەلمەلى ماياتنيك ۇعىمىنا سايكەس, ساياسي قۋدالاۋلار ورتالىقتىڭ باستاماشىلىعىمەن اۋداندار مەن مەكەمەلەردە جۇرگىزىلدى. ونىڭ ورتالىققا بايلانىستى دا قايتارىلىمى بولىپ, كەيبىر رەپرەسسيالىق اكتسيالار اۋدانداردا تۋىن­داپ, وبلىس ورتالىعىنا جەتىپ, ءتىپتى سوڭىندا ورتالىقتاعى ساياسي كۇشتەردىڭ ورنالاسۋىنا دا اسەرىن تيگىزە الاتىن. پارتيا يەرارحياسى باسپالداقتارىمەن كوتەرىلۋ داستۇرىنە سايكەس پارتيا باسشىلارى ءوز كارەراسىندا پارتيالىق بيلىكتىڭ اۋداندىق دەڭگەيىن اتتاپ كەتە العان جوق. سوندىقتان دا وسى اۋدانداردا جاقتاستارىن, وزدەرى قىزمەتكە قويعان ادامدارىن, سونىمەن قاتار قارسىلاستارىن دا قالدىرىپ كەتكەن ەدى.

اۋكومدار مەن اۋاتكومداردىڭ پارتيا جانە كەڭەس بيلىگى ورگاندارىنداعى ەرەكشە ماڭىزى حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, قاجەتتى جاعدايدا ولارعا ناقتى اسەر ەتە الۋىنا بايلانىستى. ولار ورتالىقتا قالىپتاسقان ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا سوڭعى بۋىننىڭ ءرولىن اتقاردى.

رەپرەسسيالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ بارى­سىن­داعى پارتيا جانە كەڭەس نومەنكلا­تۋراسىن جاپپاي تازالاۋ ناۋقانىندا, بارلىق دەرلىكتەي اۋكوم حاتشىسى مەن اۋاتكوم توراعاسىنىڭ كوپشىلىگى ىىحك ورگاندارىنىڭ قۇرىعىنا ءتۇستى. اۋداندىق دەڭگەيدەگى كادرلارعا قارسى رەپرەسسيالار ستاندارتتى – «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل», «قاسكۇنەمدىكپەن شۇعىلداندى», «سىن مەن ءوزارا سىندى تۇقىرتتى» دەگەن ايىپتاۋلارعا قوسىمشا «بۇگىندە اشكە­رە­لەنگەن حالىق جاۋىمەن بايلانىستا بولدى» نەمەسە «حالىق جاۋىنىڭ قوي­عان ادامى» دەۋ نەگىزىندە قىلمىستىق ءىس قوزعاۋعا ۇلاستى. سوڭعى ايىپتاۋلار سول ۋاقىتتاعى كەيبىر قۇجاتتاردا جەتەكشى پارتيا ورگاندارىنا ء«وز ادامدارىن تارتۋدىڭ دۇشپاندىق ارەكەتتەرى» رەتىندە كورسەتىلدى. تيىسىنشە, ەگەر وبكوم حاتشىلارىنا ولاردىڭ جاڭا اۋكوم حاتشىلارىنا ۇسىنۋىنا بايلانىستى ايىپتاۋلار تابىلىپ جاتسا, سوڭعىلارى ءدال وسىنداي كەپتى اۋاتكوم توراعالارى مەن ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى باسشىلارىن تاعايىنداعانى ءۇشىن كەشتى. سوندىقتان اۋداندىق دەڭگەيدەگىلەرگە «حالىق جاۋى رەتىندە» اشكەرەلەنۋ قاۋپى «جوعارىدان» دا, سول سياقتى « تومەننەن» دە ءتونىپ تۇرعان ەدى. ل.ي.ميرزويان وقو قك(ب)پ-نىڭ قارساقباي اك-نە جەدەلحاتىندا «ۇلتشىلدىعى ءۇشىن» ايىپتاۋلار فاكتىلەرىمەن مۇقيات تانىسىپ, تەكسەرىپ شىعۋدى تاپسىردى.

وسىنداي اۋداندىق دەڭگەيدەگى كادر­ل­ار­دى مۇقيات «تەكسەرۋدىڭ» ناتيجەسى 1937 جىلدىڭ 3-10 قاراشاسىندا وڭ­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا قا­­بىل­دانعان «قك(ب)پ وك بيۋروسىنىڭ پار­تيا جانە كەڭەس ورگاندارىنىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان شىعارۋ جونىندەگى شەشىمىندە» انىق كورىنەدى.

«...12پ.قوجاحمەتوۆتى ۇلتتار كەڭەسىنە سايلاۋ جونىندەگى تۇركىستان ايماقتىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى قىزمە­تىنەن جانە ا.يزبانوۆتى ايماقتىڭ سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ورىنباسارلىعى قىزمەتىنەن بوساتۋ. 23پ. بەكمۇراتوۆتى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شارناق متس-ءى ديرەكتورىنىڭ ساياسي ءبولىمى جونىندەگى ورىنباسارلىعىنان الۋ. 31پ.ابدىرازاقوۆتى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى №49 ات زاۋىتى ديرەكتورلىعىنان بوساتۋ. 36پ. وڭتۇستىك قازاقستان وبكومى ك(ب)پ –نىڭ ا.يزبانوۆتى تۇركىستان ك(ب)پ –نىڭ حاتشىلىعى قىزمەتىنەن الۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قابىلداۋ. 37پ. وڭتۇستىك قازاقستان وبكومى ك(ب)پ-نىڭ ن.دانياروۆتى سارىسۋ اۋكومىنىڭ حاتشىلىعى قىزمەتىنەن الۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قابىلداۋ …38پ. وڭتۇستىك قازاقستان وبكومىنىڭ… س.بايماحانوۆتى ميرزويان اۋكومى قك(ب)پ حاتشىلىعىنان الۋ تۋرالى ۇسىنىسى قابىلدانسىن». وسىلاي, اۋداندىق كوميتەت حاتشىلارى مەن اۋداندىق شارۋاشىلىق قىزمەتكەرلەرىنە قارسى قولدانىلعان رەپرەسسيالاردىڭ, وك بيۋروسىنىڭ قاۋلىسى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلۋى كەزدەسىپ تۇراتىن.

وك بيۋروسىنىڭ قاۋلىسىندا كراسنوۆودسكىدە (تۇرىكمەنستان) تۋىپ-وسكەن, 1936 جىلدان تۇركىستان اك حاتشىسى بولعان اققوزى يزبانوۆ (1905-1938 جىلدارى) تۋرالى ەكى رەت ايتىلادى. تۇركىستان اك 1937 جىلدىڭ 2 قاراشاسىنداعى بيۋرو ماجىلىسىندە ونى ىىحك ورگاندارىنىڭ تۇتقىنداعانى تۋرالى حابارلانادى. قابىلدانعان قاۋلىدا ا.يزبانوۆتى بيۋرو قۇرامىنان شىعارىپ, «حالىق جاۋى جانە ۇلتشىل-فاشيست» رەتىندە پارتيادان دا قۋادى. بۇعان دەيىن-اق وقو وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسى 1936 جىلدىڭ 29 قازانىندا «قك(ب)پ تۇركىستان اۋكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى يزبانوۆتى قك(ب)پ قاتارىنان پارتيا جانە حالىق جاۋى رەتىندە شىعارۋ جانە جۇمىسىنان بوساتۋ» تۋرالى قاۋ­لى­سىن شىعارىپ قويعان بولاتىن. وسىلاي, 29-شى قازان مەن 3-ءشى قاراشانىڭ ارا­لىعىندا, نايەتى 6 كۇننىڭ ىشىندە پار­تيا­نىڭ بار­لىق ينستانتسياسى 32 جاسار پارتيا فۋنكتسيونەرىنىڭ جۇمىسىن جاپا-تارماعاي قورىتىندىلايدى. ول 30-شى قازان كۇنى تۇتقىندالىپ, 1938 جىلدىڭ 19 اقپانىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. كەيىننەن رەسپۋبليكا كومپارتياسىنىڭ ءىى سەزىندەگى ەسەپتى بايانداما ماتەريالدارىندا يزبانوۆ تاعى دا جاماندالادى:

«تۇركىستان پارتيا ۇيىمىندا بۇرىن­عى اۋكوم حاتشىسى, حالىق جاۋى يزبانوۆ وزىنە كوممۋنيستەردى شاقىرىپ الىپ, ولار­عا ادال كوممۋنيستەردى پارتيادان شىعارۋ ماقساتىندا, ولاردىڭ ۇستىنەن جالا جابۋدى تاپسىرادى. وسىلاي, حا­لىقتىق تەرگەۋشى قورىسباەۆقا بالتا­باەۆ­تىڭ ۇستىنەن ماتەريالدار جيناپ, ونى سوتتاتىپ جىبەرۋدى ۇسىنادى. قورىسباەۆ مۇنداي دۇشپاندىق تاپسىرمانى ورىنداۋدان باس تارتقاننان كەيىن, يزبانوۆ قورىسباەۆتىڭ وزىنە جالا جابادى. ءسوي­تىپ, ونى پارتيادان شىعارىپ, سوتقا جاۋاپكەرشىلىككە تارتتىرادى. تەك
بك(ب)پ وك­ قاڭتار پلەنۋمىنان كەيىن عانا وبلسوت قورىسباەۆتى اقتاپ شىعادى, ال تۇركىستان اۋكومى ونى پارتياعا قايتا قابىلدايدى».

وسىلاي, يمانسىزدىقتىڭ بەل العانى سونشالىق, سول ۋاقىتتىڭ تالابىنا سايكەس, قايتىس بولعان ادامدى دا قارالاۋ بولىپ جاتتى. ال ماسەلەنىڭ مانىسىنە باجايلاپ قاراساق, جوعارىدا كورسەتىلگەن ا.يزبانوۆقا قاتىستى وقيعانىڭ باسقاشا سيپاتتا بولعانىنا كوز جەتكىزەمىز. ول ءۇشىن قۇجاتتا كورسەتىلگەن كارىم بالتا­باەۆ­تىڭ ءومىر جولىنا زەر سالا وتىرىپ, مىناداي جايتتاردى انىقتادىق. كازتاگ-تىڭ تۇركىستان اۋدانىنداعى سۋ تاپشىلىعى تۋرالى مالىمەتتەرىندە كولحوزشىلار ماقتا القاپتارىنا جەتكى­لىكتى سۋ جەتكىزۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ باۋ-باقشالارىن دا سۋعارماي وتىرعاندا, سۋ شارۋا­شىلىعىنىڭ جەرگىلىكتى بولىم­شەسىندەگىلەردىڭ سۋدى بەيبەرەكەت پايدالانىپ, ماقتانى سۋعارۋدا ۇلكەن كەم­شىلىكتەر جىبەرگەنى ايتىلادى. كىنالى­لەر­دىڭ قاتارىنداعى بالتاباەۆتىڭ – بۇرىنعى قالالىق مۇرابتىڭ, تۇركىستان اۋدانىندا پاراقورلىقپەن اتى شىققانى دا قاپەرگە الىنادى. وسىلاي, سۋ شارۋا­شى­لىعى باسشىلارىنىڭ سەنىمىنە كىرىپ العان بالتاباەۆ سۋدى قالاۋىنشا رەتتەپ وتىرعان. ماسەلەن, ول «ورتاق» كولحو­زىن­داعى وردەن يەگەرى شاراپ نيازوۆتىڭ ماقتا القاپتارىنا قاجەتتى سۋدى بەرمەي قويعان. لەنين اتىنداعى كولحوزعا بەرەسىلى سۋدى ءوز باۋ-باقشاسىنا بۇرىپ العان. ءوز باۋ-باقشاسىن 3 رەت سۋعارسا, كولحوزدىڭ ماقتاسى 2 رەت قانا سۋعارىلعان. 21 شىلدەدە بالتاباەۆ ءوزىنىڭ باۋ-باقشاسىنا سۋ وتەتىن قۇلاقتى جابۋعا ارەكەت جاساعان كول­حوزشى ۇسەنوۆتى كەتپەنمەن ۇرىپ جىق­قان. ارى قاراي قۇجاتتا:

«تاپ جاۋىنىڭ مۇنداي باسبۇزارلىق ارەكەت­تەرىنە اۋداندا ساياسي باعا بەرىل­مە­گەن. تەك ءبىر اپتادان كەيىن عانا سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەسى بالتاباەۆتىڭ جۇ­مىستان بوساتىلعانى تۋرالى بۇي­رىق شىعارادى. سونىڭ وزىندە سۋ شارۋاشىلىعى باستىعىنىڭ ورىنباسارى چەرنوۆ بالتاباەۆتى «تاماشا جۇمىسشى ەدى», دەپ قورعاشتاۋىن ءالى دە جالعاستىرۋدا. بۇل فاكتىنى قك(ب)پ اۋكومىنىڭ حاتشىسى جولداس يزبانوۆ تا كوزىنەن تاسا ەتىپ, بالتاباەۆتىڭ دۇش­پان­دىق كەيپىن اۋدان ەڭبەكشىلەرىنە كورسەتە الماعان. بۇل تۋرالى اۋداندىق پروكۋرور – كومسومول مۇشەسى قۋانىش­باەۆ تا بىلەدى, بىراق ەشقانداي شارا قابىلدامايدى», دەلىنگەن.

بايقاپ قاراساق, كەڭەستىك جەرگىلىكتى جازالاۋ اپپاراتى مەن پارتيا ۇيىمدارى ءوز-وزدەرىن تەرىستەپ تۇرعانداي كورىنەدى. ال مۇنداي كەرەعارلىق جوعارىداعى قۇ­جاتتارداعى «بالتاباەۆ ىسىندە» ا.يزبا­نوۆ­تى قارالايتىنداي نەگىز جوق ەكەنىن اپ-ايقىن كورسەتىپ تۇر ەمەس پە؟! بۇل جەردە كىنا يزبانوۆتا ەمەس, بولعان وقيعا­لاردىڭ ءوڭىن اينالدىرىپ بەرىپ وتىرعان كەڭەستىك بيلىك قۇرىلىمدارىندا سياقتى.

حالىقتىق تەرگەۋشى قورىسباەۆ تۇر­عىسىندا ايتساق, ول ءوز ءىس-ارەكەتتەرىن جو­­عا­­رىداعى كەيبىر تىمىسكى-جالاقور باس­شىلارىنىڭ نۇسقاۋلارىمەن جۇزەگە اسىرعان سىڭايلى. وسى ورايدا پەتەربۋرگ گۋبەرنياسىنىڭ تۇلەگى, ءبىرىنشى حاتشى ا.يزبانوۆتىڭ كەزىندە تۇركىستان اك ەكىنشى حاتشىسى بولعان م.و.حرابروۆتىڭ (1902-؟) ول تۇتقىندالعاننان كەيىن, باسقالار سياقتى ونىڭ كەبىن كيمەي, 1937 جىلدىڭ ماۋسىمىندا تۇلكىباس اۋكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ ورنىنا, ال 1938 جىلدىڭ قاڭتارىنان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق جەر باسقارماسىنىڭ باستىعى بولعانىنا ءمان بەرگەن ءجون. بۇل «رەپرەسسيالىق قاۋىپتى» پوست ءالى دە سونداي بولعاندىقتان – 1938 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىندا ونى ىىحك-نىڭ باسقارماسى تۇتقىنعا الادى. ايتسە دە, تاڭعالارلىق جاعداي, 15 قىركۇيەكتە-اق ونىڭ ءىسى قىلمىستىق قۇرامنىڭ بولماۋى سەبەپتى توقتاتىلادى. بالكىم, بۇعان سول كەزدە ىىحك باسقارماسىنا كالنينگتىڭ كەلۋى سەبەپ بولعان شىعار. ول ەكەۋى 1937 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا پارتيانىڭ وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءىۋ پلەنۋمىندا ءا.دوسوۆتى «پارتيا مەن حالىق ساتقىنى» رەتىندە بىرگە «اشكەرەلەگەن» بولاتىن. دەگەنمەن سول پلەنۋمدا قك(ب)پ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءا.دوسوۆتى كۇستانالاپ ءسوز سويلەگەندەردىڭ كوپشىلىگى كەيىننەن تۇتقىندالىپ, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى جازاعا ۇشىراپ كەتكەن ەدى.

ال بەرىلىپ وتىرعان دەرەكتەر قورىس­باەۆ­تىڭ «قورىققاننىڭ ق ۇلى بولىپ» حرابروۆ-كالنينگ تاندەمىنىڭ يىرىمىنە تار­تىلىپ كەتكەنىن انىق كورسەتىپ تۇر­عانداي.

ەندى يزبانوۆ اتامىزدىڭ اۋداندىق دەڭگەيدەگى (قازالى اۋدانىنداعى) باسشى رەتىندەگى ءىس-قيمىلدارىنا شولۋ جاساساق, وندا اتاقتى جىراۋ تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلىنىڭ مىنا ءبىر شۋماقتارىنا توقتالماي كەتۋگە بولمايدى. زەر سالايىق:

قازدىرىپ بەردى ىزبانوۆ,

«اقجار» اتتى جارمانى.

بىتەتۇعىن بولدى ەندى,

اش ارىقتىڭ ارمانى.

جەر مەنەن سۋدا قالاي دا,

بۇل دۇنيەنىڭ بار مالى.

اعىسى سونداي سۋىنىڭ,

دومالاتادى اربانى.

جاعالاپ ءجۇر جۇرت بىتكەن,

قولعا الىپ كەتپەن, تىرمانى.

قۋانىشتى ءبارى دە,

تولعانداي پۇلعا قارمانى.

جاساسىن جولداس قايتكەنمەن,

تۇزەتىپ بەردى شارۋانى.

قاتىن, ەركەك قالماستان,

قاپتاپ بارادى ەگىسكە.

تامىر جايىپ تالدانىپ,

اينالدى داندەر كوگىسكە.

ءبارى دە بايگە الاتىن,

قالاتىن ەمەس سوگىسكە.

شەكەلەرى توقپاقتاي,

تويىنعانداي جەمىسكە.

شىعىپ بارادى شىنىندا,

كۇننەن-كۇنگە كەڭىسكە.

دۇشپاندار دا دوس تۇگەل,

ساناي المايدى كەمىسكە.

جاساڭدار جولداس جاي قىلىپ,

شىعاردىڭدار تەگىسكە.

قوي قوزداپ, ەشكى لاقتاپ,

ءىشىپ جاتىر ايراندى.

ەكى رەت تۋىپ جىلىنا,

كوبەيۋگە اينالدى.

رەتتەلىپ وت, سۋى,

جازى, قىس جاقسى جايلاندى.

لاقتارى سەركەدەي,

قوزىلارى تايلاندى.

كوتەرە الماي قۇيرىعىن,

كوپ قوشقارلار بايلاندى.

قايتكەنمەنەن كۇتەتىن,

بەرگەنمەن كەڭەس قاي مالدى.

حالىق قالايدا بىلەدى,

اسىراۋ ءجونىن ايۋاندى.

بۇل جەردە تۇرماعامبەت بابامىزدىڭ قازالى اۋكومى حاتشىسىنىڭ جۇزەگە اسىرعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىن تولىقتاي تانىپ, ءتۇيسىنىپ, سوسىن عانا ماداقتاپ تۇرعانى داۋسىز. جىردىڭ 1935 جىلى جازىلعاندىعىن قاپەرگە الساق, وندا 1932-1933 جىلدارداعى الاپات اشتىقتان اۋپىرىمدەپ امان قالعان حالىقتىڭ (قىرىلعاندارى قانشاما) اۋزىن اققا تيگىزىپ, قىرمانىن دانگە تولتىرىپ, الدارىنا مال سالىپ بەرۋ وڭاي ءىس-شارا ەمەس ەكەنى بەلگىلى بولاتىن. اققوزى اتامىزدىڭ ەلىنە تيگىزگەن شاراپاتى سونىسىمەن دە قۇندى بولسا كەرەك.

جالپى, اشارشىلىق تۋرالى وي-تول­عاۋ­لارىمىزدى ارى جىلجىتار بول­­­ساق, ءبىرىنشى كەزەكتە 1933 جىل­دىڭ قاڭ­تا­رىنان بك(ب)پ-قك(ب)پ وك قازاق­ولكەكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بول­عان ل.ي.ميرزوياننىڭ حالىقتى وسى زۇل­ماتتان وڭالتۋ باعىتىنداعى وڭ ىستە­رىن لايىقتى باعالاعانىمىز دۇرىس. سو­نىمەن قاتار جەرگىلىكتى جەرلەردەگى (اۋداندىق,قالالىق) باسشىلاردىڭ دا مۇن­داي يگىلىكتى ءىس-شارالاردان تىس قال­ماعانىن, ءتىپتى قايسىبىر جاعدايدا ءتۇرلى باستامامەن (ماسەلەن, توعاندار قازىپ, تىرشىلىك ءنارىن كەرەكتى جەرىنە قاجەتتى دەڭگەيدە جەتكىزىپ بەرۋ) حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە زور ۇلەس قوسقانىن بىلگەنىمىز ءلازىم.

ا.يزبانوۆ اتامىزدىڭ قازاق-مۇسىل­مان رۋحانياتى كەرەگەسىنىڭ سوگىلمەۋىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى دە وتە زور دەپ ايتا الامىز. ءسوزىمىزدى تارقاتار بولساق, كسرو-دا 1920-1930 جىلدارى پانتيۋركيزم مەن پانيسلاميزمگە قارسى قانقۇيلى ناۋقان بارىسىندا مەشىتتەر مەن شىركەۋلەر سىرىلىپ, كونتررەۆوليۋتسيالىق ەلەمەنتتەر رەتىندە مولدالار مەن باسقا دا ءدىندارلار جويىلىپ جاتقان تۇستا, قازاق رۋحانياتىنىڭ كوسەگەسىن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كوگەرتىپ وتىرعان «قوجا احمەت ياساۋي» كەسەنەسىنە دە ۇلكەن قاۋىپ تونگەن بولاتىن. مىنە, ءدال وسىنداي قيامەت-قايىمدا اققوزى اتامىز ءدىني دىڭگەگىمىزدى امان ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جالعىز جولدى دۇرىس تابا ءبىلىپ, جاماعاتتى ۇيىتا وتىرىپ, ناتيجەسىندە, ەڭبەكشىلەردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا «ازىرەت سۇلتان» (سول كەزدەگى اتاۋى) مەشىتى مۇراجايعا اينالۋى ارقى­لى عانا امان قالعان ەدى.

تاقىرىپقا قاتىستى زەرتتەۋ بارىسىندا قۋعىن-سۇرگىن تەپەرىشىن كور­گەن ادايلىق ازاماتتاردىڭ ىشىندە وڭتۇس­تىك وڭىرگە ايتەۋىر ءبىر قاتىستىعىنا باي­لانىس­تى تابان تىرەگەندەردىڭ ءبىرى, قازاق­­ستان­نىڭ حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى قۇرامىندا قىزمەت اتقارعان تولەسىن نۇر­ماعامبەت ۇلى اليەۆ 1937-1938 جىلدارى قاكسر-ءى ادىلەت حالىق كوميسسارياتى باسقارماسىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا تەكسەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزىندە پارتيا قاتارىنان شىعارىلىپ, قۋدالاۋعا ۇشىراعان. دەگەنمەن 1938 جىلدىڭ 11-نەن 20-سى ارالىعىندا وتكەن بك(ب)پ وك قاڭتار پلەنۋمىندا «پارتيا ۇيىمدارىنىڭ كوممۋنيستەردى پارتيا­دان شىعارۋ كەزىندەگى قاتەلىكتەرى مەن بك(ب)پ قاتارىنان شىققانداردىڭ اپپەلياتسيالارىنا فورمالدى-بيۋروكراتتىق كوزقاراسى جانە وسى كەمشىلىكتەردى جويۋ جونىندەگى ءىس-شارالار تۋرالى» ماسەلە قارالىپ, وسىعان بايلانىستى ناقتى شارالار رەتىندە, ءۇش اي ىشىندە پارتيادان شىققانداردىڭ اپپەلياتسياسىن قاراپ ءبىتىرۋ جانە پارتيادان شىعارىلعانداردى بىردەن جۇمىستان قۋعا تىيىم سالىنعانى تۋرالى ايتىلادى. پارتيا مۇشەلەرىنە جالا جاپقانى انىقتالعان ادامداردى پارتيالىق جا­ۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ۇسىنىلادى. پلەنۋم شەشىمدەرى بو­يىنشا رەپرەسسيادان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن نەگىزگى كاتەگوريا – پارتيا مۇشەلەرى نەگىزسىز قۋدالاۋدان بىرتىندەپ قۇتىلا باستايدى. وسىلاي, تولەسىن اتامىزدىڭ دا جاعدايى كەش تە بولسا تۇزەلىپ, 1940 جىلدىڭ مامىرىندا پارتياعا قايتا قابىلدانادى. ايتسە دە, قۋعىن-سۇرگىن قىسپاعىن از كورمەگەن ابزال اتامىز كوپ ۇزاماي 1941 جىلى قازا بولادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پروكۋراتۋراسىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار تۋرالى بەرگەن دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە جا­زىل­عان «ازالى كىتاپ – كنيگا سكوربي. اتىلعانداردىڭ ءتىزىمى. وڭتۇستىك قازاقستان بويىنشا» كىتابى اتى ايتىپ تۇرعانداي قاراستىرىلىپ وتىرعان جىلدارى ءتۇرلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راپ, جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن اسىل اعالارىمىزدىڭ قاتارىندا اداي ۋەزىنىڭ تۋماسى جۇماحان يساتوۆ تا بار. ول – 1914 جىلى باتىس قازاقستان وبلى­سى­نىڭ ماڭعىستاۋ اۋدانىندا (قۇ­جاتتا سولاي) تۋعان, قازاق, ەسەپشى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ باسقارماسى (ۋنكۆد) «ۇشتىگى» 1938 جىلدىڭ 20 اقپانىندا سوتتاعان. وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىستىق سوتى 1959 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىندا اقتاعان.

وسى دەرەكتەردەن اققوزى اتامىزدىڭ 1958 جىلدىڭ 25 ناۋرىزىندا جوعارعى سوتتىڭ شەشىمىمەن اقتالعانىن انىقتاي الدىق. ارينە, بۇل مالىمەتتەر ارقىلى ءبىز وڭتۇستىك وڭىردە 1937-1938 جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان اتامىز ا.يزبانوۆ پەن باسقا دا بابا­لا­رىمىزدىڭ زۇلمات كەزەڭدەگى تالايلى تاعدىرلارىن تام-تۇمداپ بولسا دا كوپشىلىككە جەتكىزە الدىق دەگەن ويدامىز. ەندىگى جەردە, جوعارىدا اتى اتالعان بابالارىمىزدىڭ ءوز حالقىنا تيگىزگەن شاراپاتتارىن قانىقتى ەتىپ كورسەتۋ, ۇرپاقتارىنىڭ, ياعني ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ەكەنى داۋسىز.

سەيداحان باقتورازوۆ,

م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى وبلىستىق جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى