قابىل

وسى تۇستا رۋحاني جارشى, «عالام­داعى سوڭعى ادام», ناداندىققا كۇيى­نىپ, الەمگە جارىق شاشۋدى كوكسەگەن ەركە ۇل بايرون تاريح ساحناسىنا شىقتى. جانى نازىك اقىننىڭ اياعى اقساق بولىپ تۋىپ, سەزىمى سىزاتتانىپ, قورشاعان ورتادان وقشاۋلانىپ جۇرەدى. اندرە مورۋانىڭ «بايرون» اتتى كىتابىندا بالا كۇنگى مەكتەپ گيمنازياسىنداعى اساۋ اقىننىڭ بىردە دانا, بىردە ادام تانىماستاي قيالي بولمىسى سۋرەتتەلەدى. اڭگىمەمىزگە تۇزدىق بولىپ وتىرعان بايروننىڭ «قابىل» پوەماسى.

بالا كۇنگى تاربيەشىسى بايرونعا ءىنجىلدىڭ قيسسالارىن وقىپ بەرەتىن. سوندا توسەكتە جاتىپ شيىرشىق اتىپ, اتا-اناسىنىڭ راحىمىنان قۋىلعان قابىل جايلى ۇزاق تولعاناتىن. ىزگىلىك پەن جاۋىزدىق شارپىسى مازالاپ, «نەگە؟» دەگەن سۇراق جاعاسىنان الاتىن. «قابىل» پوەماسىندا سكەپتيكتى قابىل ءارتۇرلى سۇراقتارعا قامالىپ, جانۇشىرا جاۋاپ ىزدەيدى.

ءومىر بويى تەپەڭدەپ,

تەرلەپ-تەپشىپ ەت ەڭبەك!

نەگە بۇلاي؟ سەبەبى بار ونىڭ دا,

تۋدىرعان بۇل سۇراقتى

ويتكەنى اكەم,

جوعالتتى عوي جۇماقتى.

سوندا بۇعان

مەنىڭ كىنام قانشا ەدى,

بار ما وسىنىڭ ولشەمى؟ (قۋانىش احمەتوۆتىڭ اۋدارماسى)

قابىلدى مازالاعان ساۋال – اتا-اناسىنىڭ كۇناسىنىڭ زاردابىن نەگە بالاسى تارتۋعا ءتيىس؟ اناسى جۇ­ماق­­تاعى جەمىستى ج ۇلىپ, جەرگە قۋىل­دى. ەندى مۇندا جەر جىرتىپ, ەگىن ەگىپ, بارلىق مەحناتتى تارتۋ قاجەت. اتا-اناسىنىڭ «قاي ءىس بولسىن ءبىر قۇداي­دىڭ سالعانى, جاقسىلىق دەپ ءتۇسىن ونى بولعانى» دەيتىن جاتتاندى سوزىنە قابىلدىڭ زىعىردانى قاينايدى.

ءبىر ساتتە ول ىبىلىسكە جولىعىپ, جانىن جەگىدەي جەگەن ۋايىمىمەن بولىسەدى. جۇماقتى كوكسەيتىن كوڭىلىن جاريا ەتىپ, اتا-اناسىنىڭ كەسىرىنەن شۇرايلى باقتان قۋىلعانىن اشىنا ءسوز ەتەدى. ءىبىلىس دەگەنىنە جەتكەندەي وتقا ماي قۇيىپ, كۇدىكتىڭ وتىن قوزداتا تۇسەدى. اناڭنىڭ ءبىلىم اعاشىنان ءدام تاتىرعان مەن كىنالى ەمەس, كەرىسىنشە سول اعاشتى ەككەن كىنالى دەگەن وي ايتادى. بولاشاقتا قاراقۇرىم حالىق باسىپ, قىرعىن سوعىس پەن كوزسىز وپاسىزدىقتان جەر بەتى توزاققا اينالار دەيدى. كەۋدەلەردەن قارا نيەت ورىن تاۋىپ, قاراڭعى كورىنىس كەڭىستىكتە قانات قاعا­رىن باعامدايدى.

رۋحىڭدى جاراتىلعان بويدان-اق,

جاتقان بولسا ازازىلدىك

جاۋلاپ اپ.

تانىمىڭا ەرىك بەرمەي پايىمىڭ,

تۇسىنبەسەڭ قايدا ساۋاپ, ايىبىڭ,

جەڭە المايسىڭ

پاسىقتىقتى بويداعى,.

سەندەر ءۇشىن قاراۋلىقتىڭ

توي ءبارى,

تاۋسىلمايدى قىزىعى مەن ويناعى.

مۇنان سوڭ ءىبىلىس قابىلدى بارزاق الەمىنە شەكسىزدىك ەسىگىنەن ارىعا الىپ ۇشادى. سامساعان جۇلدىزدار مەن تاس قاراڭعى ماڭايلارعا ساپار شەگەدى. ءالى دۇنيەگە كەلمەگەندەر مەن دۇنيەدەن وتكەندەر تۇراتىن ورىنعا بارادى. ءولىم پاتشالىعىندا تۇنەرگەن سۇلبالاردى كورەدى. ەگەر ادام اتا جەر بەتىندەگى العاشقى ادام بولسا, وندا ءولىم پاتشالىعىندا ادامدار قالايشا بولماق؟ قابىلدىڭ ويىن جاپقان بۇل ساۋالدارعا ءىبىلىس: «ادامداردىڭ ىشىنەن اكەڭ ءبىرىنشى بولسا دا, وزگە جاراتىلىستاردىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى ەمەس, ءتىپتى ولاردىڭ سەندەر تىرناعىنا تۇرمايسىڭدار دەيدى. راسىندا, يسلام دىنىندە ادامداردان بۇرىن جىندار ءومىر سۇرگەنى جايلى ايتىلادى. ءىبىلىس ولاردىڭ ادامنان ارتىق بولعانىن, ادام بالاسى سولار كوتەرىلگەن زاۋ كوككە شىعۋ كەرەگىن ايتادى.

پوەمادا بايروننىڭ اقىل-ويى, تالانتىنىڭ تۇڭعيىق ساۋلەسى مەن جەمقور اتتاي تولاعاي قۋاتى سەزىلەدى. اقىن ىنجىلدەگى جازبالاردى تۇسباعار ەتىپ الىپ دىڭگەگىنەن الىسقا ۇزاپ كەت­پەيدى. قابىل ارقىلى ادامزات شەك­سىز ز ۇلىمدىق پەن ىزگىلىكتىڭ مايدانىنا تۇسكەنىن, بۇدان الىپ شىعار جول بارىن نۇسقايدى. ومىردە تەك ءتان تىلەگىمەن عانا شەكتەلىپ, جان قالاۋ­لارىنا قۇلاق اسۋدان قاشقان نا­دان­دار توبىرىنا بار داۋسىمەن ىزىلا­نادى. قۇدايدى ۇرەيمەن ەمەس, ماحاب­بات ارقىلى تانۋعا بولاتىنى جايلى تۇجىرىم ايتادى. ابايسىز التار وشاعىنان الىنعان اعاشپەن ابىلدى قاراقۇستان سالىپ قالعاندا, ءىنىسىنىڭ ولىمىنە سەنە الماي قابىلدىڭ اھ ۇرعانىن سۋرەتتەيدى. قابىلدىڭ بويى­نا ادامگەرشىلىك شوعىن سالادى. ىنىسىنەن ايىرىلعان ول ەڭ جاقىنىمنىڭ اجالىنا سەبەپكەر بولعاسىن, ءومىر ءسۇرۋدىڭ قاجەتى جوقتىعىن ايتىپ زار جىلاپ, ەڭ بولماسا جالعىز رەت ءتىل قاتۋىن وتىنەدى.

بايرون ادامزاتقا جاۋىزدىقتىڭ سوڭى ماڭگى وكىنىش, سارساڭ ەكەنىن جانە ادام بالاسى عۇمىر بويى باقىت قاقپاسىن اشۋعا كۇش سالۋ كەرەگىن مەڭزەيدى. بارلىق قاتەلىكتىڭ باسى ءوز ىشىمىزدە ەكەنىن ايتادى. ءيا, ءوز ءىشىن تۇنەككە اينالدىرعان ادام تامۇق ازابىن وسى دۇنيەدە-اق تارتارى ءسوزسىز. ەگەر ادام قاتەلىككە ۇرىنسا, بۇل ءۇشىن ءىبىلىستى, نە وزگە قارا كۇشتەردى كىن­الاماسىن, ءبىرىنشى ءوزىن كىنالاسىن.

ءبىلىم اعاشىنان قالعان,

ەڭ نەگىزگى, ەڭ پايدالى ءبىر بەلگى:

ول سەندەرگە سانا بەردى, مي بەردى.

بۇل تاراۋدىڭ ماڭىزى زور,

ء مانى كوپ,

ويلاناتىن بار سەندەردە

قابىلەت.

رۋحاني بايلىق – باقىت نەگىزى,

جەر سانامەن وي-سانامەن كوتەرىل,

وسى راقات ەڭ ىزگى!

بايرون ادامدا جاقسى مەن جاماندى, جاسىق پەن پايىمدىنى ايىرا الاتىن ويلاناتىن قابىلەت بارىن, سول قابىلەت ارقىلى جەر بەتىنەن بيىككە كوتەرىلىپ, راقاتقا قاۋىشىڭدار دەپ قىرانشا ساڭق-ساڭق ەتەدى. پوەما­سىنىڭ بۇل ءبىر ۇزىك سىرى عانا, مۇقيات زەردەلەپ وقىعان كىسى بولسا كوپ قازىناعا جولىعارى اقيقات.