قالالىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالدى-يننۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ وكىلى ەرمەك تۇرمانوۆ بۇل وتە كۇردەلى ماسەلە ەكەنىن ايتادى. «جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋعا بىرىنشىدەن, ينۆەستورلاردىڭ ءوزى ق ۇلىقتى بولىپ وتىرعان جوق. سەبەبى ونىڭ وزىندىك قۇنى وتە تومەن. ماسەلەن, ءاربىر تىگىلگەن كيىمنەن تۇسەتىن تابىس بار-جوعى – 100-200 تەڭگە عانا. وعان ماقتادان ماتا توقۋ تەحنولوگياسىنىڭ قيىندىعى مەن قىمباتتىعىن جانە بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعىن قوسىڭىز. جەڭىل ونەركاسىپتى وركەندەتۋگە الدىمەن مەملەكەتتىڭ ءوزى مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. ماسەلەن, تانىمال «ۆايكيكي» مەن «كاتون» فيرمالارىنىڭ كيىمدەرى ساتىلاتىن شەتەلدەگى دۇكەندەردىڭ ارەنداسىن تۇركيا ءوزى وتەپ بەرەدى. سوندىقتان دا ول كيىمدەردىڭ باعاسى ارزانداۋ», دەيدى ەرمەك تۇرمانوۆ.
ال ەكونوميست مارات سەيداحمەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, شىمكەنتتە جەڭىل ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولعان ءبىر كەدەرگى – قىمبات تاريف. ماسەلەن, قىرعىزستاندا 1 كۆت ەلەكتر ەنەرگياسى 4 تەڭگە تۇرسا, شىمكەنتتىڭ يندۋستريالدى ايماعىندا – 15 تەڭگە, ال ءوندىرىس ايماعىنان تىسقارى كاسىپورىندار 28 تەڭگە تولەيدى. سونىمەن بىرگە ماماننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بىزدە ءالى دە «جابايى كاپيتاليزم» قالدىقتارى قالعان. كوپ ينۆەستورلار سودان دا قورقىپ, ينۆەستيتسيا سالۋدان قاشقاقتايدى. بەلگىلى ەكونوميست ساپاربەك جوباەۆ جەڭىل ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا قىتاي, ءۇندىستان, تۇركيا نارىعىنىڭ باسەكەلەستىگى كەرى اسەر ەتىپ وتىرعانىن ايتادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەدەن شىعۋ ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە ەڭبەك ءبولىنىسىن ىسكە اسىرۋ قاجەت. بۇل ەندى وڭىردە وسەتىن ماقتانى وڭدەۋدەن شىعىپ وتىرعان ماسەلە. ايتپەسە, ينۆەستيتسيا تارتۋ شىمكەنت قالاسىن دامىتۋ جوسپارىنداعى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ بىرەگەيى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دايىن ءونىم ءوندىرىسىن ۇلعايتۋعا بايلانىستى تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋىندا وسى ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسىنىڭ الار ورنى ەرەكشە ەكەنى ءمالىم. سوندىقتان قالا اكىمدىگى بۇل باعىتتا ىلگەرى جىلجۋدىڭ ءجون-جوباسىن جاساۋدا. سونىڭ ءبىر ايعاعى شىمكەنتتە ينۆەستيتسيالىق شتاب قۇرىلعان. ءاربىر وتىرىسىندا قالانىڭ ەكونوميكاسىنا قارجى قۇيا الاتىن ينۆەستورلاردىڭ مۇمكىندىكتەرى قارالىپ, جول-جونەكەي كەزدەسكەن كەدەرگىلەر تالقىلانادى.
شىمكەنتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ينۆەستيتسيالىق الەۋەت ءوزىنىڭ وڭ اسەرىن تيگىزۋدە. جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك كاپيتالدى قالانىڭ وندىرىسىنە, ينفراقۇرىلىمىنا تارتۋ ءۇشىن بيزنەس وكىلدەرىنە دە جاعداي جاسالۋدا. مىسالى, «بيزنەسكە ارنالعان ۇكىمەت – Shymkent Invest» فرونت-كەڭسەسىن كەلتىرۋگە بولادى. ء«بىر تەرەزە» قاعيداسىمەن جۇمىس ىستەيتىن بۇل مەكەمەدە ءتۇرلى كەڭەستەر بەرىلەدى جانە قۇجات راسىمدەۋ بويىنشا قىزمەتتەر كورسەتىلىپ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ, سىبايلاس جەمقورلىقتى بولدىرماۋ باعىتىندا ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلادى.
سانداردى سويلەتسەك, 2020 جىلى شىمكەنتتە 37,5 ملرد تەڭگەنىڭ 22 ينۆەستيتسيالىق جوباسى ىسكە اسىرىلدى. بىلتىر 16 ملرد تەڭگەگە 15 جوبا ىسكە قوسىلدى. بيىل 50 ملرد تەڭگەگە باعالانعان 16 جوبا ناقتى قولعا الىنادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, بيىل مىڭنان استام ادام جاڭا جۇمىس ورنىمەن قامتىلادى. ماسەلەن, اليۋميني بانكىلەرىن شىعاراتىن زاۋىت جىلىنا 500 ملن دانا وندىرۋگە قاۋقارلى. شىعارىلعان تاۋار كەلەشەكتە ەلگە كەلەتىن وسى ءونىمنىڭ يمپورتتىق بالاماسىنىڭ 60 پايىزىن الماستىرادى.
سونداي-اق قالا ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى – «Standard Steel KZ» جشس. بۇل كاسىپورىندا ءتۇستى مەتالل كونتسەنتراتتارى (مىس, قورعاسىن, تسينك, التىن) الىنادى. وسى جوبا ارقىلى بۇرىنعى قورعاسىن زاۋىتى اۋماعىنداعى قورعاسىن قالدىقتارى تازارتىلىپ, قالانىڭ ەكولوگياسىن جاقسارتۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى.
ينۆەستورلاردى تارتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ادەتتە ينۆەستورلار بۇكىل تاۋەكەلدەردى ەسەپتەپ بارىپ, شەشىم قابىلدايدى. سونىڭ ىشىندە ينۆەستوردىڭ ويىندا شيكىزاتتى قايدان الام, ءونىمدى قايدا وتكىزەم دەگەن ەكى ساۋال تۇرادى. بۇگىنگى الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعى لوگيستيكانى, ەكسپورت پەن يمپورتتى قيىنداتىپ وتىرعان جايى بار. سوندىقتان شىمكەنتتىك كاسىپكەرلەرگە قازىرگى احۋال وڭاي ءتيىپ وتىرعان جوق. دەي تۇرعانمەن, ءۇشىنشى مەگاپوليستە كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان ينۆەستورلارعا بارىنشا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. ايتالىق, «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا كاسىپورىندار الەۋمەتتىكتەن باسقا م ۇلىك, جەر, كورپوراتيۆتىك تابىس سەكىلدى سالىقتىڭ بارلىق تۇرىنەن بوساتىلعان. زاۋىت قۇرىلىسىنا جەر ۋچاسكەسى ارەنداعا ارزان باعادا نەمەسە كەيبىر ومىرشەڭ جوبالارعا تەگىن بەرىلەدى. سونىمەن بىرگە كاسىپكەرلەر مەن الەۋەتتى ينۆەستورلار «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2025», «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىنا قاتىسىپ, 6 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن نەسيە الا الادى. ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارت قۇجاتىنىڭ كومەگىمەن ءتۇرلى جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزەدى. ماسەلەن, سىرتتان اكەلىنەتىن قوندىرعى اقىسىنىڭ 30 پايىزى ساتىپ العان كاسىپكەردىڭ وزىنە قايتارىلادى.
سونداي-اق ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنە قاراستى «QazTrade», «قازاق ەكسپورت» اق ۇلتتىق كومپانيالارى ساقتاندىرۋ, دايىن ءونىم تاسىمالىنا كەتكەن شىعىننىڭ وتەماقىسىن تولەۋ, جارنامالاۋ, شەتەلدە قويمادا تۇرعان وتاندىق تاۋاردىڭ جالداۋ اقىسىن وتەپ بەرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر بويىنشا كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋدە.
مەگاپوليستە 4 يندۋستريالدى ايماق جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ينفراقۇىرىلىمىن جۇرگىزۋگە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 17,8 ملرد تەڭگە قاراجات جۇمسالسا, قازىناعا ونداعى كاسىپورىنداردان تۇسكەن سالىق تابىسى بۇگىنگە دەيىن 36,5 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. تاۋەلسىزدىك جىلدار بەدەرىندە ينۆەستورلار ءونىمىنىڭ ارقاسىندا شىمكەنتتىك برەندتەر قالىپتاستى. ولاردىڭ قاتارىنا «بال تەكستيلدىڭ» كىلەمدەرىن, «راحات-شىمكەنت», «نۇرتاۋدىڭ» كامپيتتەرىن, «ليۋكس شۋز», «زاريانىڭ» اياقكيىمدەرىن, «الەم-بت-نىڭ» ش ۇلىقتارىن, «ازالا تەكستيل», «اگف گرۋپتىڭ» توسەك-ورىن جابدىقتارىن جاتقىزۋعا بولادى. جۇزدەگەن كاسىپورىننىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 20 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ءۇش جوبا قىتاي ەلىنىڭ ەنشىسىندە بولسا, ونشاقتىسى تۇركياعا تيەسىلى, قالعانى باسقا مەملەكەتتەردىڭ ۇلەسىندە.
سونداي-اق شىمكەنت ىرگەسىندەگى كورشى ەل استاناسى تاشكەنتپەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس تا جىلدان-جىلعا كۇشەيىپ كەلەدى. وعان قازاقستان-وزبەكستان اراسىنداعى سوڭعى جىلدارى قول جەتكىزىلگەن باۋىرلاستىق جانە ارىپتەستىك تىعىز قارىم-قاتىناستاردىڭ جاندانۋى دا تۇرتكى بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, قوس مەملەكەتپەن ارادا ساۋدا اينالىمى كۇشەيىپ, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك ارتا ءتۇستى. اسىرەسە الىس-بەرىس ماسەلەسىندە شىمكەنتتىڭ الار ۇلەسى اۋقىمدى. وزبەكستاندىق ينۆەستورلار بۇگىنگى تاڭدا قالا ەكونوميكاسىنا قارجى سالۋعا ءازىر. ەكىجاقتى بايلانىستىڭ بەكي تۇسكەنىنە وزبەك اعايىنداردىڭ مەگاپوليستە كەراميكالىق تاقتالار شىعارۋعا قاتىستى جوسپارلارى مەن مەتاللۋرگيالىق زاۋىت سالۋعا تىڭعىلىقتى كىرىسىپ جاتۋى دالەل. كورشى ەلدىڭ كاسىپكەرلەرى جۇمىسى توقتاپ قالعان جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى «مەلانج» بەن «يۋتەكس» كاسىپورىندارىنىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشىپ ەدى, وكىنىشكە قاراي, قۇقىقتىق كەدەرگىلەردىڭ سالدارىنان اتالعان قوس ءوندىرىس وشاعى ءبىر ورىندا قايتا شيىرلاپ قالدى.
دەگەنمەن قالادا الداعى ءۇش جىلدا 242 بيزنەس جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە, 20 مىڭنان استام شىمكەنتتىك تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتىلادى. ال اتالعان جوبالاردىڭ جالپى قۇنى 2,6 ترلن تەڭگەدەن اسىپ جىعىلادى.
ءانۋار جۇماشباەۆ,
جۋرناليست
شىمكەنت
