ءيا, پوشتاشى شاشۋباي جاڭا تامىن ون جىلدان بەرى تەك ويشا سالىپ كەلەدى. ونىڭ بۇل ءداستۇرلى تالپىنىسى جىلىنا ءبىر – قارا كۇزدە توبەدەن سۋ ءوتىپ, اينالا اعال-جاعال تارتقاندا باستالادى. ادەپكى ادەتىنە ۇيدەگىلەر دە سەلت ەتپەيدى. شاشۋبايدىڭ اسىقپايتىنى سول, كەشكى شايدى سوراپتاي ءىشىپ, ءبىر جاعى بايبىشەسىمەن اقىلداسقانداي كەيىپ تانىتىپ, ەسەپتەپ قاراسا, ءبارى دايىن, ءبارى وڭاي. قيالىندا ءبارى تۇگەندەلىپ تۇر.
«...قازىق, فوندامەنت... دەيدى, ءتورت جەردەن قازىق قاقساڭ, تامنىڭ ورنى بولادى. نەمەنە... سونى مەن الدەعانداي عىپ ءبىر جىل بۇرىن قاعىپ قويۋىم كەرەك پە ەكەن؟.. فوندامەنت دەيدى... فوندامەنت دەگەنىڭ بەس ماشينە تاس پەن بەس قاپ تسەمەنت. ال ەندى وسى دا ۋايىم بولىپ پا؟» دەيدى ءوزى. ءتىپتى ون بەس مىڭ كەسەكتى دە ماسەلە قىلماي وتىر.
«مەن كەسەگىڭنەن ءتىپتى قورىقپادىم. ون بەس مىڭ كەسەك دەگەنىڭدى ءبىر اشۋلانسام, تالتايىپ تۇرىپ ءوزىم-اق قۇيىپ تاستايمىن», دەيدى ايەلىنە. ءيا, شاشۋباي وسى جاتىسىندا تەك ءبىر نارسەنى ۋايىم قىلدى. سىر مەن ەسىك-تەرەزە دەگەننىڭ قات كەزى عوي. ويلاي-ويلاي, كەرەكتىنى ىزدەپ, سايعا دا شاپتى, قىرعا دا شاپتى. قاراپ جاتىپ كۇيىپ-پىسەدى. ءسويتىپ, ءوزى ءبىراز ءىسىن تىندىردى. ارينە, ويشا. قيالىندا سوعىلىپ جاتقان ءۇيدىڭ ءىشى سىلانىپ, اكتەلىپ بولعان سوڭ شاتىرىن «ىزدەپ» شىر-پىر بولادى.
«وسىلاي قىس بويى سوزىلىپ كەلەتىن ۇزىن-سونار اڭگىمەنىڭ جاز شىعا سۋ سەپكەندەي باسىلىپ قالاتىن ادەتى تاعى بار».
ءتاتتى قيالىمەن جىلدا تام سوعىپ باستاپ جاتاتىن شاشۋباي شىن ىسكە قالاي بەكىندى؟ نە اسەر ەتتى؟ وسى تۇستا قازاقتى ورنىنان تۇرعىزاتىن, ارينە, ەڭ الدىمەن نامىس.
ءيا, قوناققا كەلگەن جاقىن اعايىنى تاۋكەننىڭ ءسوزى سۇيەكتەن وتكەنى راس. شاشۋبايدىڭ وسى رۋدان جايلاۋعا شىققاندا ون ەكى قانات اق ءۇي تىگەتىن جالعىز الاشىبايدىڭ نەمەرەسى ەكەنىن, سول ۇيلەرگە ويدان-قىردان كەلەتىن يگى جاقسىلار قارىندارى كەبەجەدەي بولىپ, ىرس-گۇرس ەتىپ كىرىپ جاتاتىنىن قاداپ ايتادى.
«اركىمنىڭ كازيتىن تاسىپ ءجۇرمىن دەمەسەڭ, سەنىڭ دە شاشۋباي اتىڭدى بۇل ماڭاي تۇگەل بىلەدى».
اتا ابىرويىنان سوڭ قاتتى ساسقان شاشۋباي سول جىلى ەرتە كوكتەمنەن-اق تام سالۋعا كىرىستى. قارقىنى سۇمدىق قاتتى ەدى. الاشىباي اتاسىنان اسىپ تۇسۋگە ۇمتىلدى ما, كىم ءبىلسىن, اقشانىڭ بەتىنە قارامايمىن دەدى. الاشەكەڭنىڭ نەمەرەسى تام سالىپتى دەگەندە جەرگە قارايتىن جايىم جوق دەدى.
«بۇل جۇرتتان سۇراساڭ بار ما, تام سالۋ دەگەن ازاپ, تام سالۋ دەگەن توزاق دەيدى. قايداعى توزاق؟ شىنداپ كىرىستىڭ بە, دۇنيەدە تام سالۋدان وڭاي نارسە جوق», دەپ جەلپىنە سويلەيتىندى شىعاردى. دۇنيەدەگى ەڭ ۇلى ءىسى وسى بولعانداي كوشەدەن ءارى وتكەن, بەرى وتكەنگە اڭگىمەسىن ايتىپ توقتامايتىن بولدى. تام جۇمىسى باستالعالى بۇل شاشۋباي ءتىپتى ءسوزۋار بولىپ الدى.
«اسىرەسە تۇسكى دەمالىس كەزىندە اۋزى بوسامايدى. ەندىگى اڭگىمەسى – تام بىتكەننەن سوڭعى جەردە ونىڭ ماڭىن كوگەرتۋ, كوكتەتۋ. كوكتەمدە تۇركىستاننىڭ بازارىنا بارىپ, تامنىڭ الدى-ارتىنا ەگىلەتىن گۇلدىڭ ۇرىعىن اكەلەتىن بولادى. كولەڭكە بەتتەن ساكى جاسالىنىپ, جازعى شىلدەدە تامعا قامالىپ پىسىناماي-اق, ءۇي ءىشى تۇگەل سول ساكىدە سامالداپ وتىرادى».
شاشۋباي بىلاي ويلاماسا, شاشۋباي بولار ما؟ كىرپىش قۇيىپ ءجۇرىپ-اق كەيىن ەگەتىن جەمىس اعاشتارىن دا جوسپارلاپ قويعان. ءجۇزىم مەن الما پىسكەن سوڭ جەگەنىنەن ارتىلعانىن ساتامىز دەدى بىردەن. بالالاردىڭ دا قۇلاعىن كوتەرىپ, كىمگە موتوتسيكل, كىمگە ۆەلوسيپەد كەرەك ەكەنىن قازىردەن ايتىپ قويىڭدار دەپ ەلەڭ ەتكىزدى. مۇنىمەن تىنىش تاپپاي, بىلتىرعى شايدان بوساعان جاشىكتى ىزدەپ اتتاندادى. كۇنى ەرتەڭ سامساپ الما, ءجۇزىم پىسكەندە سول جاشىككە سالماقشى ەكەن. كۇلەسىڭ بە, جىلايسىڭ با؟..
ارينە, ءبارى شاشۋبايدىڭ باياعى ويلاعانىنداي وڭاي بولمادى. بىرەسە كەسەگىنىڭ قالىبى قيسىق, بىرەسە ەسىگى مەن تاقتايى تۇگەل ەمەس, شاتىرى تەسىك... «ولاي-بۇلاي جەتى كۇن جۇگىرگەندە شاشۋبايدىڭ شي قالپاعىنىڭ ماڭدايى جەلكەسىنە قاراپ, الا شالباردىڭ ەكى بالاعى بىردەي قونىشىنىڭ سىرتىنا شىعىپ كەتتى». ءيا, ەندى باياعى وتكەن-كەتكەننەن ناسىباي سۇراپ, ەكى اياقتىڭ بالشىعىن سىلكىپ قويىپ, كەرگي سويلەيتىن شاشۋباي جوق. اۋداننان ءبىر ەسىك, ءبىر تەرەزە الىپ كەلگەن كۇنى تيتىقتاپ شارشاپ, ءشاي ۇستىندە ۇيىقتاپ قالاتىن بولعان. تامنىڭ بىتپەيتىن ميتىڭىنان ازىپ-توزىپ كەتكەنى دە بار. ۇستا اعاشىڭ قيسىق, شاتىرىڭ جارامايدى دەسە, زارە-قۇتى قالماي, سوڭىندا جىلاپ جىبەرۋگە اينالدى. باياعىداي كەۋدەنى تولتىرىپ تۇرعان الاشەكەڭنىڭ ابىرويى دا جوعالعان. ون ەكى قانات اق ۇيلەردىڭ دە ەلەسى الىستادى.
ءسويتىپ, باقىتتى كۇن تۋىپ, قارا كۇزدە شاشۋبايدىڭ تامى ءبىتتى. باياعى اتا ەسىمىن اڭىز قىلىپ كەتكەن اعايىندارى دا اسىعا جەتتى.
«تامدى اينالا بەرە تاۋكەن از-كەم ايالداپ تۇرىپ: «شاشۋباي, قاراعىم, ءبىز سەنى تۇرعىلىقتى تامىن كەلەشەكتە سالادى, مىناۋى انشەيىن ۋاقىتشا... وسى كۇنى ساراي دەي مە... قويما دەي مە... سونداي بىردەڭەسى بولار, بىرەر جىل ەس جيىپ الىپ, قايتا كىرىسەر دەپ ويلادىق. تويىڭا اتاپ, جەتەلەپ كەلگەندەرىمىزدى دە كەيىنگە قالدىرىپ تۇرمىز», دەدى.
ءبىز بىلەتىن شاشۋباي ەندى راسىندا بىرەر جىل دەمالىپ, بۇدان جاقسىراق تام سالۋعا كىرىسەدى. تاعى دا نامىسقا تىرىسادى. ارينە, الدىمەن بىرنەشە جىل ويشا پىسىقتاپ جۇرەرى انىق.
تىنىمبايدىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە ۇقسايدى. جالپى, اۆتوردىڭ قاي اڭگىمەسى دە ەتنوگرافياعا تولى. قيالىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە بۇگىن بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتە قويمايتىن, بىراق ايتەۋىر الىس ءبىر كۇندەردە مىندەتتى تۇردە ورىندالاتىن ىزگى ارمانى بار شاشۋبايلار قازاق اۋىلىنىڭ قاي-قايسىسىندا دا بار.
