مەرەيتويلىق جىل اياسىندا دۇنيەگە كەلىپ, قاجىمۇقان تۇلعاسىن تەاتر كەڭىستىگىندە العاش رەت دەربەس درامالىق تۋىندى رەتىندە سويلەتكەن سپەكتاكل – ايگىلى بالۋاننىڭ ءومىرى مەن ەرلىگىن جاڭا بۋىنعا تانىتۋدىڭ كوركەم ءتاسىلى. قويۋشى رەجيسسەر اقنيەت جاقسىعالي اتاپ وتكەندەي, قاجىمۇقان تۋرالى ساحنالىق تۋىندىنىڭ بۇعان دەيىن قويىلماۋى ايتۋلى جۇمىستىڭ تاريحي ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, سپەكتاكل مەرەيتويلىق شارالاردىڭ مازمۇنىن بايىتىپ, تۇلعا مۇراسىن جاڭاشا پايىمداۋعا جول اشادى.
«بۇل سپەكتاكل – بۇرىن-سوڭدى ساحنالانباعان تاقىرىپقا جاسالعان العاشقى باتىل قادام. قاجىمۇقان تۋرالى كينوتۋىندىلار بولعانىمەن, تەاتر ساحناسىندا دەربەس درامالىق شىعارما رەتىندە ۇسىنىلۋى – ۇلتتىق دراماتۋرگياداعى جاڭا بەلەس», دەيدى رەجيسسەر.
شىنىمەن دە, پەسا اۆتورلارى ناۋرىزباي اسىلبەك پەن قازىبەك امانجول بالۋان بەينەسىن تەك تاريحي دەرەكتەر اياسىندا عانا ەمەس, كوركەمدىك-فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تەرەڭ اشۋعا ۇمتىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ساحنادا كۇرەسكەردىڭ تاعدىرى ارقىلى حالىقتىڭ رۋحى, زامانا شىندىعى, ۇلتتىق بولمىسى كورىنىس تابادى. قويىلىم قۇرىلىمىندا قاجىمۇقاننىڭ ءومىر جولى كەزەڭ-كەزەڭىمەن اشىلادى. بالالىق شاعىنان باستاپ كەمەلىنە كەلگەن شاعىنا دەيىنگى ەۆوليۋتسيا بىرنەشە اكتەردىڭ ورىنداۋىندا ءبىرتۇتاس درامالىق جەلىگە بىرىكتىرىلگەن. بۇل ءتاسىل كەيىپكەردىڭ ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى وزگەرىسىن تەرەڭىرەك سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, ياعني ساحنادا قاجىمۇقان الىپ كۇش يەسى رەتىندە عانا ەمەس, اكە اماناتىن ارقالاعان پەرزەنت, ەل نامىسىن جۇكتەگەن ازامات, ىشكى قايشىلىعى بار تۇلعا رەتىندە كورىنەدى. ونىڭ اينالاسىنداعى كەيىپكەرلەر – بالۋان شولاق سىندى سەرىلەر بەينەسى ارقىلى ۇلتتىق رۋحتىڭ كوپقىرلىلىعى اشىلادى. نادەجدا-فاتيما وبرازى ارقىلى كەيىپكەردىڭ جەكە ءومىرى, سەزىم الەمى دە كوركەم ورنەكتەلگەن. بۇل جەلى سپەكتاكلدىڭ ەموتسيونالدىق تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ, تاريحي تۇلعانى ادامدىق ولشەمدە قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ايتۋلى قويىلىم ۇلتتىق تەاتر كەڭىستىگىندە بيوگرافيالىق درامانىڭ جاڭا ينتەرپرەتاتسياسى رەتىندە نازار اۋدارتادى. قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى تۇلعاسىن ساحنالىق بەينەلەۋ ءداستۇرلى حرونيكالىق بايانداۋدان گورى پوەتيكالىق-رامىزدىك دەڭگەيدە شەشىلگەن, ياعني سپەكتاكلدىڭ جانرلىق تابيعاتى سينكرەتتى سيپاتقا يە. مۇندا درامالىق ءھام پلاستيكالىق تەاتر مەكتەبىمەن قاتار, تسيركتىك ونەر ەلەمەنتتەرى تۇتاسىپ, پوستدرامالىق تەاتر ەستەتيكاسىنا جاقىندايدى. اسىرەسە ماتىننەن گورى قوزعالىس پەن ۆيزۋالدى وبرازدىڭ الدىڭعى قاتارعا شىعۋى – رەجيسسەرلىك كونتسەپتسيانىڭ باستى ۇستىنى. بۇل ءتاسىل كەيىپكەردىڭ ىشكى پسيحولوگيالىق كۇيىن ۆەربالدى ەمەس قۇرالدار ارقىلى جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قويىلىم رەجيسسەرى اقنيەت جاقسىعالي كەڭىستىكتى سەميوتيكالىق جۇيە رەتىندە قاراستىرىپ, ساحنانى تەك ارەكەت وتەتىن ورىن ەمەس, ماعىنا تۋدىراتىن دەربەس «ماتىنگە» اينالدىرادى. ناتيجەسىندە, ساحنالىق شەشىمدەردەگى مينيماليزم مەن سيمۆوليزم قاتار ءورىلىپ, ءاربىر دەتال جارىق, دىبىس, قوزعالىس بەلگىلىك مانگە يە بولعان. ماسەلەن, بالۋان تاستىڭ فينالداعى بەينەسى – فيزيكالىق كۇشتىڭ عانا كورسەتكىشى ەمەس, ۇلتتىق جادى مەن تاريحي جۇكتەمەنىڭ مەتافوراسى. بۇل كورىنىس – ەتنوگرافيالىق دەتال بولۋمەن قاتار قويىلىمنىڭ يدەيالىق وزەگىنە اينالعان ءرامىز.
رەجيسسەرگە ساحنا قاتىپ قالعان قيمىلسىز كەڭىستىك ەمەس, كەرىسىنشە, ۇنەمى قوزعالىستاعى ءتىرى ورگانيزم رەتىندە قاراستىرىلادى. ميزانستسەنالىق قۇرىلىمنىڭ تسيرك ارەناسىنا ۇقساس شەشىلۋى دە كەزدەيسوق ەمەس. بۇل ءتاسىل قاجىمۇقان ءومىرىنىڭ كۇرەسكە تولى تابيعاتىن ايقىنداي تۇسەدى. وسىلايشا, كورەرمەن وقيعانى باقىلاۋشى عانا ەمەس, سول ارەناداعى رۋحاني تارتىستىڭ كۋاگەرىنە اينالادى.
اكتەرلىك ويىن جۇيەسى دە ءداستۇرلى پسيحولوگيالىق مەكتەپتەن گورى پلاستيكالىق ەكسپرەسسياعا جاقىن. باستى كەيىپكەردىڭ بەينەسى ىشكى مونولوگ پەن دەنە پلاستيكاسى ارقىلى اشىلىپ, ء«تان تەاترى» (theatre of the body) قاعيداتتارى ايقىن بايقالادى. بۇل ءتاسىل فيزيكالىق تەاتر مەن پلاستيكالىق تەاتر ەستەتيكاسىنا سايكەس كەلەدى. سونىمەن قاتار قويىلىمداعى تسيركتىك ەلەمەنتتەردىڭ ەنگىزىلۋى – كوركەمدىك ەففەكت قانا ەمەس, دراماتۋرگيالىق قىزمەت اتقارادى. اكروباتيكالىق كورىنىستەر كەيىپكەردىڭ ءومىر جولىنداعى كۇرەستى, تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدى ءارى تاۋەكەلدى بەينەلەيدى. بۇل تۇرعىدا سپەكتاكل پوستدرامالىق تەاتر زاڭدىلىعىنا سۇيەنە وتىرىپ, وقيعا جەلىسىنەن گورى اسەر مەن قابىلداۋعا باسىمدىق بەرەدى. مۋزىكالىق, دىبىستىق شەشىمدەر دە قويىلىمنىڭ قۇرىلىمدىق بولىگىنە اينالعان. جارىق پەن دىبىس پارتيتۋراسى ساحنالىق ارەكەتتىڭ ەموتسيالىق ءريتمىن ءدال ۇستاپ, دراماتۋرگيالىق شيەلەنىستى كۇشەيتەدى. مۇندا دىبىس تەك فوندىق قىزمەت اتقارماي, ساحنالىق ارەكەتتىڭ دراماتۋرگيالىق سەرىكتەسىنە اينالىپ, ەموتسيونالدىق ەكپىندى ناقتىلايدى. مۇنداي ءتاسىل قازىرگى زامانعى مۋلتيمەديالىق تەاتر تەندەنتسيالارىمەن ۇندەس.
قورىتا ايتقاندا, «قاجىمۇقان» دراماسى – قازىرگى قازاق تەاترىنىڭ كوركەمدىك ىزدەنىسىن ايقىندايتىن, فورمالىق ءھام مازمۇندىق تۇرعىدان جاڭاشىل تۋىندى. ول بيوگرافيالىق درامانى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, تاريحي تۇلعانى ميفوپوەتيكالىق كەڭىستىكتە قايتا سومدايدى. «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ» دەمەكشى, ارينە, كەز كەلگەن پرەمەرا سەكىلدى بۇل قويىلىم دا ۋاقىت وتە تولىقتىرىلىپ, ءار وينالعان سايىن دامىپ, كەم-كەتىگى جەتىلدىرىلە تۇسەرى انىق. دەگەنمەن, بۇگىنگى ناتيجەسىنىڭ ءوزى – ۇلتتىق تەاتر ونەرىندەگى ماڭىزدى بەلەس. سەبەبى قاجىمۇقاندى ساحناعا شىعارۋ – ءبىر تۇلعانى عانا دارىپتەۋ ەمەس, ۇلتتىڭ كۇشىن, رۋحىن, تاريحي جادىن قايتا ءتىرىلتۋ. وسى تۇرعىدان العاندا, ايتۋلى درامانى كەزەكتى ءبىر قويىلىم دەپ قانا قاراستىرماي, ماڭىزدى مادەني وقيعا دەپ باعالاساق, ابدەن ورىندى بولماق. سەبەبى «قاجىمۇقان» سپەكتاكلى – ۇلتتىق تەاترداعى فورمالىق ىزدەنىستەردىڭ ايقىن كورىنىسى. ول تاريحي تۇلعانى ساحناعا شىعارۋدا رەاليستىك بايانداۋدان باس تارتىپ, مەتافورالىق, پلاستيكالىق ءارى ۆيزۋالدى تىلگە سۇيەنەدى. وسى ارقىلى قويىلىم كورەرمەنگە دايىن جاۋاپ ۇسىنباي, ينتەرپرەتاتسيا كەڭىستىگىن اشاتىن زاماناۋي تەاتر تۋىندىسى رەتىندە باعالانادى.
