جىلقى كوبەيسە – ەل ىرىسى

قازاق دالاسىندا جىلقى ءوسىرۋدىڭ كەڭ تارالعانىن تاريحي دەرەكتەر ايقىن كورسەتەدى. ماسەلەن, ءحىح عاسىردا ولكەدە 20 ميلليونعا جۋىق جىل­قى بولعانى ايتىلادى. 1880 جىلدارى ءبىر عانا ورىنبور ءوڭىرى­نىڭ وزىندە 1,8 ميلليون باس تىركەلسە, حح عاسىردىڭ باسىندا بۇل كورسەت­كىش 8 ميلليوننان اسقان. الاي­دا كەڭەستىك كەزەڭدەگى ۇجىمداستى­رۋ ناۋقانى ت ۇلىك سانىنا اۋىر سوق­قى بولدى. 1928 جىلى ەلدە 4,5 ميل­ليون­نان استام جىلقى بولسا, 1939 جىلعى ساناقتا نەبارى 300 مىڭعا دەيىن كۇرت ازايعانى تاريحي دەرەكتەردە كورسەتىلگەن.

بۇگىندە بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى مالىمەتىنشە, الەمدە 57 ميلليوننان استام جىلقى بار. سونىڭ 10 ميلليوننان استامى اقش-تا شوعىرلانعان. جىلقى وسىرۋدەن الدىڭعى قاتاردا قىتاي مەن موڭعوليا دا بار. كەيىنگى جىلدارى قازاقستان دا بۇل باعىتتا ىلگەرىلەپ, جىلقى سانى بويىنشا العاشقى وندىققا ەندى.

اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭ­بەك ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە با­عىتتالعان مەملەكەتتىك ساياسات تۇر­عىسىنان جىلقى شارۋاشى­لى­عىن دامىتۋ ايرىقشا مانگە يە. بۇل باعىتتا اسىلتۇقىمدى مال سانىن كوبەيتىپ قانا قويماي, ونىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سە­لەكتسيالىق جۇمىستى جۇيەلى جول­عا قويۋ – نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.

جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىگى – ونى سىرتتان اكەلىپ جەر­سىندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ەل اۋما­عىنداعى ءارتۇرلى تابيعي ايماقتارعا بەيىمدەلگەن جەرگىلىكتى تۇقىمدار مەن اتادان قالعان ءۇيىرلى ءوسىرۋ تاجىريبەسى بار. ەندىگى مىندەت – وسى الەۋەتتى زاماناۋي تەحنولوگيامەن ۇشتاستىرىپ, سالانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ.

مال اسىلداندىرۋداعى نەگىزگى تەتىكتىڭ ءبىرى – اتالىق ىزدەر ار­قى­لى ءوسىرۋ. سەبەبى سەلەك­تسيا زاڭدى­لىقتارىنا سايكەس, ادامعا قاجەت پايدالى قاسيەتتەردىڭ بەرىلۋى كوبىنە اتالىق مال ارقىلى نى­عايا­دى. دەمەك, تۇقىم­نىڭ گەنەتيكا­لىق الەۋەتى ايعىر ساپاسىنا تىكە­لەي تاۋەلدى. پراكتيكادا ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن ايعىردىڭ ىشىنەن ەڭ ۇزدىگى عانا ىرىكتەلەدى. وسىنداي تاڭداۋلى وندىرۋشىلەردىڭ ۇرپا­عى نەگىزىندە جوعارى ءونىمدى اتا­لىق ىزدەر قالىپتاسادى. ۋاقىت وتە كەلە ولاردان زاۋىت­تىق جانە تۇقىمىشىلىك تيپتەر دامىپ, سونىڭ ناتي­جەسىندە جاڭا تۇقىمداردىڭ نەگىزى قالانادى.

ەلىمىزدەگى «مال شارۋاشىلى­عى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» قۇرىلعان 1933 جىلدان بەرى ءونىمدى, ياعني ەتتى-ءسۇتتى باعىتتاعى جىل­قى شارۋاشىلىعىندا 66 سەلەكتسيا­لىق جەتىستىك وندىرىسكە ەندى. وسى­لاي جىلقىنىڭ 3 جاڭا تۇقىمى, ­8 تۇقىمىشىلىك, 10 زاۋىتتىق ءتيپى ­مەن 45 زاۋىتتىق اتالىق ىزدەرى جىل­قى شارۋاشىلىعىنىڭ تەكتىك قو­رىن مولايتتى. بۇل سەلەكتسيالىق جەتىس­تىكتەرگە «قازاق مال شارۋاشىلىعى عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» قىز­مەتكەرلەرى قوماقتى ۇلەس قوس­تى. اتالعان سالاداعى جەتىس­تىكتەردىڭ جالپى سانىنىڭ 53%-ى – وسى ۇيىمنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى.

كەڭەس وداعىنا دەيىن الەمدىك تاجىريبەدە ەتتى-ءسۇتتى باعىتتاعى ارنايى ماماندىرىلعان جىلقى تۇقىمدارى بولعان ەمەس. كوپتەگەن ەلدە نەگىزىنەن سالت مىنەتىن, جەلىستى تۇقىمدار مەن اۋىر جۇك تارتاتىن جىلقىلار ءوسىرىلدى. كەي مەملەكەتتەردە, اسىرەسە بۇرىنعى وداق قۇ­رامىنداعى رەسپۋبليكالاردا, ور­مان, دالا مەن تاۋلى جەرلەرگە بەيىمدەلگەن جەرگىلىكتى تۇقىمدار ءوسىرىلدى.

وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدا­رى جىلقى شارۋا­شىلىعىن دا­مى­­تۋ بارىسىندا ەلىمىزدىڭ اۋما­عىندا تابىندى جىلقى زاۋىتتارى ۇيىم­داس­تىرىلدى. بۇل زاۋىتتاردا انالىق توپ جەر­گى­لىكتى تۇقىمداردىڭ ەڭ تاڭداۋلى بيەلەرىمەن تولىقتى. دەگەنمەن جەرگىلىكتى بيەلەردىڭ بويى الاسالاۋ, ءبىتىمى ولقى بولعاندىقتان ىرىكتەۋ بارىسىندا جارامسىز دەپ تانىلاتىن. سوندىقتان تابىندى جىلقى زاۋىتتارىندا انالىق توپتاردى قالىپتاستىرۋعا اسىلتۇقىمدى ايعىرلاردى پايدالا­نۋ ارقىلى تالاپقا ساي كەلەتىن بۋ­دان انالىقتار الۋ جولى تاڭدال­دى. العاشىندا ورلوۆ جانە ورىس جە­لىستى تۇقىمدارىنىڭ ايعىرلا­رى قولدانىلعانىمەن, بۋدان جىل­قىلار اتتى اسكەرگە ساي ءمىنىس اتتارعا قويىلاتىن تالاپ ۇدەسىنەن شىعا المادى. وسىعان بايلانىس-تى انالىق توپتار تازا قاندى ايعىرلارمەن, جارتىلاي قاندى بۋداندارمەن شاعىلىستىرىلدى.

بۋدانداستىرۋ تاجىريبەسى كور­سەتكەندەي, جىلقىلاردى جايى­لىمدا باعۋ جاعدايىندا جاق­سار­تۋشى تۇقىم قانىنىڭ ۇلەسى ارت­قان سايىن بۋدانداردىڭ دەنە ءبىتىمى السىرەپ, دالالىق ورىستە جا­يىلۋ مەن ءتول بەرۋ قاسيەتىنىڭ تو­مەن­دەگەنى بايقالدى. وسى كەم­شىلىكتەردى تۇزەتۋ ماقساتىندا تابىندى جىلقى زاۋىتتارىندا دون تۇقى­مى­نىڭ ايعىرلارى قولدانىلا باستادى.

كۇردەلى قايتا بۋدانداستىرۋ, اتتى اسكەرگە لايىق جىلقىلار­دى قاتاڭ سۇرىپتاۋ, جارامدى تيپتەگى بۋدانداردى ء«وز تولىنەن» ءوسىرۋ وڭ ناتيجە بەردى. بۋداندار تابىن جاعدايىندا ەركىن ءوسىپ-جەتىلىپ, جۇمىسقا قابىلەتتى بولىپ, دەنە ءبىتىمى مەن سىرت تۇرپاتىنا قاراي سالت ءمىنىستى, ارباعا, اسكەري كولىككە جەگۋگە ارنالعان زاۋىتتىق جىلقىلارعا ساي كەلدى.

وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدا­رى اتتى اسكەردىڭ قۇرىلىم رەتىن­دە تاراتىلۋى جىلقىنى جۇ­مىس مالى رەتىندە پايدالانۋ قاجەت­تىلىگى ازايدى دا سەلەكتسيا باعىتى وزگەرىسكە ۇشىرادى. سونىمەن عالىم-سەلەكتسيونەرلەرگە جىلقى شارۋاشىلىعىن ەتتى-ءسۇتتى ەتۋ با­عىتىندا دامىتۋ مىندەتى جۇكتەلدى.

جاڭا تۇقىمدى شىعارۋ جۇ­مىس­ى  ورال مەن اقتوبە وڭىرلەرىندە قولعا الىنىپ, مۇنداعى زاۋىتتاردا جۇرگىزىلىپ كەلگەن سەلەك­تسيالىق جۇمىس ءارى قاراي جالعاسىن تاپتى.

تۇقىمدىق توپتاعى جىلقى­لاردى جەتىلدىرۋ جۇمىسى 1976 جىلعى 15 ساۋىردە جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى. ءدال وسى كۇنى ەلىمىزدە ءونىمدى باعىتتاعى جاڭا جىلقى تۇقىمى رەسمي تۇردە تانىلدى. كەڭەس وداعى اۋىل شارۋاشىلى­عى مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن قازاقستاندا شىعارىلعان «كو­شىم» تۇقىمى سەلەكتسيالىق جەتىس­تىك رەتىندە بەكىتىلدى. بۇل – الەم­دىك جىلقى شارۋاشىلىعى تاري­حىنداعى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى.

اتالعان تۇقىمدى شىعارعان عالىمدار كوپجىلدىق ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە 1980 جىلى «كوشىم» ەت-ءسۇت باعىتىنداعى جاڭا جىلقى تۇقىمىن جاساپ, ونى وندىرىستە ءتيىمدى قولدانعانى ءۇشىن عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى.

كوشىم تۇقىمىنىڭ ارتىق­شى­لىعى, ەتتى كەلەدى, سالماعى دا جو­عارى. بۇل تۇقىم نەگىزگى, شوم­بال جانە سالت ءمىنىستى دەپ ءۇش تيپكە جىكتەلەدى. نەگىزگى تيپ­تەگى جىلقىلارعا ءتان باستى بەل­گىلەر: دەنە ءبىتىمىنىڭ ىرىلىگى, كون­س­تيتۋتسياسىنىڭ مىقتىلىعى, بۇل­شىق ەتتەرىنىڭ جاقسى دامۋى مەن جىل بويى تەبىندەپ جايىلۋعا تو­زىمدىلىگى.

شومبال تيپتەگىلەر – دەنەسى ءىرى, تۇرقى ۇزىن, كوكىرەگى كەڭ ءارى كەۋدەسى تەرەڭ, ەتتى ءپىشىنى ايقىن دامىعان جىلقىلار. ءۇيىر ۇستاعان «مارش» ايعىرىنىڭ تولىسقان كەزىندەگى  تازا سالماعى رەكورد­تىق 711 كگ-گە جەتتى. شومبال تيپتەگى جىلقىلار ۇيىردە ۇستاۋعا, دالالىق قۋاڭ ايماقتىڭ قاتاڭ كليماتىنا بەيىم بولىپ كەلەدى.

كوشىم تۇقىمىن جەتىلدىرۋ جۇمىسى زاۋىتتىق اتالىق ءىز نەگى­زىندە «تازا تۇقىم ءوسىرۋ» ادىسىمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارى وتاندىق عالىمداردىڭ ۇي­لەس­تىرۋىمەن كوشىم تۇقىمىنىڭ «جاناقالا», «مامىر – اقتوبە» مەن «جانىبەك» تۇقىمىشىلىك تيپ­تەرى اپروباتسيادان ءوتتى.

كوشىم جىلقىسىن وسىرۋمەن نە­گىزىنەن اقتوبە مەن باتىس قازاق­ستان وبلىستارىنىڭ مال شارۋا­شىلىقتارى اينالىسادى. قازىر تۇقىمنىڭ تارالۋ ايماعى كەڭەيدى, بۇگىندە ونى اتىراۋ, اقمولا, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, الماتى مەن جەتىسۋ وبلىستارىنىڭ شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى وسىرە باستادى.

وكىنىشكە قاراي, جەكەشە­لەن­­دىرۋ ناۋقانى كەزىندە كو­شىم جىلقىلارىنىڭ سانى كۇرت تو­­مەندەدى. ستاتيستيكا دەرەك­تە­­رىنە سۇينەسەك, 1990 جىلعى 1 قاڭ­­تاردا رەسپۋبليكاداعى شارۋا­شىلىقتاردىڭ بارلىق ساناتىندا كوشىم تۇقىمىنىڭ 56 844 باس جىلقىسى بولعان, ونىڭ ىشىندە 9 679 تازا تۇقىمدى, ال تازا تۇقىمدى بيەلەر 3 162 باس ەدى. ال بۇگىندە رەسپۋبليكالىق اسىلتۇقىمدى مال تىزىلىمىندە 2025 جىلعى 1 قاڭتارداعى مالىمەت بويىنشا 7 045 كوشىم جىلقىسى تىركەلگەن, ونىڭ ىشىندە بيەلەر 4 992 باس. ياعني تۇقىم سانى بۇ­رىنعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 8 ەسە ازايعان.

كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە جىل­قى شارۋا­شىلىعى قايتا جاندانىپ, ونىڭ سانى ارتىپ, بۇگىندە 5 ميلليون باسقا جۋىقتادى. جىل­قى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى مەن ساتىلىمى دا ارتىپ كەلەدى. ساۋمال-تەراپيا مەن يپپوتەراپياعا قىزىعۋشىلىق كۇشەيىپ, ات ءتۋريزمى مەن اتقا سالت ءمىنۋ قىزمەتتەرى دە دامىپ كەلەدى.

زامان تالابىنا ساي الداعى ۋاقىتتا عىلىم مەن ءوندىرىس الدىندا ساپالىق تۇرعىدان جاڭا ساتىعا كوتەرىلۋ, ياعني جىلقىنىڭ ء«مارمار» ەتىن ءوندىرۋدىڭ ءتيىمدى جولىن قالىپتاستىرۋ وزەكتى ماسەلە بولماق. وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مامانداندىرىلعان جىلقى تۇقىمدارىنان الىناتىن, جىلقى ەتىن وندىرەتىن, ءارتۇرلى تەحنولوگيالىق ادىستەرى ەسكەرىلگەن, قوسىمشا قۇنى جوعارى, تەرەڭ وڭدەلگەن جىلقى ونىمدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتتارىن دايىن­داۋ كەرەك.

ارينە, نارىققا جىلقى ەتىن جىل بويى تۇراقتى ۇسىنۋ ءۇشىن ارنايى جىلقى بورداقىلايتىن جۇيەنىڭ قالىپتاسۋى شارت, سوندا عانا دالادا جايىلىپ جۇرگەن مال­دى مەزگىلىندە بورداقىلاۋعا قو­يىپ, ولاردان ساپالى ەت ءونىمىن الۋ­عا بولادى. جۇزەگە اسىرىلاتىن وسى قاراپايىم شارۋالار نارىق تالابىمەن شەكتەلىپ قالماي, مەملەكەت تاراپىنان پارمەندى قولداۋ تاپسا عانا جىلقى ەتىنىڭ ارتىقشىلىعى ەل يگىلىگىنە اينالماق.

«جىلقى مالى كوبەيسە, ەل­دىڭ ىرىسى ارتادى» دەيدى. ەلى­مىز­دە جەرگىلىكتى قازاقى جابى جىل­­قىسىنىڭ نەگىزىندە ەتتى-ءسۇت­­تى باعىتتاعى كوشىم مەن مۇ­عال­­جار تۇقىمدارىن بارىن­­شا قار­قىندى ءوسىرىپ, قوستاناي مەن اداي تۇقىمدارىن دامىتۋعا پارمەن بەرىلسە, جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى ارتىپ, ەل يگىلىگىنە قوسار ۇلەسى قوماقتى بولارى ءسوزسىز.

ايبىن تورەحان,

قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور