كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
سول سەبەپتى ۇلتتىق بانك زەينەتاقى جيناعىن مەرزىمىنەن بۇرىن الۋعا قويىلاتىن ەڭ تومەنگى جەتكىلىكتىلىك شەگىن قايتا قاراستىرىپ جاتىر. بۇل قادام تاۋەكەلدى ازايتىپ, جۇيەنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن نىعايتۋى قاجەت. قازىرگى شەكتەر ازاماتتىڭ قارتايعان شاقتا جەتكىلىكتى قاراجاتپەن قامتىلۋىنا تولىق كەپىل بولا بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان زەينەت جاسىندا نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋ قيىنداپ, تۇرمىس دەڭگەيى تومەندەۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى شەكتى ەسەپتەۋ ءتاسىلىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر.
قازىر بۇل ماسەلە ۇكىمەت, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى, ۇلتتىق بانك, بزجق, وزگە دە مۇددەلى قۇرىلىمداردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانىپ جاتىر. حالىقتىڭ ورتاداعى دەلدالدارعا «كوميسسيا تولەپ», اقشاسىنىڭ ارتىق بولىگىن الىپ الۋعا تىرىسقانى ءالى ۇمىتىلا قويعان جوق. ونىڭ سالدارى بۇكىل جۇيەگە كەرى اسەر ەتتى. ەكونوميست ولجاس قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءاۋ باستا جەتكىلىكتىلىك شەگى وتە جوعارى بولدى. كەيىنگى تومەندەتىلگەن مولشەردى سالىمشىلاردىڭ شامامەن 7–8% پايىزى عانا پايدالاندى.
«باستاپقىدا تۇرعىن ءۇي پروبلەمالارىن شەشۋگە عانا باعىتتالۋعا ءتيىس دەپ بولجانعان ەدى. كەيىن رەفورما بارىسىندا ءتىزىم الدەبىر توپتاردىڭ ارالاسۋىمەن ء«ارتاراپتاندىرىلدى». ونىڭ كەرى اسەرىن ەندى سەزىپ جاتىرمىز. سوندىقتان قورداعى كەيىن قوسىلعان قوسىمشا «مۇمكىندىكتەردىڭ» ءبىرازىنان ارىلۋ كەرەك. شەشىم دەر كەزىندە قابىلدانباسا, زەينەتاقى قورى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋ تاسىلىنە اينالادى. بىزگە رەفورمانى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋدەن وزگە جول جوق. بجزق ازاماتتاردى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋعا ىنتالاندىراتىن الەۋمەتتىك ينستيتۋت رەتىندە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس», دەيدى ساراپشى.
2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ مەكەمەلەر «جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن» (جمزج) تولەۋگە ءتيىس. ناقتىلاپ وتسەك, جمزج 1975 جىلدان كەيىن تۋعان ازاماتتار ءۇشىن عانا ەنگىزىلدى. 2040 جىلعا قاراي ورتاشا تولەم 2024 جىلدىڭ باعاسىمەن العاندا 8–10 مىڭ تەڭگەنى عانا قۇراماق. سەبەبى كەز كەلگەن مەملەكەت زەينەتاقى تولەمدەرىنە كەتەتىن شىعىندار مەن بيۋدجەت كىرىستەرى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋى كەرەك. ەگەر ساقتالماسا, زەينەتاقىنى قىسقارتۋ, زەينەت جاسىن كوتەرۋ ماسەلەسى تاعى دا الدىمىزدان شىعادى. مۇنىڭ دا الەۋمەتتىك-ساياسي استارى باسىم.
بۇعان دەيىن ۇلتتىق بانكتىڭ ەكس-توراعاسى گريگوري مارچەنكو بجزق-دان قارجى الۋ شارتتارىن قاتاڭداتۋدى, اتاپ ايتقاندا, جەتكىلىكتىلىك شەگىن 30 ملن تەڭگەگە دەيىن كوتەرۋدى ۇسىنعان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2040 جىلداردىڭ باسىنان ازاماتتارعا ىنتىماقتى زەينەتاقى تاعايىنداۋ توقتاتىلادى. بۇل رەتتە بيۋدجەتتەن تولەنەتىن بازالىق زەينەتاقىنىڭ اعىمداعى ءوسۋ پارامەترلەرى زەينەتكەرلەردىڭ بولاشاقتا باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتپەيدى. بازالىق زەينەتاقى بولجامدى ينفلياتسياعا يندەكستەلگەن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە بايلانىستى.
«Halyk Finance» باسقارما توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, زەينەتاقى قاراجاتىن مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانۋ تۇرعىنداردى قارتايعاندا ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتە المايتىن زەينەتاقىمەن قالدىرۋى مۇمكىن. ءارى بۇل جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋعا بەلگىلەنەتىن باعا دەڭگەيىنە تەرىس اسەر ەتەدى. مىسالى, 2025 جىلى بجزق-دان شەشىپ الىنعان قارجىنىڭ باسىم بولىگى تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا جۇمسالدى. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ەلىمىزدە باستاپقى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعا 15,7%-عا ءوستى (استانادا – 17,4%, الماتىدا – 19,8%). قايتالاما نارىقتا جىلجىمايتىن م ۇلىك 14,6% (استانادا – 10,9%, الماتىدا – 25,4%) قىمباتتادى. تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوسۋى 2025 جىلى ينفلياتسيانىڭ نەگىزگى درايۆەرىنە اينالدى.
جالپى, بولاشاق زەينەتاقىنىڭ مولشەرى رەسمي ەڭبەك وتىلىنە, جالاقىنىڭ دەڭگەيىنە, زەينەتاقى جارنالارىنىڭ تۇراقتىلىعىنا, بجزق ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنە, 1998 جىلعا دەيىنگى ءوتىلىنىڭ بولۋىنا (ىنتىماقتى بولىگى ءۇشىن) بايلانىستى.
قارجىگەر ۆەنەرا جانالينا بجزق-دان 40 جاستاعى ازاماتتىڭ جەتكىلىكتى مولشەردەن اساتىن 5 ملن تەڭگەنى مەرزىمىنەن بۇرىن الۋى بولاشاق زەينەتاقىنى 4–7%-دىق تارماققا ازايتاتىنىن ەسكەرتەدى. مۇنداي جاعدايدا سالىمشى اي سايىن شامامەن 40 مىڭ تەڭگە جوعالتادى. ازاماتتاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى كىرىستەرىن قورعاۋ ءۇشىن جەتكىلىكتىلىك شەگىن ارتتىرۋ قاجەت. ۆ.جانالينا قولدانىستاعى شەكتەردىڭ كىرىستىڭ 40%-ىن الماستىرۋعا كەپىلدىك بەرمەيتىنىن, سوندىقتان ولاردى ارتتىرۋ تۇراقتىلىق ءۇشىن قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, كونسەرۆاتيۆتى ناقتى كىرىستىلىك 0,4% شاماسىندا بولسا, زەينەتاقى ايىنا شامامەن 180–185 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ەگەر جىلدىق 2% دەڭگەيىندەگى تۇراقتى ناقتى كىرىستىلىكتى بولجايتىن بولساق, وندا قورىتىندى تولەم ايىنا 250 مىڭ تەڭگەگە جەتۋى مۇمكىن. ال 40 جاستاعى ەر ادام بجزق-دا جيناقتالعان 11,72 ملن تەڭگەنىڭ 5 ملن تەڭگەسىن الىپ, شوتتا 6,72 ملن تەڭگە قالدىرسا, سالىمنىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىستىلىگى 30–31%-دان 27%-عا دەيىن تومەندەيدى. اقشالاي ماندە بۇل بولاشاق زەينەتاقىنى شامامەن, 0,4% كىرىستىلىك كەزىندە ناقتى ماندە ايىنا 20-25 مىڭ تەڭگەگە دەيىن, 40 جاستا 5 ملن تەڭگەنى مەرزىمىنەن بۇرىن الۋ بولاشاقتاعى كىرىستىلىك كوەففيتسيەنتىن 4–7%-دىق تارماققا ازايتادى. دەمەك بجزق-داعى وزگەرىستەر قازىرگى 40–45 جاستاعى ازاماتتاردىڭ الاڭسىز قارتتىعىن قامتاسىز ەتۋگە باعىتتالىپ وتىر.
