– بۇگىندە تەحنولوگيا قارقىندى دامىپ, جاساندى ينتەللەكت ءداۋىرى قالىپتاسقان كەزەڭدە وندىرىستىك بالىق شارۋاشىلىعىن ءداستۇرلى تاسىلدەرمەن عانا دامىتۋ جەتكىلىكسىز ەكەنى انىق. وسى تۇرعىدان العاندا, سالانى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن قانداي وزىق تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالىق شەشىمدەرگە باسىمدىق بەرۋ قاجەت؟
– ارينە, ءداستۇرلى بالىق اۋلاۋدان زاماناۋي, تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن اكۆامادەنيەتكە كوشۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى. قازىر بالىق شارۋاشىلىعى تابيعي سۋ قويمالارىمەن شەكتەلمەيدى. بۇل سالا ءدال ەسەپكە, اۆتوماتتاندىرۋعا جانە جوعارى تەحنولوگيالارعا سۇيەنەتىن ءوندىرىس دەڭگەيىنە ءوتتى. ەلىمىز ءۇشىن دە مۇنداي جاڭعىرۋ اسا وزەكتى.
وندىرىستىك بالىق وسىرۋدە جابىق سۋ اينالىمى جۇيەلەرى (RAS) ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل تەحنولوگيا سۋدى ۇزدىكسىز تازارتىپ, قايتا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, سۋ ۇنەمدەلەدى, ەكولوگيالىق جۇكتەمە ازايادى, ال ءوسىرۋ ۇدەرىسى تولىق باقىلاۋدا بولادى. ەلىمىزدىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرسەك, مۇنداي جۇيەلەر جىل بويى تۇراقتى ءوندىرىس جۇرگىزۋگە جول اشادى.
سونىمەن قاتار «اقىلدى فەرما» ۇعىمى دا بالىق شارۋاشىلىعىنا باتىل ەنىپ كەلەدى. ءتۇرلى سەنسورلار سۋدىڭ تەمپەراتۋراسىن, وتتەگى مولشەرىن, قىشقىلدىعىن ۇزدىكسىز باقىلاپ, بارلىق دەرەكتى فەرمەرگە نەمەسە باسقارۋ جۇيەسىنە جەتكىزىپ وتىرادى. ەگەر قانداي دا ءبىر كورسەتكىش قالىپتان اۋىتقىسا, جۇيە اۆتوماتتى تۇردە ارەكەت ەتەدى. بۇل ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ قانا قويماي, تاۋەكەلدەردى دە ايتارلىقتاي ازايتادى.
جاساندى ينتەللەكت پەن ۇلكەن دەرەكتەردى پايدالانۋ – تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام. بۇرىن بالىققا قانشا ازىق بەرۋ كەرەك ەكەنىن تاجىريبەگە سۇيەنىپ انىقتاسا, بۇگىندە ارنايى الگوريتمدەر بالىقتىڭ ءوسۋ قارقىنىن, مىنەز-قۇلقىن تالداپ, ناقتى ۇسىنىس بەرەدى. ناتيجەسىندە, ازىق شىعىنى ازايادى, ال ءونىم ساپاسى ارتادى. بۇل – ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن بىرنەشە ەسە كوتەرەتىن مۇمكىندىك.
اۆتوماتتاندىرىلعان ازىقتاندىرۋ جۇيەلەرى دە ۇلكەن وزگەرىس اكەلىپ وتىر. كامەرالار مەن داتچيكتەر بالىقتىڭ بەلسەندىلىگىن باقىلاپ, قاجەتتى مولشەردە عانا جەم بەرەدى. ارتىق ازىق سۋ ساپاسىن بۇزبايدى, دەمەك ەكوجۇيە دە تۇراقتى ساقتالادى. مۇنداي ۇقىپتى ءتاسىل اسىرەسە ونەركاسىپتىك كولەمدە وتە ماڭىزدى.
بولاشاقتىڭ تاعى ءبىر باعىتى – كوپدەڭگەيلى اكۆامادەنيەت. بۇل جۇيەدە بالىقپەن بىرگە بالدىرلار نەمەسە مولليۋسكىلىر وسىرىلەدى. بالىق قالدىقتارى باسقا ورگانيزمدەرگە قورەك بولادى, ءسويتىپ تابيعي تەپە-تەڭدىك ساقتالادى. مۇنداي ءتاسىل ەكولوگيالىق تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق جاعىنان دا ءتيىمدى. سونداي-اق بيوتەحنولوگيا سالاسىنىڭ دامۋى دا نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. عالىمدار اۋرۋعا ءتوزىمدى, تەز وسەتىن بالىق تۇرلەرىن شىعارىپ وتىر. بۇل انتيبيوتيكتەردى از قولدانۋعا, ءوندىرىس قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا ءارى ءونىم ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلىمىزگە وسى تەحنولوگيالاردىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى – سۋ ۇنەمدەۋ مەن كليماتقا بەيىمدەلۋ. سوندىقتان جابىق جۇيەلەر, اۆتوماتتاندىرۋ مەن دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن باسقارۋ شەشىمدەرى ءبىرىنشى كەزەكتە ەنگىزىلۋگە ءتيىس. بۇل ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ەكسپورتتىق الەۋەتتى دە ارتتىرادى.
– بالىق شارۋاشىلىعىندا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟
– بالىق شارۋاشىلىعىدا سۋ ساپاسىن باقىلاۋ شەشۋشى مانگە يە. وتتەگى دەڭگەيى, تەمپەراتۋرا مەن رن كورسەتكىشى قالىپتى بولۋعا ءتيىس. لاستانعان سۋ ونىمدىلىكتى تومەندەتىپ, اۋرۋدى كوبەيتەدى. سوندىقتان سۋدى تۇراقتى باقىلاپ, سۇزگىلەۋ, اەراتسيا مەن بيولوگيالىق تازارتۋ ادىستەرىن قولدانۋ قاجەت. تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, اسىرەسە تۇيىق سۋ اينالىمى جۇيەلەرى (RAS). بۇل ءتاسىل سۋدى قايتا وڭدەپ, بىرنەشە رەت پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, سونىڭ ناتيجەسىندە سۋ شىعىنى ازايىپ, ەكولوگيالىق جۇكتەمە تومەندەيدى. سونىمەن قاتار تابيعي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ دا وزەكتى. ارتىق جەم قالدىقتارى مەن حيميالىق زاتتار سۋ ساپاسىن ناشارلاتادى. سوندىقتان ەكولوگيالىق تازا جەم قولدانۋ, قالدىقتاردى ءتيىمدى باسقارۋ جانە بيولوگيالىق ادىستەردى پايدالانۋ قاجەت.
سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ جۇيەلى جوسپارلاۋدى تالاپ ەتەدى. سۋ كوزدەرىن دۇرىس تاڭداۋ, ماۋسىمدىق وزگەرىستەردى ەسكەرۋ جانە سۋ كولەمىن ناقتى ەسەپتەۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار بۇل باعىتتا مەملەكەتتىك رەتتەۋ, زاڭنامالىق باقىلاۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ءرولى زور.
– بالىق اۋلاۋمەن بىرگە ونى قورعاۋ, قورىن مولايتۋ باعىتىندا ناقتى قانداي قادامعا بارعان ءجون؟
– بالىق قورىن قورعاۋ مەن كوبەيتۋ زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋدى, ياعني بەلگىلەنگەن ماۋسىمدا عانا اۋلاۋدى, رۇقسات ەتىلگەن قۇرالداردى قولدانۋدى جانە اۋلاۋ مولشەرىن شەكتەن اسىرماۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن بىرگە سۋ ايدىندارىن لاستانۋدان قورعاۋ, وندىرىستىك قالدىقتاردى باقىلاۋ مەن سۋ ساپاسىن تۇراقتى تەكسەرۋ ماڭىزدى. بالىقتى قولدان كوبەيتۋ ماقساتىندا شاباق جىبەرۋ مەن بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ قاجەت. براكونەرلىكپەن كۇرەس كۇشەيتىلىپ, زاڭسىز اۋلاۋعا قاتاڭ توسقاۋىل قويىلۋعا ءتيىس. تابيعي ەكوجۇيەنى ساقتاۋ جانە حالىقتىڭ ەكولوگيالىق ساۋاتىن ارتتىرۋ دا بالىق قورىن ساقتاۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى. تارقاتا ايتساق, ەڭ الدىمەن, بالىق اۋلاۋ كەزىندە زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋ ماڭىزدى. ءاربىر سۋ ايدىنىندا بالىق اۋلاۋدىڭ ءوز ەرەجەسى بار: بەلگىلى ءبىر ماۋسىمدا عانا اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلەدى, ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭىندە بالىق اۋلاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنادى, بەلگىلەنگەن مولشەردەن ارتىق اۋلاماۋ دا تابيعي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى.
بالىق قورىن قورعاۋدىڭ ماڭىزدى جولى – سۋ كوزدەرىن تازا ۇستاۋ. وزەندەر مەن كولدەرگە قوقىس تاستاۋ, وندىرىستىك قالدىقتاردى توگۋ سۋ جانۋارلارىنا ۇلكەن زيان كەلتىرەدى. سۋ ساپاسىنىڭ تومەندەۋى بالىقتاردىڭ قىرىلۋىنا نەمەسە باسقا ايماقتارعا كوشۋىنە سەبەپ بولادى. سونىمەن قاتار بالىق سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن قولدان ءوسىرۋ شارالارى دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ارنايى شارۋاشىلىقتاردا وسىرىلگەن شاباقتاردى تابيعي سۋ ايدىندارىنا جىبەرۋ ارقىلى بالىق قورىنىڭ ازايۋىن بولدىرماۋعا بولادى. بۇل ءادىس كوپتەگەن ەلدە ءتيىمدى ناتيجە بەرىپ كەلەدى.
ارينە, بۇل باعىتتا ايتار ماسەلە كوپ. ەگەر ءبىز بۇگىن بالىق قورىنا ۇقىپتى قاراساق, بولاشاق ۇرپاققا باي تابيعي مۇرا قالدىرا الامىز.
– بالىق شارۋاشىلىعى زاڭمەن تولىق رەتتەلگەن بە؟
– ەلىمىزدە بالىق شارۋاشىلىعىن رەتتەيتىن زاڭدىق بازا بار ءارى ول ءبىرشاما جۇيەلەنگەن. دەگەنمەن بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ءالى دە جەتىلدىرۋى قاجەت تۇستار بار ەكەندىگى دە راس. مەنىڭ ويىمشا, بۇگىندە ماسەلە زاڭنىڭ بار-جوعىندا ەمەس, ونىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىنىندە. مىسالى, كەيبىر وڭىرلەردە باقىلاۋ ءالسىز, ال براكونەرلىك ءالى دە بەلەڭ العان. بۇل – تەك زاڭنىڭ بولۋى جەتكىلىكسىز, ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ دا ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار شاعىن بالىق شارۋاشىلىقتارىنا قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسى دە وزەكتى. كوپ جاعدايدا ءىرى كاسىپورىندارمەن سالىستىرعاندا, ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولادى. ال بۇل سالادا تۇراقتى دامۋ ءۇشىن ءدال وسى شاعىن كاسىپكەرلەردىڭ ءرولى زور.
– بالىق ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋدىڭ قازىرگى جاي-كۇيى, بولاشاعى جونىندە نە ايتاسىز؟
– بۇگىندە ەلدە وندىرىلەتىن بالىق ونىمدەرىنىڭ دەنى – مۇزداتىلعان بالىق, بالىق فيلەسى جانە ءارتۇرلى وڭدەلگەن ونىمدەر. سونىڭ ىشىندە كوكسەركە فيلەسى شەتەلدىك نارىقتا سۇرانىسقا يە. وتاندىق ونىمدەر ەۋروپا ەلدەرىنە, رەسەي مەن قىتايعا جەتكىزىلەدى. بۇل – وتاندىق بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ سىرتقى نارىققا بەيىمدەلە باستاعانىنىڭ ايقىن بەلگىسى. بۇگىندە ەلىمىزدە 72 بالىق وڭدەۋ كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ جىلدىق قۋاتى 120 مىڭ توننانى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 20 كاسىپورىن ءونىمىن ەكسپورتقا شىعارادى. دەگەنمەن بۇل جەتىستىكتەرگە قاراماستان, ەلىمىز ءالى دە بالىق ونىمدەرى جونىنەن يمپورتقا تاۋەلدى. اسىرەسە تەڭىز بالىقتارى شەتەلدەن اكەلىنەدى, سەبەبى ەلدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى بۇل تۇرعىدا بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر قويادى. الەمدىك نارىققا كوز جۇگىرتسەك, بالىق جانە تەڭىز ونىمدەرى ساۋداسى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن كورەمىز. بۇل سالادا قىتاي, نورۆەگيا, ۆەتنام سياقتى ەلدەر كوش باستاپ تۇر.
قازاقستاندا «اكۆاشارۋاشىلىق تۋرالى» زاڭنىڭ كۇشىنە ەنۋى سالاعا ءبىرشاما سەرپىن بەرىپ, بالىق شارۋاشىلىقتارىنىڭ سانى مەن ءوندىرىس كولەمى ايتارلىقتاي ارتتى. بۇل ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ەكسپورتتىق الەۋەتتى دە ارتتىرۋعا جول اشادى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ارتىقشىلىق – قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى. ەلىمىز ەۋروپا مەن ازيانىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقاندىقتان, ءىرى نارىقتارعا شىعۋ مۇمكىندىگى بار. رەسەي مەن قىتاي سياقتى الىپ كورشىلەردىڭ بولۋى دا ەكسپورتتى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاسايدى. ەگەر لوگيستيكا مەن ينفراقۇرىلىم دۇرىس جولعا قويىلسا, بۇل مۇمكىندىكتەر ودان ءارى كەڭەيە تۇسەدى.
وسى ورايدا ايتا كەتەرلىگى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن نازارعا الا وتىرىپ, «اۋىل» پارتياسى بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى قولدا بار رەسۋرس پەن مۇمكىندىكتى پايدالانۋ, ناتيجەلى جۇمىس اتقارۋ ماقساتىندا «AUYL FEST. بالىق شارۋاشىلىعى» ءبىرىنشى حالىقارالىق فەستيۆالىن وتكىزدى. وعان فرانتسيا, دانيا, چەحيا, رەسەي, وزبەكستان جانە قىرعىزستاننان كەلگەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ساراپشىلار مەن 1000-نان استام كاسىپكەرلەر قاتىسىپ, سالانى شيكىزاتتىق باعىتتان جوعارى تەحنولوگيالىق يندۋسترياعا اينالدىرۋ جولدارىن تالقىلادى. فەستيۆال قورىتىندىسىندا «AUYL FEST – 2026» قاتىسۋشىلارى بالىق شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ, «E-fish» جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە براكونەرلىكپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ ارقىلى سالانى اشىق ءارى تابىستى بيزنەس ورتاسىنا اينالدىرۋ تۋرالى ورتاق شەشىمگە كەلدى. فەستيۆالدىڭ قورىتىندى قارارى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇكىمەتكە جولداندى.
اڭگىمەلەسكەن –
قۋات اۋەسباي,
«ەgemen Qazaqstan»
