بولاشاق مامان بەساسپاپ بولۋى كەرەك

بەلگىلى زاڭگەر ابزال قۇسپان كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسەتىن مامانداردى دايارلاۋدىڭ ەكى جولىن ۇسىنادى. ءبىرى – IT سالاسىندا مامانداردى دايارلاۋ, ەكىنشى ماسەلە – قۇقىقتىق تۇرعىدان دايىن كاسىبي مامانداردى قايتا بەيىمدەۋگە كوڭىل ءبولۋ, ياعني كيبەر­كەڭىستىكتەگى ساۋاتتى دامىتۋ.

نازارىمىزدى اۋدارعان بۇل تاقىرىپتى سوڭعى كەزدەرى ءتۇرلى سالالاردى زەرتتەيتىن الەمدىك ساراپشىلار مەن عالىمدار جان-جاقتى تالداپ كەلەدى. ءبىز ءبىر-ەكى ماسەلە بويىنشا عانا وي قوسپاقپىز. ماقالاداعى قۇقىق سالاسى ماماندارىنىڭ بۇگىنگى كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسۋگە دايىن­دىعى تۋرالى پىكىرى ەلىمىزدەگى وقۋ ورىندارىندا پانارالىق مامان­دىقتارعا دايارلاۋ ماسەلەسىنە تىكەلەي قاتىستى.

الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ۋني­ۆەرسيتەتتەرى پانارالىق مامان­دىقتاردى بولاشاقتىڭ ترەندى دەپ ەسەپتەيدى. جىل سايىن اقش-تىڭ ءجۇز مىڭنان استام ستۋدەنتى پانارالىق ماماندىق بويىنشا ديپلوم الادى. كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەر, ءتىپتى interdisciplinary units ء(بىر ءپاندى ءتۇرلى سالالار بو­يىنشا بىرنەشە وقىتۋشى جۇر­گىزۋى) پاندەرىن كوبەيتكەن. مىسالى, گارۆارد, يەل, بريستول ۋنيۆەرسيتەتتەرى سەكىلدى ءبىلىم وردالارىندا بۇل پاندەر بۇكىل ستۋدەنتكە قولجەتىمدى عانا ەمەس, كوبىنە مىندەتتى ەكەن.

كومپانيانىڭ تۇراقتى دا­مۋىن زەرتتەۋ ءۇشىن بيزنەس, ەكو­لوگيا جانە زاڭ سالالارى بويىنشا ءوز­ارا بايلانىستى كۋرستار قاجەت بول­سا, ستۋدەنت جەكە وقۋ تراەكتورياسى بويىنشا پانارالىق ءبىلىم الا الادى. ساراپشىلار 2030 جىلعا قاراي 100-گە جۋىق پانارالىق ماماندىق پايدا بولادى دەيدى. بۇل ۇردىستەن ءبىزدىڭ ەلىمىز دە تىس قالماسى ءسوزسىز. تەك ءبىر سالانى جەتىك ءبىلۋ ماماننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن جەتكىلىكسىز ەكەنى كۇنى ەرتەڭ-اق بىلىنەدى. قوعامعا ءارتۇرلى سالاداعى بىلىكتىلىكتى قولدانا الاتىن جانە ولاردى ينتەگراتسيالاي الاتىن ماماندار قاجەت. پانارالىق تۇعىر ءبىر سالانىڭ مامانى جاساي المايتىن كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

جوعارى وقۋ ورىندارى مامان دايارلاۋدى نەگىزىنەن ءبىر ماماندىقپەن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. مىسالى, «جوعارى جانە جوعا­رى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلى­مى بار كادرلاردى دايارلاۋ باعىت­تارىنىڭ سىنىپتاۋىشىن­دا», تاقىرىبىمىزعا قاتىستى «قۇقىق», «اقپاراتتىق-كوممۋ­ني­كاتسيالىق تەحنولوگيالار», «اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك» مامان­دىق­تارى بويىنشا تۇلەكتەر اتال­عان بىلىكتىلىك ديپلومىن الادى. زاڭگەر كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى وسى جەردە. بۇگىنگى قوعامنىڭ سۇرانىسى – ءتۇرلى سالا توعىسىنداعى پانارالىق باعدارلامالار مەن ماماندار دايار­لاۋ. ونى جوعارى وقۋ ورىندارىنا باتىل ەنگىزۋ ۋاقىتى كەلدى.

اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتيۆتىك تەحنولوگيانىڭ پانارالىق الەۋەتىن بيزنەس, قۇقىقتانۋ, ەكونوميكا, پەداگوگيكا, پسيحولوگيا, مەديتسينا جانە باسقا دا سالالاردا كەڭەيتۋ, كيبەرالەم نەگىزدەرىن وقىتۋ جانە مامانداندىرۋ وتە وزەكتى. جوو ونداي وزگەرىستەردى ەندىرۋگە مۇمكىندىك الدى. ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا ەنگى­زىل­گەن major (مەيدجور) جانە minor (ماينور) فورماتىن پايدالانىپ, قوسىمشا باعدار­لاما­لار جاساقتاۋعا ابدەن بولادى. قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ باعدار­لاماسى مinor پاندەر جيىن­تىعى رەتىندە الىنىپ, ماماندان­دىرىلعان سالا بويىنشا قوسىمشا قۇزىرەتتىلىكتەردى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ماقالادا كوتەرىلگەن تاقىرىپ بويىنشا الساق, زاڭ سالاسى مامان­داردىڭ كيبەرالەۋەتىن كەڭەي­تۋدە پانارالىق مودۋل جاساق­تاۋ, نەمەسە مامانداندىرۋ ارقى­لى كيبەرقىلمىسپەن كۇرەس سالاسىنا قاجەتتى قۇزىرەتتىلىكتى قالىپتاستىراتىن ءبىلىم باعدارلا­ماسىن قولعا الىپ جاتقان وقۋ ورىندارى دا بار.

اتالعان ماقالادا ا.قۇسپان زاڭگەر رەتىندە ءوز سالاسى بو­يىنشا ماماندارعا قاجەتتى زاما­ناۋي قۇزىرەتتىلىكتەرى تۋرالى وتە ورىن­دى ۇسىنىس ايتىپ وتىر. وسىنداي باعىتتا وقۋ ورىندارىندا جۇمىس بەرۋشىلەر, سەرىكتەستەر ۇسىنىستارىن ەسكەرىپ, كاسىبي ستاندارتتار مەن ەڭبەك فۋنتسيالارى نەگىزىندە قاجەتتى قۇزىرەتتىلىكتەر انىقتالىپ, قوسىمشا پانارالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى جاسالۋعا ءتيىس. وعان نەگىز دە بار.

ەلىمىزدەگى سالالىق ساراپشى­لاردىڭ فورسايت-بولجامدارى نەگىزىندە قۇرىلعان «جاڭا مامان­دىقتار اتلاسى» ازىرلەنىپ, ترانسفورماتسيالاناتىن جانە جوعا­لىپ بارا جاتقان كاسىپتەر انىقتالدى. ءار ماماندىق ءۇشىن سۇرانىس درايۆەرلەرى, مامانداردىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر جانە ولاردى شەشۋ ءۇشىن قاجەتتى ءبىلىم مەن داعدىلار قاراستىرىلىپ كەلەدى. سوعان وراي وقۋ ورىندارى جاڭا قۇزىرەتتىلىكتەرگە نەگىزدەلگەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن, مودۋلدەر مەن پاندەردى ءاردايىم جا­ڭار­تىپ وتىرۋعا ءتيىس. اري­نە, جاڭا ماماندىقتار مەن قۇزىرەت­تەرگە سۇرانىس تۋدىراتىن نەگىزگى ترەندتەردى ۇنەمى زەردەلەپ وتىرۋ – پانارالىق ماماندار دايار­لاۋدا باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ەڭبەك نارىعى ماماندارعا قويىلاتىن تالاپتارىن وزگەرتىپ وتىرادى. سوعان وراي, كاسىبي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تەحنولوگيالىق وزگەرىستەرگە جەدەل جاۋاپ بەرەتىن دەڭگەيگە كوتەرىلۋگە ءتيىس. بۇلار پانارالىق مامانداندىرۋ جانە ستۋدەنتتى جەكە وقۋ تراەكتوريا­سىندا وقىتۋ ارقىلى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلادى.

ماقالاداعى پروبلەمانى تاعى ءبىر قىرىنان قاراستىرساق, كي­بەر­كەڭىستىكتەگى قارىم-قاتىناس ماسەلەسى تەك قۇقىقتانۋ سالاسى ەمەس, بارلىق ماماندىق ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا كيبەرپەداگوگيكا, كيبەر­پسيحولوگيا, كيبەرالەۋمەتتەنۋ سياقتى سالالار دا دامىتۋدى قاجەت ەتەدى. كيبەرقىلمىسپەن كيبەرزاڭگەر كۇرەسەدى دەسەك, كيبەركەڭىستىكتە ءومىر سۇرەتىن جاستارعا ءبىلىم بەرەتىن پەداگوگتىڭ داعدىسى مەن قۇزىرەتتى قانداي بولۋعا ءتيىس؟ پوستپاندەميا جانە قوعامنىڭ تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسياسى تسيفرلى كەڭىستىكتى تەك الەۋمەتتىك جەلى, اقپاراتتىق رەسۋرس, وقىتۋ پلاتفورماسى رەتىن­دە قاراستىرۋعا بولمايتىنىن كور­سەتتى. الەۋمەتتىك جەلىلەر ار­قىلى ادامدار ءبىر-ءبىرىن كورمەي, كەيدە تانىماي-اق بايلانىسادى. وندا ءبىرىن-ءبىرى قولداۋ, پىكىر الما­سۋ, كەڭەس بەرۋمەن قاتار, كيبەر­بۋللينگ, جەلىدەگى اگرەسسيا, كيبەر­قىلمىستار بارى دا شىندىق.

كيبەرالەم بۇگىندە ادام ءومىرى­نىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. ونىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى سۇراق از ەمەس. تسيفرلىق تەحنولوگيا ءبىلىم بەرۋ اياسىن كەڭەيتكەنىمەن, ونىڭ رەسۋرستارى ءبىلىم بەرۋدىڭ الەۋ­مەتتىك-قۇندىلىقتىق ماق­ساتىن تولىعىمەن ورىنداي المايدى. ءبىلىم بەرۋدىڭ تەحنولوگياسى كوپ بولسا دا, اقپاراتتى ءزارۋ بىلىمگە اينالدىرۋ تەك قانا ادامنىڭ ءوز ساناسىندا جۇزەگە اسادى. بۇل ادامنىڭ كيبەركەڭىستىكپەن ءوزارا ارەكەتىندەگى كاسىبيلىكتى عانا ەمەس, گۋمانيستىك قۇندىلىقتاردى دامىتۋمەن بايلانىستى.

تەحنولوگيا قارقىنى تۇلعانى كيبەرالەۋمەتتەندىرۋ ماسەلەسىن تۋدىرىپ, ول ءوز كەزەگىندە كيبەر­الەمدەگى ساۋاتتىلىقتى مەڭگەر­گەن پەداگوگ-مامانداردى قاجەت ەتەدى. قازىرگى قوعامدا مامانداردىڭ «گۋمانيتاري» مەن «تەحنار» بولىپ ءداستۇرلى ءبولىنۋى بىرتىندەپ جوعالىپ بارادى. گۋمانيتارلىق سالادا تەحنولوگيا مەن جاراتىلىستانۋ ىقپالىن تۇسىنبەي جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس, كەرىسىنشە دە سولاي. بۇل وسى ەكى سالا بويىن­شا بولاشاق ماماندارىنىڭ ءوزارا الەۋەتىن پانارالىق باع­دار­لامالار نەگىزىندە دامىتۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى. كوپتەگەن ەل تاجىريبەسىندە وقۋ ورىندارى پانارالىق ماماندارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋىنا وراي ستۋدەنتتەرگە ەكى-ءۇش مامانداندىرىلعان باعدارلاما ەندىرىلگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

بولاشاقتا مامانداردىڭ كاسىبي ءوسۋى مەن ءتيىمدى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن پانارالىق بىلىمگە دەگەن سۇرانىس ارتادى دەگەن بولجام بار. قازىرگى كەزەڭ مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ وقۋ ورنىن تاڭداۋ كەزەڭىنە سايكەس كەلىپ تۇر. ەڭبەك نارىعىنىڭ وزگەرىپ وتىرۋ جاعدايىن جانە باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن جاستاردىڭ كوبى پانارالىق مامانداندىرىلعان وقۋ باعدارلاماسىن تاڭدايتىنى ءسوزسىز. فۋتۋرولوگ د.كاشيو ايتقان «بۇگىنگى VUCA-الەمىنىڭ ورنىنا كەلگەن BANI تۇجىرىمداماسى – الەمدەگى قازىرگى جاعدايدى شىنايى باعالاۋ جانە وعان جاۋاپ بەرۋگە دايىن بولۋ» جاستارعا ۇسىنىلاتىن ماماندىقتارعا تىكەلەي قاتىستى.

سۆەتلانا باحيشەۆا,

پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

باتىس قازاقستان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى