شىڭىراۋعا قاۋعا سالعاندا...

كەز كەلگەن كلاسسيكالىق شىعارما سياق­تى «شىڭىراۋعا» دا ءار وقىرمان, ءار كورەرمەن ءوز كوزىمەن ۇڭىلەدى, اۆتوردىڭ شىڭىراۋدىڭ تۇبىنە كومگەن يدەياسىن مەحناتتانىپ ءوزى تابادى. ول يدەيا رەجيسسەر شەرلى بولماي, شەرى تولقىماي ەكرانعا شىعا قويمايدى. «شىڭىراۋ» مەنىڭ بىلۋىمدە, جاڭابەك جەتىرۋوۆتىڭ كوكىرەگىنە شەر-شەمەن بوپ قاتقالى ون شاقتى جىلدىڭ ءجۇزى بولسا كەرەك. وسى ۋاقىتتا, ارينە, رەجيسسەردىڭ باسىنا نەشە ءتۇرلى شەشىم كەلدى – ءسۇيسىندى, كۇيىندى, اينىدى, تولقىدى, تولعاتتى, قىزدى, سۋىدى... يدەيا اقىرى, سوڭعى ءۇش ءتورت جىلدىڭ كولەمىندە جەتىلدى, ءپىستى, ەتەك-جەڭىن جيناپ, كوركەم كينو شىعارما بولىپ جارىققا شىقتى. كينو العاشقى كادرلارمەن-اق ەلىكتىرىپ, باۋراپ اكەتەدى. قاپ-قارا بولىپ شايقالىپ جاتقان تەڭىز فونىندا فيلم تيترلەرى تەرىلەدى دە كەلەسى كادرلار جۋسان, جانتاق, سۇتتىگەن, شاعىر سياقتى توبىق قاققان ءشوپ وسكەن سارعىش دالا كورنىستەرىنە اۋىسادى. كيىز ءۇيدىڭ ۋىقتارى تۇگەل جابىلماي, كيىزى الا-قۇلا تاستالىپ, كەرەگەلەرى دە قاپتالماي, ارسا-ارسا بولىپ كورسەتىلۋى – ەڭسەپتىڭ قيۋى قاشقان تىرلىگىنىڭ, جىرتىق-جاماۋ تۇرمىسىنىڭ بەلگىسىندەي بولسا, كيىز ءۇيدىڭ ىشىندەگى ءومىردى سىرتتان ءتۇسىرىپ, رەنتگەن ساۋلەسىندەي تەسە قاراۋعا قولايلى. بار دۇنيەنى ۇمىتىپ, جاتىرىنداعى شاراناسىنىڭ ءار قيمىلىن اڭدىپ, مەيىرگە بوككەن انا سياقتى ەڭسەپ تە بار دەنەسى قۇلاققا اينالىپ جەرگە جابىسىپ جاتىپ الىپ دەم الماي, زارىعا تىڭ تىڭدايدى, جۇزدەگەن مەتر تەرەڭدەگى قارا تۇنەكتەن حابار كۇتەدى. قۋ مەكيەن دالانىڭ ءبىر تۇسىنا كۇرەك شانشىپ, ايلاپ جەر قازعاندا سۋ شىقپاي, قاشتى-اۋ دەگەن ءۇمىتى قىسىر بوپ شىقسا اقادال ەڭبەكتىڭ ەش كەتىپ, تىلەك كەسىلۋ دەگەن سول. فيلمدە ەڭسەپتىڭ سۋ ىزدەۋ ساتتەرى – ءار ءشوپتىڭ تامىرىن شايناپ ءدامىن الۋى, كۇمىس جۇگەن سۇيرەتىپ سىڭعىرىنان حابار كۇتۋى, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى ايداپ, جەر بەتىنە بەرىلەر شالاجانسار تەربەلىستىڭ ىرعاعىنا قۇلاق سالىپ, 70-80 اسپاپتىڭ ىزى-قيۋ ءۇنىنىڭ اراسىنان فالش ءۇندى سەزە قوياتىن ءابسوليۋتتى مۋزىكالىق ەستۋ قابىلەتىنە يە ديريجەر سياقتى تولىپ جاتقان ادىستەردى قولدانىپ زارىعۋى قۇدىقشى كاسىبىنىڭ قۇپيالارىن اشارداي تۇسىرىلگەن. اتا-باباسىنان قۇدىق قازۋدى كاسىپ قىلعان ەڭسەپكە بايىپ كەتپەسە دە ۇساق جاندىق مال بىتەدى. «الدىڭا كەلگەندى الالاما, قانشا بەرسە دە مىسە تۇت, اقىسى از دەپ ەشكىمنىڭ بەتىن قايتارما» دەگەن ءادىل اكەنىڭ ولەر الدىنداعى وسيەتىن ۇمىتىپ, تەك بايدىڭ ايتقانىن تىڭداپ, بايدىڭ مالىنا عانا قۇدىق قازۋعا كوشكەن ەڭسەپتىڭ ءبىر كۇنى باسىنان باق تايادى. قۇدىق قازعان سايىن كەلىپ تۇراتىن ءجۇز قارالى تۇساق تا تيىلىپ, كەدەيلىكتىڭ اۋىلىنىڭ قيسىق ۇشقان ءتۇتىنى كورىنە باستايدى. ۇيقىسى بۇزىلعان ەڭسەپ ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى ەستىلسە ەلەڭدەيدى, بەيساۋات اتتىلى كوزىنە قۇدىق قازۋىن سۇراپ كەلە جاتقان ادام بولىپ كورىنە باستايدى. بۇل قىرسىق شالۋدىڭ باسى ەدى. وسى كەزدە سول وڭىردە قۇدىق قازاتىن قاراقالپاق پايدا بولادى. ول ەڭسەپتەي ەمەس جۇرتتىڭ بەرگەنىن الادى, سوعان شۇكىرشىلىك ەتەدى. قۇدىق قازدىراتىندار سوعان اۋادى, ەڭسەپ ەلەۋسىز قالادى. ىنساپتى ۇمىتقانىنىڭ كەسىرىنەن قولىنا قاراعان اعايىن, بالا-شاعاسىنىڭ نەسىبەسىنەن قاعىلادى. بىراق... دالا كەزگەن ەڭسەپتىڭ كوكەيىندە ءبىر ارمانى بار ەدى. ءابىش كەكىلباەۆتىڭ دارقان دارىنى ەڭسەپتى سۇيمەن, كۇرەك ۇستاعان جاي قارا كۇش يەسى ەمەس, ۇلكەن سۋرەتكەر دارەجەسىنە كوتەرەدى. ءومىردىڭ رەاليستىك كورىنىسىنەن كوركەم شىعارما تۋدىرعان جازۋشى گەنيى رەجيسسەرلەرگە الاقانى كۇس-كۇس ەڭسەپتى كۇي اتاسى قۇرمانعازى سياقتى مەلشيگەن قارا تاستان قايتالانباس عاجايىپ كوركەم ءمۇسىن تۋدىرۋدىڭ حاس شەبەرى ميكەلانجەلو سياقتى ونەر الىپتارى دارەجەسىنە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, جول كورسەتەدى... رەجيسسەر جەتىرۋوۆ, ەڭسەپ رولىندەگى اكتەر الدابەك شالباەۆ, قويۋ­شى-وپەراتور يبراگيموۆ ريفحات (وسى جول­داردى جازىپ وتىرعانىمىزدا ريفحات اقى­رەتتىك ومىرىنە اتتاندى دەگەن قارالى حابار جەتتى...) ەڭسەپ بەينەسىنىڭ كوركەم وبراز بولىپ شىعۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. ەڭسەپتىڭ ارمانى بۇعان دەيىن ەشكىم قازبا­عان, اناۋ-مىناۋ قۇدىق قازۋشىنىڭ بەلى شى­داپ, جىگەرى جەتە بەرمەس, ارتىندا اڭىز بو­لىپ قالار سۋى سارقىلماس قۇدىق قازۋ ەدى. ەڭسەپ ول ارمانىنا جەتتى دە, بىراق قالاي جەتتى؟..

ماڭعىستاۋ قۇدىقتارى تۋرالى مالى­مەت­تەر گەرودوتتىڭ جازبالارىندا كەزدە­سەدى. نارىن قۇمى مەن كاسپي تەڭىزىنىڭ ورتا­سىندا جاتقان اۋىلدار قۇدىق قازسا, ەكى-ءۇش قۇلاش تەرەڭدىكتەن سۋ شىعا بەرەدى. ال جەرى تاستاق ماڭعىستاۋ دالاسىنان سۋ شىعارۋ ءۇشىن ءجۇز قادامنان ەكى ءجۇز قادامعا دەيىن قازۋ كەرەك. تاستاق جەردى قايلامەن, سۇيمەنمەن ۇرىپ, بوساڭسىتىپ الىپ كۇرەكتەپ تاستاۋعا تۇيە بالۋاننىڭ بەلى مەن بىلەگى كەرەك, اسقان ءتوزىم, شىدام قاجەت. فيلمدە ەڭسەگەي بويلى ەڭسەپتىڭ قارۋلى قولىنداعى قايلانىڭ جەرگە قا­دالىپ, تاس-توپىراعىمەن قوپارىپ تاس­تايتىن كورنىستەرى شەبەردىڭ قولىنداعى ۇرشىقتاي زىرىلداپ فيلم ارقاۋىن شيراتىپ وتىرادى. وسى كورنىستەردى كومپوزيتور ارمان جايىموۆتىڭ جەر قويناۋىن دۇرىلدەتىپ, الدە ءبىر شىڭىراۋدان شىعىپ جاتقانداي اقىرىنداپ قانا ەستىلەتىن مۋزىكاسى جان دۇنيەڭىزدى باۋراپ الىپ, قۇردىمداعى سۋدىڭ بۋلىققان ءدۇبىرى مىڭ سان تامىردى كەرنەپ كەلىپ, جارىلا اتىلىپ, جولىنداعىسىن جايپاپ كەتەر سۇراپىل تاسقىنعا ۇلاسارىن تۇيسىگىڭىزگە جەتكىزەدى. ەڭسەپكە تونگەن الدەبىر الاپاتتى سەزگەن ءسىز دە تاماعىڭىزعا قانجار تاقالعانداي ۇرەي كەشەسىز. رەجيسسەر دە قيمىل-ارەكەتتى اسىقپاي ءوربىتىپ, تەمپو-ءريتمدى قۋالاماي, وقيعالاردى شەبەردىڭ ورگەن ون ەكى ءورىم دىراۋ قامشىسىنىڭ تاسپالارىنداي قيۋلاستىرىپ وتىرادى. تەحنيكالىق ەففەكتىلەر مەن كومپيۋتەرلىك گرافيكانى مولىنان قولدانىپ جۇزدەگەن ميلليون اقش دوللارىنا تۇسىرىلەتىن شەتەلدىك كينولار كورەرمەنىن كۇردەلى تەحنولوگيا­لىق كەرەمەتتەرى ارقاسىندا جاۋلاسا $150 مىڭ­نىڭ ار جاق, بەر جاعىنداعى قارجى­عا تۇسىرىلگەن جاڭابەكتىڭ «شىڭىراۋى» مى­نا ءپاني جالعانداعى ادام عۇمىرىنىڭ ما­عىناسى تۋرالى كورەرمەنگە تەرەڭ وي سالادى. رەجيسسەردىڭ ءوزى قوسقان كە­يىپ­كەرلەر – ەڭسەپتىڭ ۇلى (اسىلحان تو­لە­پوۆ) مەن قاراقالپاق قۇدىقشىنىڭ قى­زى اقمونشاقتىڭ (ايجان جەتىرۋ) اراسىن­داعى سەزىمنىڭ شىنايى ماحابباتقا اينالىپ, ءبىر-بىرىنە جۇرەكتەرىن اشاتىن كادرلارى – ەكەۋىنىڭ كاسپي جاعاسىندا, ساندىقتاي قايىرشاقتاس ۇستىندە وتىرىپ, شەكسىز, شەتسىز داليىپ جاتقان تەڭىزگە كوز سالىپ وتىرىپ ىشكى مونولوگتەرمەن تىلدەسەتىن ساتتەرى فيلمگە كوركەم ءار بەرە تۇسەدى. كۇمىس تولقىندارى كۇنگە شا­عىلىسىپ, باياۋ تەربەتىلىپ جاتقان تە­ڭىز ومىرباقي ءبىر بولۋعا سەرت بەرىسكەن قوس عا­شىقتىڭ نارتاۋەكەل دەپ بىرگە جۇ­زەر ءومىر-دارياسى, الدىنداعى تەلەگەي-تە­ڭىز باقىتى, قول سوزعان ارماندارى سياق­تى قابىلدانادى. رەجيسسەر ماحاببات كادر­­لارىن كوبىنە-كوپ قۇشاقتاسىپ, ايما­لاسۋ ارقىلى شەشىلەتىن ناتۋرالدى كورىنىسكە ۇرىندىرماي, ماحاببات سەزىمىن ەكران ارقىلى جەتكىزۋدىڭ ليريكالىق-رومانتيكالىق ءتىلىن تاپقان. رەسيسسەر قوس­قان تاعى ءبىر كەيىپكەر – مىلقاۋ جىگىت وسپانعا ورىستىڭ ماتروسىنىڭ تەلنياجكاسىن كيگىزۋى ارقىلى قازاق دالاسىنىڭ قۇنارلى قارا توپىراعىن جىرتىپ, اتا-بابا مولاسىن ءسۇرىپ تاستاعان جات قاننىڭ, قازاق رۋحانياتىنىڭ قايماعىنا تۇسكەن قۇمالاق-ءناجىس ماڭگۇرتتىك قاسىرەتىنىڭ ورتاق بەينەسىن شەبەر بەدەرلەيدى. جو­مارتتىڭ مىلقاۋلىعى – انا تىلىنەن جەرى­گەن, ءوز رۋحاني قۇندىلىقتارىن تارىك ەتكەن جاننىڭ سيمۆولدىق بەينەسى جۇگىن كوتەرىپ تۇر. اكتەر ماقسات ءسابيتوۆ مىلقاۋ وس­پاندى اكتەرلىك پاۋزالار, عارىپ جاننىڭ موليگەن, ءمۇلايىم كوزقاراسى ارقىلى, اينالاسىمەن ارا-قاتىناسىن قاراپايىم عانا قۇرا ءبىلۋ ارقىلى شىنايى وينايدى.

پوۆەستە جايلاۋعا بەت العان كوش­تىڭ ەڭسەپ تراگەدياسىن اشار كەرەمەت سۋرەت­تەل­گەنىن بىلەمىز – ەڭسەپ قازىپ جاتقان قۇدىقتان كوز جەتەر جەردە كوش كەتىپ بارا جاتادى. جايلاۋعا بەت العان, ءسان-سال­تاناتى اسقان كوش. كوشتى قاپتالداپ جۇي­رىك مىنگەن جاستار ءجۇر. قىزى بار, ۇلى بار, ءبىرى قاشىپ, ءبىرى قۋىپ اتتىڭ باسىن جىبەرىپ ەمىن-ەركىن سايراندايدى. كوش – ءومىر سيم­فونياسى. ۇزدىكسىز جاڭارىپ, تۇلەپ وتىرۋدىڭ بەلگىسى. جەر قويناۋىنىڭ قارا تۇنەك تەرەڭىندە جۇرسە دە جەر-انانىڭ تامىرىنىڭ بۇلكىلىن باعىپ, جەردىڭ ءار قابات-قىرتىسىنىڭ تىنىسىنداعى ءسال وزگەرىستى سەزىپ وتىراتىن «ساققۇلاق» ەڭ­سەپ تانىس ءدۇبىردى ەستىپ كوكىرەگى سىزداپ, جەر­ بەتىنە شىعىپ, قۇدىق جانىندا سار­شۇ­ناق­شا قازديىپ, ءوتىپ بارا جاتقان كوشكە قاراپ تۇرادى. ەڭسەپ ءۇشىن كوش – ءوتىپ بارا جاتقان ءومىرى, ساعىمعا اينالعان جاستىعى. «ەڭ بولماعاندا ەتىكشى بولسام عوي, انا كوشتىڭ ورتا شەنىندە مەن دە جۇرەر ەدىم-اۋ...» دەپ جانى قۇلازيدى. (اتاقتى سۋرەتشى ەربولات تولەپبايدىڭ «كوش» كارتيناسى بار. سيۋررەاليستىك جانردا جازىلعان سۋرەت «شىڭىراۋعا» سۇرانىپ تۇرعانداي-اق...). كورتىشقانشا قارا تۇنەك ىزادا جەر قازىپ, بار ءومىرى جەر استىندا ءوتىپ جاتقان, اتا-باباسىنان قالعان كاسىپتىڭ «قىزىعى» ۇرپاعىنىڭ ماڭدايىنا دا مالعا ەن باسقانداي شىجعىرىلىپ تۇرىپ باسىلارىن ويلاعاندا اۋلەتىنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعاندى وزگەرتە الماسىنا كوزى بايا­عى­دا جەتىپ, قۇدايدىڭ باسقا سالعانىنا كون­دىككەن ەڭسەپ تراگەدياسىن قويۋلاندى­را تۇ­سەر وسى كوش بەينەسى قارجى ماردىمسىز ءبولىنىپ, ءار تيىندى ۇنەمدەۋمەن تۇسى­رىل­گەندىگى بولۋى كەرەك جەتىرۋوۆتىڭ فيل­مىنە كىرمەي قالىپتى. ءفيلمنىڭ كور­كەمدىك شاڭىراعىن اسپانداتار كوشتىڭ كادر سىرتىندا قالۋى ارينە وكىنىشتى... ەڭسەپ سۇيمەن مەن قايلانى كەزەك سىلتەپ وتىرىپ ەكى ءجۇز قادام تەرەڭدىكتىڭ تاسىن قوپارىپ كەلە جاتقاندا سۇيمەنى شاق ەتىپ تاقتا تاسقا تيەدى. بۇل كادرلار – ءفيلمنىڭ شىرقاۋ شەگى. بۇرىن-سوڭدى سۇيمەنى ءتيىپ كورمەگەن تاقتا تاستىڭ جەراستى دارياسىنا اشىلار ەسىك ەكەنىنە كوزى انىق جەتكەن, تابانىنىڭ استىندا بۇرقىراپ-سارقىراپ جاتقان الاپات وزەن بارىن سەزگەن كەزدە بويىن قۋانىش پەن قورقىنىش قاتار بۋعان قۇدىقشىنىڭ پسيحولوگياسىن اكتەر الداش شالباەۆ نانىمدى سومدا­عان. بۇرىن-سوڭدى ەشكىمنىڭ كۇرەگى جەتپەگەن تەرەڭ قۇدىق قازۋ, ول قۇدىعى جەراستى دارياسىنا ۇلاسىپ, سارقىلماس سۋات كوزىن اشۋ – قولىنا سۇيمەن, كۇرەك ۇستاپ تۋعان قۇدىقشى بىتكەننىڭ ارمانى. بۇل ءسات – قۇدىقشى تاعدىرىنىڭ شەشىلەر ءساتى. ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ەڭسەبى سول ارمانىنا جەتەدى, الايدا ءوزى دە وسى جولدا قۇربان بولادى. ادەبي شىعارمادا ەڭسەپ ولەتىنىن بىلمەيدى, تاقتا تاس كەنەتتەن وپىرىلىپ ءتۇسىپ, قۇدىقشى قاپيادا قازا تابادى. فيلم رەجيسسەرى دە ەڭسەپپەن وسىلايشا قوشتاسادى. ال ەگەردە... ەڭسەپ بەلىنە بايلاعان ارقاندى شەشىپ جىبەرىپ, جەر­استى دارياسىنا ءوز ەركىمەن اعىپ كەتسە؟.. ەڭ قۇندى تۋىندىسىن سالىپ ءبىتىرىپ, ادام بالاسى تۇرعانشا بىرگە جاسار شەدەۆرىنەن كەيىن قايتالانباس ونەر تۋدىرا الماسىن تۇيسىنگەن سۋرەتشىدەي, ەڭ بيىك شىڭىن باعىندىرعان الپينيستەي قالعان ءومىرى­نىڭ ءمانى جوعىن ءتۇسىنىپ, ايتارىن ايتىپ بولعانىن سەزگەن كەزدە جارىق دۇنيەدە باسقا قىزىق قالماعانىنا كوزى جەتىپ بۇ جالعاننان ءوز ەركىمەن باز كەشسە شە؟.. بۇنداي شەشىم ءفيلمنىڭ كوركەمدىگىنە قالاي اسەر ەتەر ەدى؟.. فيلمدەگى ءبىر ەسكەرەر جايت – ەڭسەپتىڭ سوزدەرى الدابەك شالباەۆتىڭ ءوز داۋىسىمەن ەمەس وزگە اكتەردىڭ ۇنىمەن دىبىستالعان ەكەن. اششى دا بولسا ايتايىق – دىبىستاۋشى, بەلگىلى اكتەر اعامىزدىڭ ونسىزدا زور داۋىسىن كەڭسىرىگىنە باعىشتاپ, قويۋ تەمبرىن ودان سايىن كۇڭگىرلەتىپ, رەزونيورلىققا بەرىلۋىنەن – اكتەر سومداعان وبراز بەن ونىڭ اۋىزىنان شىققان سوزدەرى مۇلدەم قيىسپاي – بىلعارىعا كون جاپسىرعانداي بولىپ شىعىپتى. دىبىستاۋشى داۋىسى ەڭسەپ وبرازىنا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى, وسىدان كەلىپ ديسسونانس تۋىن­دايدى. قۇدىقشى ەڭسەپ تەلەۆيدەنيەدە جارناما وقيتىن ديكتوردىڭ داۋىسىمەن سويلەپ جۇرگەندەي اسەر بەرەدى. فيلمدەگى ايتىلۋعا ءتيىس تاعى ءبىر ماسەلە – ەكىنشى, ءۇشىنشى پلانداعى كەيبىر رولدەردى اكتەرلىك كاسىپكە ەش قاتىسى جوق ادامدار ويناۋىنان كەي ەپيزودتار سولعىن شىققان. قاراقال­پاق رولىندەگى مۇحامەدجان مىرزاليەۆ­تىڭ وزگە ەلگە كەلىپ, نان تابۋ ءۇشىن جارتى باسىنە كەلىسىپ (حالىقتىڭ قامىن جەپ, ىنساپتى ويلاعاندىقتان از عانا اقىعا كەلىسە بەردى دەپ ويلاۋعا بولماس) كۇنكورىسى ءۇشىن جۇرگەن جالدامالى ادامنىڭ پسيحولوگياسىنا تەرەڭدەۋى كەمشىن. بوتەن ەلدىڭ ازاماتىنىڭ نانىنا ورتاقتاسىپ, ناپاقاسىنان ايىرۋ سياقتى شيەلەنىسى كوپ ماسەلەگە باس سۇعۋعا كىرىسپەس بۇرىن, وڭ مەن سولىنا قاراپ, ەڭسەپكە كوزقاراسىن ەك­­شەپ, اراقاتىناس سالماعىن تارازىعا سالۋى ­كەرەك ەدى. حيۋا حاندىعى, تۇرىكمەندەرمەن ارادا شاۋىپ كەتۋ, توناپ كەتۋ ءجيى بولاتىن قىلىشى قايراۋلى ول زاماننىڭ قا­زاعى قازىرگى تولەرانتتى قازاقتان وزگە­لەۋ بولعان شىعار... ءازىل-سىقاقپەن تانىمال اكتەردى كۇردەلى دۇنيەلەرگە ارا­لاستىرۋدىڭ دا ەرەكشەلىگىن ەسكەرگەن ءجون ەدى. (ساتيرانىڭ گەنيى قۇدايبەرگەن سۇل­تانباەۆ ءسابيتجاننىڭ رولىندە «عاسىر­دان دا ۇزاق كۇن» سپەكتاكلىندە اكەسى ەدى­گەيدى جەرلەۋ ساحناسىنا شىققانىندا, قۇداي­بەرگەن تاعى دا «تاماشاعا» شىعا كەلگەن­دەي كورگەن كورەرمەندەردىڭ دۋ كۇ­لىپ, قول شاپالاقتاپ قارسى العانى ەستە.) قارجى تاپشىلىعىنان كاسىبي اكتەر­لەردى شاقىرۋعا مۇمكىندىك بولماعانى دا تۇسىنىكتى... جالپى, كينورەجيسسەرلەرگە اكتەردىڭ پسيحوتەحنيكاسىن جەتىك بىلە­تىن ماماننىڭ ءرول تالداۋ كەزىندە, ءتۇسى­رۋ الاڭىندا دا جانىندا جۇرگەنى ارتىق ەتپەيدى. رەجيسسەر شارشاپ-شالدىعىپ شى­ڭىراۋ تۇبىندە وتىرعان ەڭسەپتىڭ كوز الدىنا كوبەلەكتەي قۇستىڭ ۇشىپ كەلىپ, قاناتىن قاعىپ اۋادا ء«ىلىنىپ» تۇراتىن كورىنىسكە تەرەڭ وي سالعان. بۇل – سيۋجەت ارقاۋىنىڭ ابدەن شيراتىلىپ, وقيعانىڭ شيرىعىپ, ەڭسەپتىڭ جەراستى دارياسىنا اعىپ كەتەر الدى. كوكتەمگى جاڭبىرمەن قاۋلاپ ءوسىپ, ءبىر اپتالىق قانا عۇمىر كەشەتىن كوكنار گ ۇلىنىڭ جاپىراعىنداي ۇلبىرەگەن قۇس – مۇمكىن, ەڭسەپتىڭ قوشتاسۋعا كەلگەن جانى. ەشقانداي شەكارا دەگەندى بىلمەيتىن قۇس – ەركىندىكتىڭ سيمۆولى. مۇمكىن... ماتە­ريالدى ءومىردىڭ مەحناتىنان قۇتىلىپ, ­رۋح الەمىنە ەمىن-ەركىن سامعار ەڭسەپتىڭ ءوزى... قالاي تۇسىنسەڭىز دە, ءفيلمنىڭ ساپا­سىن تارازىعا سالار بولساڭىز وسى كوبەلەك­تەي قۇس ءپىلدىڭ سالماعىنداي كوركەم وي-سال­ماق قوسار ەدى...

فيلمدە ەڭسەپتىڭ سۇپى اۋليەنىڭ جەراستى مەشىتىنە كەلىپ اللاعا جالبارىنىپ, اكە وسيەتىن تارىك ەتىپ, قول كۇ­شىن بۇلداپ, كوكىرەككە نان ءپىسۋدىڭ نەگە اپا­­رارىن ءتۇسىنىپ, بايلىق قۋ مەن ار-وجدان تازالىعىن تارازىلاپ, اسىلىعىنا وكىنىپ, كۇڭىرەنەتىن ساتتەرى وتە اسەرلى شىق­قان. تاۋدى ۇڭگىپ, توبەسىنىڭ بيىكتىگى ەكى قۇلاش­تاي, كەي تۇسىنا تاقتا تاستار قالانعان, ساقينالاپ تىرەك-باعاندار قويىلعان جەر­استى مەشىتىن وپەراتور ريفحات يبرا­گيموۆتىڭ كوزىمەن كورىپ وتىرعاندا كو­نە گرەكيا عيماراتتارى ەسكە تۇسەدى. وسى وراي­دا, ءساتىمجان سانباەۆتىڭ «اڭىزدى اڭسا­عاندا» شىعارماسىندا ءپىر بەكەتتىڭ شاقپاق شەبەرگە ادەتتەگىدەي تاس ۇستىنە تاس قالاماي, تاۋدى ۇڭگىپ, تاۋ مۇجىلگەنشە تۇراتىن عيبادات ءۇيىن سالۋ تۋرالى اقىلى ەسكە تۇسەدى... جالپى, ءفيلمنىڭ ءساتتى شىعۋىندا ريفحاتتىڭ ەڭبەگى زور. داۋىل تۇرعان كەزدە تەڭىزدىڭ الاساپىران بولىپ, جارتاسقا ۇرعان تاۋداي تولقىنداردىڭ «پسيحوپلاستيكاسىن» ءدوپ تابۋى, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى جوڭكىگەن كەزدە بەزەك قا­عىپ قاتارلاسا جۇگىرىپ, مىڭ سان تۇياق دۇ­­بىرلەتكەن جەرگە قۇلاي كەتىپ قۇلاعىن تو­سىپ, تىڭ-تىڭداعان ەڭسەپتىڭ جان دۇنيە­سىن بەينەلەۋدە, كامەرانىڭ شىڭىراۋ­دىڭ تۇبىنەن سىقسيا قاراپ, توبەدەگى ويماق­تاي عانا بولىپ كورىنەتىن قۇدىقتىڭ اۋىزىنان كەڭ اسپانعا كوز سالۋى, ماڭعىستاۋدىڭ قاتال تابيعاتىن شىعارمانىڭ يدەياسىمەن, ەڭسەپتىڭ تاعدىرىمەن استاستىرا وتىرىپ, اسپاندى جاپقان قورعاسىنداي بۇلتتاردى كينو تىلىندە سويلەتۋى عاجاپ. رەجيسسەر كەش جاتىپ, ەرتە تۇراتىن, جۇمىر جەردىڭ توسىندە, كۇن نۇرىنىڭ استىندا, ۇيىنە كەلگەن قوناعىن قۇتقا بالاپ, كىلەم, الاشاسىن توقىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ءجۇزىن كورىپ, تىلدەسكەنىن زور باقىت ساناپ, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىر­لىكتىڭ قامىمەن كۇن كەشىپ جاتقان قارا­پايىم ادامدار مەن جەر استىنداعى ەڭسەپ­تىڭ ءومىرىن الما-كەزەك كورسەتە وتىرۋ ارقىلى قۇدىقشى تراگەدياسىن اشا تۇسەدى. وپەراتور بۇلتتىڭ, وراي جاۋعان قار ارالاس جاڭبىردا قالعان تۇيەنىڭ مالمان­داي بولعان شۋداسىنداي تۇتاسىپ تۇرعان ءسا­تىن ءدوپ باسىپ, قاپ-قارا بولىپ تۇنەرگەن اسپاننان كۇن كوزى سىعالايتىن ويماقتاي عانا ساڭىلاۋ تاۋىپ ول ويماقتاي ساڭىلاۋ مەن كۇبىنىڭ اۋىزىنداي بولىپ قانا كوز ۇشىندا كورىنەتىن قۇدىقتىڭ اۋىزىن شىڭىراۋ تۇبىندە وتىرىپ, كامەرامەن «اۋلاپ» پاراللەل جۇرگىزەتىن كورنىستەرى كەرەمەت. كەيدە ارقان بويى تۇنەك-قاپاستان سىعىرايىپ قانا كورىنەتىن قۇدىقتىڭ اۋىزى شىڭىراۋ تۇبىندە وتىرعان ەڭسەپ­تىڭ كەۋدەسىنە تىرەلگەن قارا مىلتىقتىڭ ۇڭىرەيگەن ۇڭعىسىنداي بولىپ تا اسەر ەتەدى... اسىرەسە, سىرتتا جاڭبىر جاۋىپ, قۇ­دىقتىڭ اۋىزىنان ىشكە قۇيىلعان جاۋىن استىندا قالىپ, ءۇستى-باسى بالشىق-بالشىق بولىپ سىز قابىرعاعا جابىسىپ, ءبىرۋىس بولىپ ءبۇرىسىپ وتىرعان ەڭسەپتىڭ ادام ايارلىق بەينەسىن بەرۋدە اكتەر مەن وپەراتوردىڭ جۇمىسى كەرەمەت ۇيلەسىم تاپقان. اكتەر الدابەك شالباەۆ تا ەڭسەپتىڭ قانشا تىربىنسا دا ىشەر اسقا, كيەر كيىمگە جارى­ماي, كەدەيلىكتەن كىجىنىپ وتەر ءومىرىن, بارىن­شا ادال بولىپ, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتا­ماي ءادىل بولىپ قۋ كەدەيلىكپەن ومىردەن وت­كەن اكەسىنە دە وپا بەرمەگەن جالعان دۇنيە­نىڭ بابىن قايتسە تابارىن بىلمەي, تاقۋا­لىق پەن بايلىق دەگەن ەكى وتتىڭ ورتاسىن­دا شىبىن جانى قينالعان تراگەدياسى­نا تەرەڭدەي العان. «...ال... ءوزىڭ ادال بول­دىڭ ەكەن, كەدەيلىكتىڭ قورلىعىنا شىداپ باقتىڭ-اق ەكەن... ءسويتىپ, ەكى كەز كەبىنگە ورانىپ بۇ دۇنيەدەن ءوتتىڭ ەكەن... ارتىڭ­دا قالار ۇل-قىزدارىڭنىڭ جازىعى نە... ولار نەگە سەن سياقتى, سەنىڭ اكەڭ سياقتى قۋ كەدەي بولۋى كەرەك... قۇدىقشىلىق كاسىبىن بۇلداپ ادال ەڭبەگىنە ون شاقتى تۇساق ۇستەمە قوسىپ كورىپ ەدى... ونى دا قۇداي كوپ كوردى... ۇيلەنەتىن ۇلىڭا, «اكە اتىمەن وتەتىن» قىزىڭا جيعان جاۋكوز بايلىعىڭ جوق... اكە دەگەن اتىڭ عانا... كوزىڭە ايتپاسا دا, قار جاۋعان قاباعىنان, تومسىرايعان تۇرلەرىنەن كورىنىپ تۇراتىن ۇل-قىزىڭنىڭ نالاسىنان اۋىر نە بار اكە ءۇشىن...» سياقتى سانا اعىمىندا اجالدان قاشقان قورقىتتاي اعىپ بارا جاتقان سورلى اكەنىڭ ىشكى جان ازابىن الدابەك شالباەۆتىڭ كوزىنەن وقىپ, تۇرمىس دەگەن قايقى باس سۇر جىلاننىڭ ەڭسەپتى ءبارىبىر شاعارىن تۇسىنگەن كورەرمەننىڭ جانى قوسا شىرقىرايدى...

ەڭسەپتىڭ بالاسى جومارت قارا­قال­پاقتىڭ قىزى اقمونشاقتى الىپ قاشارى بەلگىلى بولعان ساتتە كورەرمەن ارينە, اتقا مىڭگەسىپ قاشىپ بارا جاتقان قوس عاشىقتى كوز الدىنا ەلەستەتكەن بولار. الايدا توسىن شەشىمگە بارعان رەجيسسەر بۇل جەردە دە تازىدان بۇلتارعان قويانداي الدىرمايدى – جومات عاشىعىن قايىقپەن الىپ قاشادى... ءابىش كەكىلباي شىعارماسىندا جەراستى دارياسىمەن اعىپ كەلگەن ەڭ­سەپتىڭ قاۋعاسى تولقىنعا تەربەلىپ كارى كاسپي توسىندە قالقىپ جۇرەدى. ونى كەزدەستىرگەن بالىقشىلار اۋعا بالىق مول ءتۇسىپ, ولجالى ورالامىز دەپ ىرىمدايدى. قاۋعانىڭ تەلەگەي تەڭىز توسىندە ءجۇزىپ ءجۇرۋى مىقتى سيمۆول – ەڭسەپتىڭ ءوزى ولسە دە ارتىندا قالعان تۋىندىسى كۇن ساۋلەسى شاعىلىسقان داريا توسىندە تەربەلىپ, شەك­سىز كەڭىستىككە شىعىپ, ەركىن ءجۇزىپ جۇر­گەندەي اسەر بەرەتىن ەدى. رەجيسسەر قاۋ­عانى جاعاعا شىعارىپ تاستايدى. قىز الىپ قاشقان بالاسى جاعادا جاتقان قاۋعانى كورىپ اكەسىنىڭ قايتىس بولعانىن بىلەدى. ەگەردە, قۇدىقشىنىڭ بالاسى جومارت اكەسىنىڭ كوزى, قۇدىقشىلار اۋلەتى قاراشتار كاسىبىنىڭ بەلگىسى – قاۋعامەن ايدىن توسىندە كەزدەسكەندە قالاي بولار ەدى...

بىردە پەيىشتىڭ كاۋسارىنداي سىلدىراپ, ءبىر جۇتۋعا ىنتىق ەتكەن, بىردە بۋ­لىعىپ, قىلعىنىپ ەستىلىپ, توبەقۇيقا­نى شىمىرلاتقان جەراستى دارياسىنىڭ تىل­سىم ءۇنى گرەكتەردىڭ سيرەناسىنداي سىي­قىرلى ۇنىمەن ارباپ, جادىلاپ اقىرى ەڭسەپتى ەرتىپ اكەتتى. قارۋلى قول سوڭعى سىلتەنىپ, كۇس-كۇس الاقاننان سۇيمەنى سۋسىپ, تابان استى وپىرىلىپ كەتكەن ەڭسەپ ىشقىنۋعا دا ۇلگەرمەي داريا-تۇنەك­كە اعىپ بارا جاتتى... (بۇل كادرلاردى كو­رەر­مەن كورمەيدى, رەجيسسەر تۇيسىگىڭىزگە تاڭ­بالايدى.) ەڭسەپ بۇل ومىردە ءوز ميسسيا­سىن ورىنداپ كەتتى – ءشول دالادان قۇدىق قازىپ, اپتاپ ىستىقتا كەنەزەسى كەۋىپ كەلگەن جولاۋشى بولسىن, جانۋار بولسىن ءشولىن قاندىرار كاۋسار سۋ شىعارۋ ءدىني تانىم تۇرعىسىنان كەلگەندە دە زور سا­ۋاپ. قۇدىقشى ەڭبەگىنە الدىنا ازىن-اۋلاق مال تۇسكەنى بولماسا ەرەن ەڭبەكتىڭ اتاعى – قۇدىق قازدىرعان بايدىڭ نامىنا تيەسىلى. بۇل جولى, ەڭسەپ قازعان قۇدىق ەل اۋزىندا «ەڭسەپ ولگەن» اتاۋمەن قالدى. ەڭسەپ ءوزى ولسە دە ارتىندا ولمەس ءىس قالدىرىپ كەتتى. «ەڭسەپ ولگەن» قۇدىعى جەراستى دارياسى قۇرعامايىنشا سۋالمايدى. ال جەراستى دارياسىنىڭ سۋى عاسىرلار بويى اعىپ جاتسا كەرەك. قورىتا كەلگەندە, جاڭابەك جەتىرۋوۆتىڭ «شىڭىراۋى» تابيعيلىعىمەن, ۇلتتىق بوياۋلارى قانىق­تىعىمەن قۇندى. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ومىردە بايلىققا قۇنىقپا, اينالاڭنان الۋدى ەمەس بەرۋدى ويلا, كۇناسىز پەندە جوق, تاۋبەگە كەل, ارتىڭدا اتىڭدى جاقسى ىسىڭمەن قالدىر دەگەن وي ايتادى. «شىڭىراۋ» ءفيلمى وننان استام حالىقارالىق كينوفەستيۆالدارعا قاتىستى. قىتاي مەن تۇركيانىڭ كينو ساۋ­داسىندا كوپ ءفيلمنىڭ ىشىنەن «شىڭى­راۋدى» تاڭداۋى دا تەگىن ەمەس. جانابەكتىڭ «شىڭىراۋىن» قازىر تۇركيا حالقى تاماشالاپ جاتىر.

اسىلبەك يحسان