ەلدىڭ ءوز ىشىنەن قايناپ شىققان حالىق اندەرىن تىڭداساق, ۇلتتىڭ جان تالشىعىن تەرەڭىرەك سەزىنە تۇسەمىز. ءاننىڭ ولەڭىنە نازار اۋدارساق, العاشقى ەكى جولىنىڭ ماعىناسى ءبىر-بىرىنەن الىس, ءۇشىنشى تارماعى ماعىنا اشۋشى, سوڭعى تارماعى تۇتاس شۋماقتىڭ ويىن بەكىتۋشى بولىپ كەلەدى. ماسەلەن, «تال ۇستىندە ويناعان الا قارعا, ەرتەگى ايتىپ بەرەيىن بالالارعا» دەگەن شۋماقتاعى العاشقى جولى بالالاردىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن, قاراتپا ءسوز رەتىندە قولدانىلادى. وتىرىقشىلىقتان الىس, كوشپەلى ءومىر سۇرگەن بابالارىمىزدىڭ كەيبىر اندەردە كەزىگەتىن شۇڭعىل فيلوسوفياسى كىسى وينىنا جۇك. ماسەلەن, «ارمان-اي» اتتى حالىق انىندەگى:
ويلاپ تۇرسام دۇنيە شولاق ەكەن,
ادامدار ءبىر-بىرىنە قوناق ەكەن, –
دەگەن قوس تارماق جايلى ۇزىن-سونار ءتاپسىر جازىپ شىعۋعا بولادى. يراندىقتار حافيز جىرى جايلى قىرىق تومعا جۋىق تۇسىندىرمە ەڭبەك جازسا, قارا ولەڭنىڭ استىن سىزىپ, ويىن ەكشەپ تارازىعا سالار بولساق, تۇسىندىرمەسى ۇزاققا سوزىلارى كادىك. ماسەلەن, دۇنيەنىڭ شولاقتىعى دەگەنىمىز نە؟ مۇنى شال اقىننىڭ ولەڭىنەن تابامىز:
دۇنيە دەگەن شولاق دەپتى,
جان دەنەگە قوناق دەپتى.
احيرەت دەگەن ءبىر كيىم,
الىپ قايتارىڭ سول-اق دەپتى.
دۇنيە دەگەن وسى,
ەشكىمنىڭ ەمەس دوسى.
بولار ەدى دوسى,
اۋماسا ەگەر قوسى.
ياعني دۇنيەنىڭ شولاق بولاتىنى – ونىڭ ەكىنشى قوسى اقىرەتتە ەكەن. بۇ دۇنيە باسىن ءورت شالىپ, جالعىز-جارىم تۇبىرتەگىمەن عانا تۇرعان شولاق تالداي ەكەن. ال «ادامدار ءبىر-بىرىنە قوناق ەكەن» دەگەن قاتاردىڭ اۋقىمىن كوكىرەگى سەزىمدى ادام ۇزاق ويعا باتىپ, ىشتەي شاتتانۋمەن, تولقۋمەن قابىلداسا كەرەك. سەبەبى وسى تارماقتاردا ءبارى بار. جەر سارايىنا, از كۇنگى جالعان عۇمىرعا اياق باسقان ادام بالاسىنىڭ كۇلكىسى دە, مۇڭى دا بىردەي. ءبارى ءبىر اتادان, ادام اتادان تاراپ وتىر. ءدىني قيسسالاردا تۇتاس ادامزات بالاسى بىرگە عۇمىر كەشىپ, بابىل مۇناراسىن سالۋعا كۇش قوسقانى باياندالادى. ماقساتى – جوعارىعا جەتۋ, بيىكتى كوكسەۋ. قۇداي تاعالا بۇل استامشىلىقتارىن قابىل كورمەي, قۇرىلىس ۇستىندەگى قالىڭ ادامنىڭ ءبىر-بىرىنە ءتىلىن ۇعىنىقسىز ەتىپ, ءارتۇرلى تىلدە سويلەيتىن ەتىپتى. ارتىن الا ادامدار ءوز تىلىندە سويلەيتىندەرمەن بىرگە شوعىرلانىپ, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارىداي شاشىلىپتى. ءتورت كۇندىك جالعاننىڭ قۋانىشى مەن قايعىسىن قاتار تارتقان ادامنىڭ تەرەڭ ۇعىممەن نازار سالعانعا ءبىر-بىرىنە قوناق ەكەنى انىق سەزىلەدى. حاكىمدەر سودان دا ادامدى سۇيۋگە ۇندەيدى, ماحابباتقا شاقىرادى.
قازاق حالىق اندەرىنىڭ ەرەكشەلىگى – سۇيىسپەنشىلىككە, ىنتىماققا قۇرىلۋىندا. ءبىر عانا ءان ۇلتتىڭ بۇكىل بولمىسىن كورسەتىپ تۇرعانداي نىشان قالدىرادى. باقساق, اندەگى ليريكالىق كەيىپكەردىڭ مۇڭايۋى دا, قايعىرۋى دا تەرەڭ گۋمانيزمگە, ادامگەرشىلىككە جاقىن. سوزبەن سۋرەت سالۋ, تابيعاتتى تاپ باسىپ بەينەلەۋگە كەلگەندە, بار عۇمىرىمىز كيىكتەي زىمىراپ كوزدەن وتكەندەي قالتاڭ قاعىپ قالاتىنىمىز بار.
التىن بۋ اينا كولدىڭ بەتىن جابار,
اق ساۋلە كوكتەن ءتونىپ مارجان تاعار.
ماسەلەن, وسى ەكى جولدىڭ سۋرەتىنە كوزدى جۇمىپ, كوڭىلدى اشىپ ءۇنسىز قاراۋعا بولادى. سول سۋرەتتە تاي-ق ۇلىنداي تەبىسكەن بالالىق, بەيۋاق دىردۋ كەشتەن جارالانىپ قايتقان بۇيراباس بوزبالا, ومىردەن الاسۇرىپ ءمان ىزدەگەن ابزال شاق تا تابىلار ەدى. قۇدىرەت دەگەن وسى ەمەس پە؟
ۇلتتىق ءان ولەڭدەرىنەن قازاقتىڭ احلاق-ادەبى, يمان تارازىسى بايقالادى. سوڭعى ۋاقىتتا, قازاق ءوزىنىڭ بايىرعى ادەبى مەن مىنەزىنەن ەداۋىر الىستاپ كەتتى. تولاسسىز اقپارات ايدىنى مەن سۇزگىسىز فيلمدەر, ءدىنى بولەك بەينەباياندار حالىقتى ءدۇبارا قىلۋعا اينالدى. ماسەلەن, جاپونيادا «ونەگەلىك تۋرالى كەڭەس» بار كورىنەدى. بۇل ۇيىم تەلەارنالاردى مۇقيات باقىلاپ, ارنا ۇلتتىق تاربيەگە قايشى دۇنيەلەر تاراتار بولسا ۇلكەن دەڭگەيدە ايىپپۇل تولەر ەكەن. ءارى جاستار كۇندەلىكتى تۇتىنىپ جۇرگەن قالتا تەلەفوندارىنا دا نازار سالىپ, ءارتۇرلى ەلدىك ادەپكە جاناسپايتىن بەينەبايانداردى ينتەرنەت ارقىلى شەكتەپ وتىرسا كەرەك.
ال كوپ قازاقتىڭ قازىرگى ءحالى ءوز تامىرىنان الىستاعان قاڭباققا ۇقسارداي. اۋىلدا تۋىپ, اتا تاربيەسىن كورگەن ىزەتتى قىز-بوزبالالاردىڭ ءوزى دەرلىك قالانىڭ اقشاڭقان ميمىرتىندا تۇنىق بولمىسىنان كوز جازىپ جاتادى. مۇنداي شاقتا باستاپقى بيازى, سىپايى, تولىمدى تاربيەگە ورالۋدىڭ جولى – حالىق اۋىز ادەبيەتىمەن, حالىق اندەرىمەن جاندى شايۋ.
باساسىڭ اياعىڭدى ىرعاڭ-ىرعاڭ,
سىلدىراپ شاشباۋىڭ مەن
التىن سىرعاڭ.
جاي ءجۇرىپ, شاتتاناسىڭ اسەرلەنىپ,
اسەمسىڭ جۇيرىك اتتاي
موينىن بۇرعان.
«گاۋھارتاس» ءانىنىڭ اقىرعى شۋماعىنداعى وسى ءبىر ونەگە قازاق قىزىنىڭ تۇما جاراتىلىسىنان, بيپاز, ءشايى جىبەكتەي سىلاڭ, ادەپتى تۋمىسىنان حابار بەرەدى. اياقتى ىرعاڭ-ىرعاڭ باسۋ دەگەنىڭىز – شابانداپ, اياڭداپ ءجۇرۋ, اقىرىن, ۇياتتىڭ جانارمايىمەن ءجۇرۋ. شاشباۋدىڭ سىلدىراۋىنا كەلسەك, بۇل ۇزاق اڭگىمە. قازاق قىزىنىڭ اسەرلەنىپ شاتتانۋى – اقىلىنىڭ نۇرلىلىعى مەن ەر جىگىتكە دەگەن جوعارعى قۇرمەتتەن تۋادى.
ادامدى جالپى ادامزات بالاسىنان ەرەكشەلەندىرەتىن ۇلتتىق تۇرپاتى, سالت-ءداستۇرى, ادەپ-يباسى. مۇنسىز ادام كوسموپوليتكە اينالادى. دىڭىنەن اجىراعان ادامعا ءبىلىم قونۋى ەكىتالاي. ويتكەنى ءبىلىم مۇراتىنىڭ ۇشار باسى – ءوزىڭدى تانۋ.
