احمەت بايتۇرسىن ۇلى • 07 شىلدە، 2022

بابا ءتىلىنىڭ باعاسىن بىلەيىك

151 رەت كورسەتىلدى

ءتىل تۋرالى ۇعىمنىڭ اۋقىمى وتە كەڭ. ادام بار جەردە ونىڭ ءتىلى بولادى، ياعني قان­داي دا ءبىر ۇلت بار جەردە ءتىل پايدا بولادى. سول ۇلتپەن بىرگە ءومىر سۇرەدى. ەگەر انا ءتىل جوعالسا، وندا بىرتىندەپ ۇلت تا جوعالادى. سوندىقتان ۇلت رەتىندە قو­عام­­داعى ورنىڭدى انىقتاۋ ءۇشىن تۋعان ءتىلىڭنىڭ ومىرشەڭدىگىن كەز كەلگەن ور­تاعا مو­يىن­داتا بىلۋگە مىندەتتىسىڭ. ال ۇلتتىق ءتىل مەن ونىڭ ادەبيەتى تۋرالى ءسوز قوز­عاعاندا، ءتىل توڭىرەگىندەگى ءتۇرلى تالاستى اڭگىمەلەردىڭ تۋىنداۋى زاڭدىلىق.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «ەQ»

ءتىل مايدانى – ءتىلدىڭ ساياسي استارىنا ءۇڭىلۋدى، ءتول ءتىلىڭنىڭ تاعدىرى ءۇشىن كۇرەسۋدى ۇيرەتەدى. مىنە، وسى تۇستا تولىپ جاتقان تىلدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن « ۇلى ايقاسى» باستالادى. ايقاستىڭ اتى – ايقاس. ءبىرى – جەڭىلىپ، ءبىرى – جەڭۋگە ءتيىس. مۇن­دايدا ءتۇرلى قيتۇرقى ارەكەتتەر باس كوتەرەدى، جىمىسقى ساياساتتار دا تۇس-تۇس­تان انتالاپ، توقپاعى كۇشتىلەردىڭ ساياسي با­عىت­تارى باسشىلىققا الىنىپ ىسكە اسى­رىلادى. جالپى، ءتىل ساياساتى دەگەنىمىز قان­دايدا ۇلىس «ۇلت» رەتىندە قالىپتاسقان كۇن­نەن باستاپ، قاتار جۇرەتىن ۇعىم. ۇلت ءۇشىن ونىڭ ءتىلىنىڭ اتقاراتىن ماڭىزى وتە زور. كىم ءوزىنىڭ ءتىلىنىڭ ءتۇپ-تامىرى جوق نەمەسە «تىلدىك قورى از» دەپ، وزگە «با­سىم ءتىلدىڭ» جەتەگىنە ەرۋشى ەدى؟! ال­بەتتە، كەۋدەسىندە جانى، جۇرەگىندە نا­مىس وتى بار ساۋاتتى ادام ءوزىنىڭ انا ءتىلىن قور­لاتپايدى. سونىمەن، ءتىل مايدانى دە­گەنى­مىز تىرشىلىكتە كۇن تارتىبىنەن تۇس­پەي­تىن كۇردەلى دە ساياسي ماڭىزى زور وزەك­تى ماسەلە. تاريح تورىنەن ورىن الاتىن ۇلت­تىڭ ء«تىلى – وزىق، مادەنيەتى – جوعا­رى» بو­لاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءوزى­نىڭ ىقى­لىم زاماننان اتامەكەنى انىق ۇلىس­تار­دىڭ ءتىل مايدانىنان قالىس قالۋى مۇمكىن دە ەمەس!

قازاق دەگەن ۇلىستىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنىڭ تامىرى تەرەڭدە، ونىڭ ءبىرى-بىرىمەن قاتىناس قۇرالى رەتىن­دەگى انا ءتىلى – سويلەۋ ءتىلى بولعانى­مەن، جازۋى ىلگەرى جۇرتتىڭ تاڭباسىنا تاۋەل­دى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. عاسىر­لار بويى وزىق جۇرتتىڭ تاڭباسىنا تاڭىلۋ، ءتىل مايدانىندا ءوزىنىڭ تاريحي تۇلعالارىن كۇرەس ساحناسىنا شىعار­دى. قازاق حالقىنىڭ دەربەس ەل بو­لىپ قالىپتاسۋ داۋىرىندەگى ءتىل ءۇشىن كۇ­رەس­كەن تۇلعالاردىڭ تاريحتان الار وزىن­دىك ورىندارى بار. اتاپ ايتساق، اباي قۇنانباي ۇلى، ىبىراي التىن­سارين، ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، جۇسىپبەك ايماۋىت­ ۇلى، قۇدايبەرگەن جۇبان، حالەل دوسمۇحامبەت ۇلى، ماعجان جۇماباي، مىرجاقىپ دۋلات ۇلى، ەلدەس ومار ۇلى، تەلجان شونان ۇلى تاعى باسقالار.    

ۇلتتىق تىلىمىزگە توتەدەن تۇرەن سالىپ، دەربەستىك اپەرۋ باقىتى – احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىردىڭ تاۋقىمەتتى دە ەڭ ۇلكەن سىناعى بولدى.

«احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇرلەگەن انا ءتىلدىڭ» ۇلت ءتىلى رەتىندە مويىندالۋى وڭايعا تۇسكەن جوق. سان رەت سۇزگىدەن ءوتىپ، تالاي-تالاي تالقىعا ءتۇستى. عىلىمى مەن ءبىلىمى وزعىن ەلدەردىڭ عالىمدارى دا بودان ەلدىڭ بولمىسى بولەك بالاسىنىڭ بويىنداعى «ۇلتتىق بۇلقىنىستى» كوردى. دارىن يەسى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دارالىعىن تانىدى، ءارى ۇلكەن سىناقتان سۇرىنبەي وتكەنىن مويىندادى. بۇعان تاريحتا قالعان مۇراعات دەرەكتەرى – كۋا.

ء«سوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى»، «دەربەس ومiرگە ءتول ادەبيەتi بار حالىق قانا تالاسا الادى» دەپ حح-عاسىر باسىندا ايتقان ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى – قازاقتىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ عىلىميلانۋىنا بار ءومىرىن سارپ ەتكەن بىردەن ءبىر تۇلعا. البەتتە، ا.بايتۇرسىن ۇلىنا دەيىن دە قازاقتا سويلەۋ ءتىلى بولعانى اقيقات ءھام ول ءتىلدىڭ بابالاردان باستاۋ العانى دا انىق. بۇل كۇنى ۇللتىمىز ءۇشىن ادەبيەت دەسە، اباي – احمەت – مۇحتار، قازاق ءتىلى دەسە، ىبىراي – احمەت – قۇدايبەرگەندەردىڭ قاز-قاتار ايتىلۋى ۇيلەسىمىن تاپقان داستۇرگە اينالدى.

حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي­ ۇلىنىڭ پايىمىنا جۇگىنسەك، «...قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا جەر جارالىپ، سۋ اققالى بەرگى قالعان قازاقتىڭ قوسقان ۇلەسى ءبىر پارا دا، بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءبىر ءوزىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ءبىر پارا. سول ارقىلى تۇركىتانۋعا دا كەلەلى ۇلەس قوستى. جاڭا جازۋ. جاڭا الىپپە. تۇڭعىش ەملە. تۇڭ­عىش فونەتيكا. تۇڭعىش گرامماتيكا. تۇڭعىش سينتاكسيس. تۇڭعىش تەرمينولوگيا مەن ادىستەمە. ءتىل اشارلار. ءتىل تانىتقىشتار. ءتىل جۇمسارلار. ۇلتتىق ءتىل بىلىمىنە تۇپكىلىكتى تەمىر قازىق بولار ماڭگىلىك ۇلەستەر. كەيدە كۇللى ءبىر ۇلتتىڭ تالاي ۇرپاعىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن كەلەلى ىستەردى ءبىر-اق ادامنىڭ تىندىرعانى تاڭدانباسقا بولمايتىن جايت. كەيدە، شىركىن، سول ساباز قازىر ءتىرىلىپ كەلسە عوي دەيسىڭ. بىزگە ۇيات بولعانىمەن، ەڭ ۇلكەن مارتەبەگە ەندى يە بوپ، سونى ءالى دۇرىستاپ يگەرە الماي جاتقان سورلى قازاق ءتىلىنىڭ ساۋابىنا ءبىر قالار ەدى-اۋ دەپ ويلايسىڭ» دەگەن ەكەن «ۇلاعاتتى ۇستاز» اتتى ماقالاسىندا.

شىن مانىندە، تاۋەلسىزدىك كەزەڭنىڭ ءتىل، ادەبيەت سالاسىندا جۇرگەن زەرتتەۋشى عالىمدارى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇلتتىق عىلىمعا جاساعان ەڭبەگىن جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلىنداي جىلىكتەپ تالداپ، بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ءتىل مەن ادەبيەتتىڭ ۇلتتىق تامىرىنان ايىرىلماۋىنا جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى. ءيا، تەحنولوگيا بيلەگەن زاماندا ادامزات ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتى قارقىندى دامۋ ۇدەرىستەرىمەن قارسى الۋدا. قارقىندى دامۋدىڭ ءبىر كورىنىسى تەحنيكالىق عىلىم سالالارىنىڭ ادام نانعىسىز جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋى. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن ادام بالاسىنا «اياق نەمەسە قولدىڭ پروتەزىن 3D پرينتەرىمەن شىعارۋعا بولادى» دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەيتىن جاعداي ەدى. عىلىمنىڭ زىمىران دارەجەدە دامۋى ادام دۇنيەتانىمىنا وزىندىك جاعىمدى ءھام جاعىمسىز اسەرىن تيگىزەدى. جالپى، ادام دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرۋدا عىلىممەن قوسا، رۋحانياتتىڭ ورنى ەرەكشە. رۋحانيات – ءتىل مەن ادەبيەتكە تىكەلەي قاتىستى، ماڭىزى جاعىنان دىنمەن قاتار تۇراتىن ۇعىم.

اسىرەسە، قازاق حالقى ءۇشىن ءتىل مەن ادەبيەتتىڭ ورنى بولەك. حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى، ءجون-جورالعىسى، ىرىم-پا­يىم­­دارى، تاريحى، ونەرى وسى ءتىل مەن ادە­­بيەت­تەن تۋىندايدى. باسقا ۇلتتار­عا قارا­عاندا، ءتىلىمىزدىڭ سوزدىك قورى ولشەۋ­سىز مول. تىلىمىزدەگى سوزدەردىڭ تەرەڭدىگى، قۇ­نار­­لىعى، بەينەلىگى، ادەمىلىگى، شەشەن­دىگى، قا­نات­تىلىعى، الۋاندىعى، ويلىلى­عى، اۋەن­دىلىگى، نازدىلىعى، استارلىعى، ت.ب. تۇس­تارىن سوزبەن جەتكىزۋ ۇلكەن ونەر. قازاق ءتىلى نەبىر ءناۋباتتى باسىنان وتكە­ر­گەن، تاعدىرىندا كوپ قيىن­دىق­تارعا مو­يى­­ماعان جاسامپاز ءتىل. رەسەي يم­پە­ريا­سى­نىڭ، كەيىن كەڭەس جۇيە­سى­نىڭ سۇر­قيا سايا­ساتىنىڭ بارلىق قيتۇر­قى امالدارىنا قارسى تۇرىپ، ءوزىنىڭ ومىر­شەڭ ءتىل ەكەندىگىن دالەلدەپ شىقتى. قۇدايعا شۇكىر، الەمدەگى تاريحتان ءوشىپ كەتكەن تىلدەر مەن ۇلتتاردىڭ قاتارىندا ەمەسپىز. ءتىل بەن ادەبيەتتىڭ ساقتالۋى، وسى جولدا تال­ماي ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردىڭ جان­قيار­لىق ءىسى ەكەنى حاق. ماتەماتيكا، فيزي­كا، حيميا، بيولوگيا سەكىلدى، ت.ب. عى­لىم سالالارىندا ناتيجە بىردەن شىعارىل­عان ەسەپ، دالەلدەنگەن تەورەما سياقتى كوز­گە كورىنەتىن ناتيجەلەرمەن بەلگىلى بولا­دى. ءتىل مەن ادەبيەتتە ولاي ەمەس، تىل­دەگى قۇبىلىستاردى زاڭداستىرۋ ءۇشىن ماتە­ريال قورى جيناقتالۋى قاجەت. ال ونى جي­ناقتاۋ ايلار مەن جىلداردىڭ ەنشىسىندەگى سىناقتى دۇنيە.

قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى – فيلولوگيا­نىڭ قوس قاناتى سىقىلدى. ەڭ وكىنىشتىسى، ءتىل ماماندارى مەن ادەبيەتشىلەر زەرتتەۋ نىساندارى ورتاق ەكەنىن ۇمىتىپ، ءوز تاقىرىپتارىن سالا-سالاتىپ «بالالالاتىپ» قاراپايىمدى «كۇردەلەندىرىپ» جاتادى. بۇعان تۇرتكى بولاتىن باتىس­تان ەنگەن «ۋزكايا سپەتسياليزاتسيا» دەگەن ۇعىمنىڭ ىقپالى. وسى «ۇعىمدى» ۇستانعان باتىسشىلدار عىلىمعا، اسىرەسە جاس زەرتتەۋشىلەرگە بەلگىلى دەڭگەيدە تالاپتار قويىپ وتىر. ول تالاپتار جاراتىلىس سالاسىنا مۇمكىن كەيبىر شارتتاردا دۇرىس تا شىعار، بىراق رۋحانياتقا نەمەسە گۋمانيتارلىق عىلىمدارعا «تۇساۋ» بولادى. سوڭعى ۋاقىتتا بارلىق عىلىم سالاسىندا يننوۆاتسيا دەگەن پايدا بولىپ، «سانگە» اينالدى. قانداي جۇمىس بولسىن وسى «يننوۆاتسيا» بولماسا ەڭبەگىڭىز جارامسىز. ۇلتتىق ءسوز ساپتاسىمىزدا كەلسىن-كەلمەسىن «يننوۆاتسيانىڭ» ءيىسى شىعىپ تۇرۋى كەرەك. سول «يننوۆاتسيا» قازاقشالاعاندا، «جاڭاشا ويلاۋ، جاڭا ءتاسىل» دەگەندى بىلدىرەدى. ال وسى «يننوۆاتسيانى» بۇگىنگىلەر ءتىپتى «ناۋقانعا» اينالدىرىپ الدى. ماسەلەن، ءتىل مەن ادەبيەتكە ارنالعان كەيبىر ماقالالاردا زەرتتەۋشى «نەنى ايتقىسى كەلگەنىن، وزگە تۇگىلى ءوزى دە تۇسىنبەيتىنىن» اڭعارمايدى. بۇل جەردە بىرەۋدى كەمسىتۋدەن اۋلاقپىز، دەسەك تە مىناداي تىركەستەر: «ستيليس­تيكا ۇعىمىنىڭ تراكتوۆكاسى جانە تەوريا­لىق پوەتيكا مەن تەوريالىق لينگ­ۆيستي­كانىڭ اراقاتىناسى»، «تىلدەگى مودالدىلىك، يديوماتيكالىق قۇبىلىس­تار مەن دەيكسيس، سيمۆول قۇبىلىس­تارى ادامنىڭ پسيحوفيزيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنەن تۋىنداعان تىلدىك تاڭبالار»، «پسيحولينگۆيستيكانىڭ نەگىزگى ۇعىمدارىنىڭ ءبىرى – اسسوتسياتسيا»، «اسسوتسياتسيالىق ەكسپەريمەنت»، «پوەتيكالىق ماتىندەگى مەتافيزيكالىق كونتسەپتىلەر» نە ورىسشا، نە قازاقشا ەمەس تولىپ جاتىر. فيلولوگيا عىلى­مىندا جازىلىپ جاتقان وسىنداي «تىڭ ىزدەنۋلەر­دە» باتىستىق تىلتانىمعا ەلىكتەۋشىلىك باسىمدىق العان. بۇدان ۇلتتىق عىلىمنىڭ «شۇبارلانباسا» دامىمايتىنى ءارى بايىمايتىنى انىق.

قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەبيەتى قانداي دەڭگەيدە زەرتتەلىپ، زەردەلەنىپ جاتىر، ادەبيەت تاريحى، تەورياسى، سىنى، ءماتىنى، بيبليوگرافياسىن قامتيتىن سالالاردا قانداي ماسەلەلەر بار. ادەبيەت عىلىمىنىڭ ماقساتى قازاق ادەبيەتىنىڭ پايدا بولۋى، قالىپتاسۋى، دامۋ جولدارىن زەرتتەۋ. ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ حالىق رۋحانياتىنا، سانا-سەزىمى مەن ۇلتتىق تانىمىنا اسەرىن پايىمداۋ. ادەبيەتتىڭ تاريحي باعىتتارى مەن جەكەلەگەن جانر تۇرلەرىنىڭ قازاق ادەبيەتىندە ءوسىپ-وركەندەۋ جولدارىن انىقتاۋ، عىلىمي تۇجىرىمدار جاساۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن وزەكتى تاقىرىپتار.

قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن جان-جاقتى شەشىپ زەرتتەۋدە عالىمدار تاريحي ناقتىلىققا، ياعني ادەبي قۇبىلىستاردى تاريحي دامۋ ۇدەرىسىندە، ءاربىر شىعارمانى، ءاربىر اقىندى ءوزىنىڭ تۋعان تاريحي-قوعامدىق ورتاسىنا ساي زەردەلەۋگە تىرىسادى. ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋدەگى ەڭ ۇلكەن كەمشىلىك – تۇپنۇسقا ماتەريالداردى جان-جاقتى زەرتتەلىپ يگەرىلمەۋى. اقيقاتىندا، سول كەزەڭ جازۋىن انىق تانيتىن مامانداردىڭ تاپشى بولۋى.

ەرتەرەكتە ءتىل مەن ادەبيەتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى قاتار قاراستىرىلاتىن ەدى. قازىر بۇل ءۇردىس جۇرىسىنەن جاڭىلعانداي... عىلىمي دارەجە الۋ ءۇشىن اسىعىس جازىلعان شالا ەڭبەكتەر سانى قانشاما؟! «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى» دەگەن قاعيدانى ۇمىتقان «مەڭىرەۋ» وقىمىستىلار مەن قالامگەرلەردەن قاراپايىم حالىق تا شارشادى. ايتار ويىمىزدى مىنا ولەڭ جولدارىمەن تۇيىندەگەندى ءجون كوردىك.

«...و، تۇركى ءتىلى!

– شىققان توركىنىڭ قايدا؟!.

– شىعار ءتورىڭ قايدا؟!

– توركىنىڭ اتا-بابالاردان شىعار...

– ءتورىڭ كەلەر بالا-دانالاردان شىعار...

– ءبىز سولاردىڭ اراسىن قوسا الار كوپىرمىز بە؟

– جوق، الدە جولدا اداسقان ءنوپىرمىز بە»، – دەمەكشى، تۇركى ءتىلىنىڭ ءبىر تارماعى قازاقتىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىن ءتۇپ قازىعى  بابالار تىلىمەن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى ەكەنىن ەسكە سالۋ. وسى جولدا «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى، ەلدىگىمىزدىڭ باستى نىشانى ۇلتتىق تىلىمىزگە قىزمەت ەتۋ بارشامىزدىڭ پەرزەنتتىك پارىزىمىز.

 

رايحان يماحانبەت،

احمەت بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ءۇيىنىڭ جەتەكشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

باقىت مينيسترلىگى

قوعام • كەشە

ەلەكتر جەلىلەرى توزىپ تۇر

ەكونوميكا • كەشە

ۇلت ۇستازىنىڭ ۇلاعاتى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

«قىلمىسكەر» قالام

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار