كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
ءتىل مايدانى – ءتىلدىڭ ساياسي استارىنا ءۇڭىلۋدى, ءتول ءتىلىڭنىڭ تاعدىرى ءۇشىن كۇرەسۋدى ۇيرەتەدى. مىنە, وسى تۇستا تولىپ جاتقان تىلدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن « ۇلى ايقاسى» باستالادى. ايقاستىڭ اتى – ايقاس. ءبىرى – جەڭىلىپ, ءبىرى – جەڭۋگە ءتيىس. مۇندايدا ءتۇرلى قيتۇرقى ارەكەتتەر باس كوتەرەدى, جىمىسقى ساياساتتار دا تۇس-تۇستان انتالاپ, توقپاعى كۇشتىلەردىڭ ساياسي باعىتتارى باسشىلىققا الىنىپ ىسكە اسىرىلادى. جالپى, ءتىل ساياساتى دەگەنىمىز قاندايدا ۇلىس «ۇلت» رەتىندە قالىپتاسقان كۇننەن باستاپ, قاتار جۇرەتىن ۇعىم. ۇلت ءۇشىن ونىڭ ءتىلىنىڭ اتقاراتىن ماڭىزى وتە زور. كىم ءوزىنىڭ ءتىلىنىڭ ءتۇپ-تامىرى جوق نەمەسە «تىلدىك قورى از» دەپ, وزگە «باسىم ءتىلدىڭ» جەتەگىنە ەرۋشى ەدى؟! البەتتە, كەۋدەسىندە جانى, جۇرەگىندە نامىس وتى بار ساۋاتتى ادام ءوزىنىڭ انا ءتىلىن قورلاتپايدى. سونىمەن, ءتىل مايدانى دەگەنىمىز تىرشىلىكتە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن كۇردەلى دە ساياسي ماڭىزى زور وزەكتى ماسەلە. تاريح تورىنەن ورىن الاتىن ۇلتتىڭ ء«تىلى – وزىق, مادەنيەتى – جوعارى» بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءوزىنىڭ ىقىلىم زاماننان اتامەكەنى انىق ۇلىستاردىڭ ءتىل مايدانىنان قالىس قالۋى مۇمكىن دە ەمەس!
قازاق دەگەن ۇلىستىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنىڭ تامىرى تەرەڭدە, ونىڭ ءبىرى-بىرىمەن قاتىناس قۇرالى رەتىندەگى انا ءتىلى – سويلەۋ ءتىلى بولعانىمەن, جازۋى ىلگەرى جۇرتتىڭ تاڭباسىنا تاۋەلدى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. عاسىرلار بويى وزىق جۇرتتىڭ تاڭباسىنا تاڭىلۋ, ءتىل مايدانىندا ءوزىنىڭ تاريحي تۇلعالارىن كۇرەس ساحناسىنا شىعاردى. قازاق حالقىنىڭ دەربەس ەل بولىپ قالىپتاسۋ داۋىرىندەگى ءتىل ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالاردىڭ تاريحتان الار وزىندىك ورىندارى بار. اتاپ ايتساق, اباي قۇنانباي ۇلى, ىبىراي التىنسارين, ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, قۇدايبەرگەن جۇبان, حالەل دوسمۇحامبەت ۇلى, ماعجان جۇماباي, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ەلدەس ومار ۇلى, تەلجان شونان ۇلى تاعى باسقالار.
ۇلتتىق تىلىمىزگە توتەدەن تۇرەن سالىپ, دەربەستىك اپەرۋ باقىتى – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىردىڭ تاۋقىمەتتى دە ەڭ ۇلكەن سىناعى بولدى.
«احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇرلەگەن انا ءتىلدىڭ» ۇلت ءتىلى رەتىندە مويىندالۋى وڭايعا تۇسكەن جوق. سان رەت سۇزگىدەن ءوتىپ, تالاي-تالاي تالقىعا ءتۇستى. عىلىمى مەن ءبىلىمى وزعىن ەلدەردىڭ عالىمدارى دا بودان ەلدىڭ بولمىسى بولەك بالاسىنىڭ بويىنداعى «ۇلتتىق بۇلقىنىستى» كوردى. دارىن يەسى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دارالىعىن تانىدى, ءارى ۇلكەن سىناقتان سۇرىنبەي وتكەنىن مويىندادى. بۇعان تاريحتا قالعان مۇراعات دەرەكتەرى – كۋا.
ء«سوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى», «دەربەس ومiرگە ءتول ادەبيەتi بار حالىق قانا تالاسا الادى» دەپ حح-عاسىر باسىندا ايتقان ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى – قازاقتىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ عىلىميلانۋىنا بار ءومىرىن سارپ ەتكەن بىردەن ءبىر تۇلعا. البەتتە, ا.بايتۇرسىن ۇلىنا دەيىن دە قازاقتا سويلەۋ ءتىلى بولعانى اقيقات ءھام ول ءتىلدىڭ بابالاردان باستاۋ العانى دا انىق. بۇل كۇنى ۇللتىمىز ءۇشىن ادەبيەت دەسە, اباي – احمەت – مۇحتار, قازاق ءتىلى دەسە, ىبىراي – احمەت – قۇدايبەرگەندەردىڭ قاز-قاتار ايتىلۋى ۇيلەسىمىن تاپقان داستۇرگە اينالدى.
حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ پايىمىنا جۇگىنسەك, «...قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا جەر جارالىپ, سۋ اققالى بەرگى قالعان قازاقتىڭ قوسقان ۇلەسى ءبىر پارا دا, بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءبىر ءوزىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ءبىر پارا. سول ارقىلى تۇركىتانۋعا دا كەلەلى ۇلەس قوستى. جاڭا جازۋ. جاڭا الىپپە. تۇڭعىش ەملە. تۇڭعىش فونەتيكا. تۇڭعىش گرامماتيكا. تۇڭعىش سينتاكسيس. تۇڭعىش تەرمينولوگيا مەن ادىستەمە. ءتىل اشارلار. ءتىل تانىتقىشتار. ءتىل جۇمسارلار. ۇلتتىق ءتىل بىلىمىنە تۇپكىلىكتى تەمىر قازىق بولار ماڭگىلىك ۇلەستەر. كەيدە كۇللى ءبىر ۇلتتىڭ تالاي ۇرپاعىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن كەلەلى ىستەردى ءبىر-اق ادامنىڭ تىندىرعانى تاڭدانباسقا بولمايتىن جايت. كەيدە, شىركىن, سول ساباز قازىر ءتىرىلىپ كەلسە عوي دەيسىڭ. بىزگە ۇيات بولعانىمەن, ەڭ ۇلكەن مارتەبەگە ەندى يە بوپ, سونى ءالى دۇرىستاپ يگەرە الماي جاتقان سورلى قازاق ءتىلىنىڭ ساۋابىنا ءبىر قالار ەدى-اۋ دەپ ويلايسىڭ» دەگەن ەكەن «ۇلاعاتتى ۇستاز» اتتى ماقالاسىندا.
شىن مانىندە, تاۋەلسىزدىك كەزەڭنىڭ ءتىل, ادەبيەت سالاسىندا جۇرگەن زەرتتەۋشى عالىمدارى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇلتتىق عىلىمعا جاساعان ەڭبەگىن جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلىنداي جىلىكتەپ تالداپ, بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ءتىل مەن ادەبيەتتىڭ ۇلتتىق تامىرىنان ايىرىلماۋىنا جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى. ءيا, تەحنولوگيا بيلەگەن زاماندا ادامزات ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتى قارقىندى دامۋ ۇدەرىستەرىمەن قارسى الۋدا. قارقىندى دامۋدىڭ ءبىر كورىنىسى تەحنيكالىق عىلىم سالالارىنىڭ ادام نانعىسىز جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋى. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن ادام بالاسىنا «اياق نەمەسە قولدىڭ پروتەزىن 3D پرينتەرىمەن شىعارۋعا بولادى» دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەيتىن جاعداي ەدى. عىلىمنىڭ زىمىران دارەجەدە دامۋى ادام دۇنيەتانىمىنا وزىندىك جاعىمدى ءھام جاعىمسىز اسەرىن تيگىزەدى. جالپى, ادام دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرۋدا عىلىممەن قوسا, رۋحانياتتىڭ ورنى ەرەكشە. رۋحانيات – ءتىل مەن ادەبيەتكە تىكەلەي قاتىستى, ماڭىزى جاعىنان دىنمەن قاتار تۇراتىن ۇعىم.
اسىرەسە, قازاق حالقى ءۇشىن ءتىل مەن ادەبيەتتىڭ ورنى بولەك. حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى, ءجون-جورالعىسى, ىرىم-پايىمدارى, تاريحى, ونەرى وسى ءتىل مەن ادەبيەتتەن تۋىندايدى. باسقا ۇلتتارعا قاراعاندا, ءتىلىمىزدىڭ سوزدىك قورى ولشەۋسىز مول. تىلىمىزدەگى سوزدەردىڭ تەرەڭدىگى, قۇنارلىعى, بەينەلىگى, ادەمىلىگى, شەشەندىگى, قاناتتىلىعى, الۋاندىعى, ويلىلىعى, اۋەندىلىگى, نازدىلىعى, استارلىعى, ت.ب. تۇستارىن سوزبەن جەتكىزۋ ۇلكەن ونەر. قازاق ءتىلى نەبىر ءناۋباتتى باسىنان وتكەرگەن, تاعدىرىندا كوپ قيىندىقتارعا مويىماعان جاسامپاز ءتىل. رەسەي يمپەرياسىنىڭ, كەيىن كەڭەس جۇيەسىنىڭ سۇرقيا ساياساتىنىڭ بارلىق قيتۇرقى امالدارىنا قارسى تۇرىپ, ءوزىنىڭ ومىرشەڭ ءتىل ەكەندىگىن دالەلدەپ شىقتى. قۇدايعا شۇكىر, الەمدەگى تاريحتان ءوشىپ كەتكەن تىلدەر مەن ۇلتتاردىڭ قاتارىندا ەمەسپىز. ءتىل بەن ادەبيەتتىڭ ساقتالۋى, وسى جولدا تالماي ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردىڭ جانقيارلىق ءىسى ەكەنى حاق. ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا سەكىلدى, ت.ب. عىلىم سالالارىندا ناتيجە بىردەن شىعارىلعان ەسەپ, دالەلدەنگەن تەورەما سياقتى كوزگە كورىنەتىن ناتيجەلەرمەن بەلگىلى بولادى. ءتىل مەن ادەبيەتتە ولاي ەمەس, تىلدەگى قۇبىلىستاردى زاڭداستىرۋ ءۇشىن ماتەريال قورى جيناقتالۋى قاجەت. ال ونى جيناقتاۋ ايلار مەن جىلداردىڭ ەنشىسىندەگى سىناقتى دۇنيە.
قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى – فيلولوگيانىڭ قوس قاناتى سىقىلدى. ەڭ وكىنىشتىسى, ءتىل ماماندارى مەن ادەبيەتشىلەر زەرتتەۋ نىساندارى ورتاق ەكەنىن ۇمىتىپ, ءوز تاقىرىپتارىن سالا-سالاتىپ «بالالالاتىپ» قاراپايىمدى «كۇردەلەندىرىپ» جاتادى. بۇعان تۇرتكى بولاتىن باتىستان ەنگەن «ۋزكايا سپەتسياليزاتسيا» دەگەن ۇعىمنىڭ ىقپالى. وسى «ۇعىمدى» ۇستانعان باتىسشىلدار عىلىمعا, اسىرەسە جاس زەرتتەۋشىلەرگە بەلگىلى دەڭگەيدە تالاپتار قويىپ وتىر. ول تالاپتار جاراتىلىس سالاسىنا مۇمكىن كەيبىر شارتتاردا دۇرىس تا شىعار, بىراق رۋحانياتقا نەمەسە گۋمانيتارلىق عىلىمدارعا «تۇساۋ» بولادى. سوڭعى ۋاقىتتا بارلىق عىلىم سالاسىندا يننوۆاتسيا دەگەن پايدا بولىپ, «سانگە» اينالدى. قانداي جۇمىس بولسىن وسى «يننوۆاتسيا» بولماسا ەڭبەگىڭىز جارامسىز. ۇلتتىق ءسوز ساپتاسىمىزدا كەلسىن-كەلمەسىن «يننوۆاتسيانىڭ» ءيىسى شىعىپ تۇرۋى كەرەك. سول «يننوۆاتسيا» قازاقشالاعاندا, «جاڭاشا ويلاۋ, جاڭا ءتاسىل» دەگەندى بىلدىرەدى. ال وسى «يننوۆاتسيانى» بۇگىنگىلەر ءتىپتى «ناۋقانعا» اينالدىرىپ الدى. ماسەلەن, ءتىل مەن ادەبيەتكە ارنالعان كەيبىر ماقالالاردا زەرتتەۋشى «نەنى ايتقىسى كەلگەنىن, وزگە تۇگىلى ءوزى دە تۇسىنبەيتىنىن» اڭعارمايدى. بۇل جەردە بىرەۋدى كەمسىتۋدەن اۋلاقپىز, دەسەك تە مىناداي تىركەستەر: «ستيليستيكا ۇعىمىنىڭ تراكتوۆكاسى جانە تەوريالىق پوەتيكا مەن تەوريالىق لينگۆيستيكانىڭ اراقاتىناسى», «تىلدەگى مودالدىلىك, يديوماتيكالىق قۇبىلىستار مەن دەيكسيس, سيمۆول قۇبىلىستارى ادامنىڭ پسيحوفيزيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنەن تۋىنداعان تىلدىك تاڭبالار», «پسيحولينگۆيستيكانىڭ نەگىزگى ۇعىمدارىنىڭ ءبىرى – اسسوتسياتسيا», «اسسوتسياتسيالىق ەكسپەريمەنت», «پوەتيكالىق ماتىندەگى مەتافيزيكالىق كونتسەپتىلەر» نە ورىسشا, نە قازاقشا ەمەس تولىپ جاتىر. فيلولوگيا عىلىمىندا جازىلىپ جاتقان وسىنداي «تىڭ ىزدەنۋلەردە» باتىستىق تىلتانىمعا ەلىكتەۋشىلىك باسىمدىق العان. بۇدان ۇلتتىق عىلىمنىڭ «شۇبارلانباسا» دامىمايتىنى ءارى بايىمايتىنى انىق.
قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەبيەتى قانداي دەڭگەيدە زەرتتەلىپ, زەردەلەنىپ جاتىر, ادەبيەت تاريحى, تەورياسى, سىنى, ءماتىنى, بيبليوگرافياسىن قامتيتىن سالالاردا قانداي ماسەلەلەر بار. ادەبيەت عىلىمىنىڭ ماقساتى قازاق ادەبيەتىنىڭ پايدا بولۋى, قالىپتاسۋى, دامۋ جولدارىن زەرتتەۋ. ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ حالىق رۋحانياتىنا, سانا-سەزىمى مەن ۇلتتىق تانىمىنا اسەرىن پايىمداۋ. ادەبيەتتىڭ تاريحي باعىتتارى مەن جەكەلەگەن جانر تۇرلەرىنىڭ قازاق ادەبيەتىندە ءوسىپ-وركەندەۋ جولدارىن انىقتاۋ, عىلىمي تۇجىرىمدار جاساۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن وزەكتى تاقىرىپتار.
قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن جان-جاقتى شەشىپ زەرتتەۋدە عالىمدار تاريحي ناقتىلىققا, ياعني ادەبي قۇبىلىستاردى تاريحي دامۋ ۇدەرىسىندە, ءاربىر شىعارمانى, ءاربىر اقىندى ءوزىنىڭ تۋعان تاريحي-قوعامدىق ورتاسىنا ساي زەردەلەۋگە تىرىسادى. ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋدەگى ەڭ ۇلكەن كەمشىلىك – تۇپنۇسقا ماتەريالداردى جان-جاقتى زەرتتەلىپ يگەرىلمەۋى. اقيقاتىندا, سول كەزەڭ جازۋىن انىق تانيتىن مامانداردىڭ تاپشى بولۋى.
ەرتەرەكتە ءتىل مەن ادەبيەتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى قاتار قاراستىرىلاتىن ەدى. قازىر بۇل ءۇردىس جۇرىسىنەن جاڭىلعانداي... عىلىمي دارەجە الۋ ءۇشىن اسىعىس جازىلعان شالا ەڭبەكتەر سانى قانشاما؟! «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى» دەگەن قاعيدانى ۇمىتقان «مەڭىرەۋ» وقىمىستىلار مەن قالامگەرلەردەن قاراپايىم حالىق تا شارشادى. ايتار ويىمىزدى مىنا ولەڭ جولدارىمەن تۇيىندەگەندى ءجون كوردىك.
«...و, تۇركى ءتىلى!
– شىققان توركىنىڭ قايدا؟!.
– شىعار ءتورىڭ قايدا؟!
– توركىنىڭ اتا-بابالاردان شىعار...
– ءتورىڭ كەلەر بالا-دانالاردان شىعار...
– ءبىز سولاردىڭ اراسىن قوسا الار كوپىرمىز بە؟
– جوق, الدە جولدا اداسقان ءنوپىرمىز بە», – دەمەكشى, تۇركى ءتىلىنىڭ ءبىر تارماعى قازاقتىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىن ءتۇپ قازىعى بابالار تىلىمەن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى ەكەنىن ەسكە سالۋ. وسى جولدا «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, ەلدىگىمىزدىڭ باستى نىشانى ۇلتتىق تىلىمىزگە قىزمەت ەتۋ بارشامىزدىڭ پەرزەنتتىك پارىزىمىز.
رايحان يماحانبەت,
احمەت بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ءۇيىنىڭ جەتەكشىسى
