وسى ورايدا, بولاشاقتا قوعام الدىنا كولدەنەڭ تارتىلار ءبىر سۇراق بار. ول «وتكەن عاسىردا قازاقتى قىناداي قىرعان اشارشىلىق قالاي پايدا بولدى, ادەيى, قاساقانا ۇيىمداستىرىلدى ما؟». وسى سۇراققا عىلىمي تۇرعىدان ەگجەي-تەگجەيلى ساراپتالعان تولىمدى جاۋاپ بەرىلمەي كەلەدى. اتالعان تاقىرىپ توڭىرەگىندە ۇزاق جىل زەرتتەۋ جۇرگىزگەن تاريحشى-عالىم تالاس وماربەكوۆ, بۇل اشارشىلىق ءارتۇرلى شارۋاشىلىقتىق-الەۋمەتتىك ناۋقانداردى ۇيىمداستىرۋ ناتيجەسىندە كەڭەستىك بيلىك تاراپىنان قولدان جاسالعانى راس, بىراق ونىڭ قازاق حالقىنا قارسى ادەيى ۇيىمداستىرىلماعانى انىق, – دەي وتىرىپ: «كەڭەستىك بيلىك ەلدى جەدەل يندۋستريالاندىرۋ ماقساتىن كوزدەگەنىمەن بۇل ناۋقاندار ەلدى جاپپاي اشتان قىرۋعا الىپ كەلەتىنىن الدىن الا بولجاي الماۋى جانە بيلىكتەگىلەردىڭ قاتە ساياساتىنان, ادام قۇقىن اياق استى ەتەتىن, زورلىققا نەگىزدەلگەن شارۋاشىلىقتىق-ساياسي ناۋقاندارىنان تۋىندادى. الايدا ءوزىنىڭ سالدارلارى جاعىنان قازاق حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن جالماعان بۇل قاسىرەت گەنوتسيدتىڭ قاتەرلى قورىتىندىسىمەن بىردەي بولىپ شىقسا دا, وعان الىپ كەلگەن ستالين باستاعان توتاليتارلىق مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ قازاق حالقىن تۇبەگەيلى جويىپ جىبەرۋ ماقساتىن كوزدەمەگەنى دە انىق» دەگەن قورىتىندى جاساپتى.
ارينە, عالىم اعامىزدىڭ جوعارىدا ايتقان پايىمىن جوققا شىعارمايمىز. دەسەك تە, اتام قازاق «بوس جاتقان جەر جاۋ شاقىرادى, بەرەكەسىز ءىس داۋ شاقىرادى» دەگەنىندەي, مەشىن جىلى ماڭ دالانى ولىككە تولتىرعان بۇل قاسىرەتتىڭ ايتىلماي جۇرگەن ءبىر سەبەبى, زارداپ شەگۋشى حالىقتىڭ تىم مەشەۋلىككە ۇشىراۋىنىڭ قاسىرەتى ەمەس پە؟
قاسىرەت جىلدارى ءومىر سۇرگەن قازاق شايىرى عۇمار قاراش «كەڭ دالاعا قاراساڭ, جايىلعان قويداي حالايىق, بىتىمىنە قاراساڭ, قاسقىر جەۋگە لايىق» دەپ نالىسا, ۇلكەن اقىن ماعجان جۇماباەۆ: «ۇيقى باسقان قاباعىن, باستىرا كيگەن تىماعىن, جالقاۋلىقتى جار كورگەن, جۇرگەن ەسكى زاڭىمەن, الدىنداعى مالىمەن, بىرگە جۋساپ, بىرگە ورگەن» دەپ كۇڭىرەنۋى راسىن ايتقاندا, رەسەيلىك وتارلاۋشىلار الدىنداعى حالقىمىزدىڭ دارمەنسىز, بەيشارا ءحالىن بەينەلەپ تۇر. ەندەشە, يسلام ۇستانىمىنداعى «حالىق ءوزى قور بولمايىنشا, قورلىق كەلمەيدى» دەگەن تۇجىرىمىن دا ەسكە العان دۇرىس.
سونىمەن ايتپاعىمىز, تاريح تارازىلاۋدى سۇيەدى. تارازىلاعان تاريح تازارادى. ويتكەنى, وتكەن تاريحتىڭ كەلەڭسىز وقيعالارى حالىقتىڭ بويىنا ۇرەي-قورقىنىش سەزىمىن ءسىڭىرىپ كەتەدى دە, ول قاسىرەتتى وقيعا جاڭعىرعان سايىن جۇرتتىڭ بويىنداعى ۇرەيدى ءتىرىلتىپ وتىرادى. سوندىقتان وسىنداعى اشتىق ءھام اشارشىلىق تاقىرىبىن زەرتتەگەندە ونىڭ كەسىرى مەن قاسىرەتىن ايعايلاپ ايتا بەرمەي, وسىنداي كۇيگە تاپ بولعان تاريحي-الەۋمەتتىك سالداردى دا ايتىپ, ءتىپتى قاجەت بولسا زارداپ شەگۋشى حالىقتىڭ قاتەلىگىن دە اتاپ وتكەن ءجون. وسىلاي ناقتى, شىنايى شىعارىلعان قورىتىندى, ۇرپاقتى ۇرەيدەن ارىلتىپ, بولاشاقتا بولۋى مۇمكىن قاسىرەتتەن ساقتاندىرادى.
قازىرگى قازاق قوعامى وتكەن عاسىرداعى قاسىرەتتى وقيعالار: 1921-22 جانە 1931-32 جىلدارداعى اشتىق, 1937-38 جىلدارى ورىن العان قۋعىن-سۇرگىندى ەسكە الۋدىڭ جولى – ۇلكەن قالالاردا ەسكەرتكىش اشۋ, جيىن وتكىزۋ دەپ ويلايدى. كوپ جاعدايدا وسىلاي مەحانيكالىق ارەكەتتەرمەن شەكتەلىپ ءجۇرمىز. بۇل ارەكەتتەر ءالى دە جەتىمسىز ەكەنى انىق. بۇنداي ۇلكەن قاسىرەتتى وقيعالاردىڭ ءدىني-رۋحاني ماڭىزى بارىن ەسكەرمەيمىز. مىسالى, ناقتى بەلگىلەنگەن داتالى كۇنى حالىقتىق ازا تۇتۋ, بارلىق مەشىتتەردە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارناپ قۇران-حاتىم ءتۇسىرۋ سياقتى شاريعي ماڭىزعا يە وقيعالار – ادامعا رۋحاني تىنىشتىق سىيلايدى ءھام جۇرەگىن تىنىشتاندىرادى.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن دۇنيە – قازىرگى قوعامدا قۋعىن-سۇرگىن كورمەگەن قازاق ۇيەلمەنى كەمدە-كەم. ءارى ءداستۇرلى قازاق شاڭىراعىندا اۋلەت شەجىرەسى دەگەن بار. وسى ارقىلى ءار وتباسى, ءار قازاق ءوزىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان اعايىن-تۋىس, اتا-باباسىن تۇگەندەسە, سول ارقىلى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ءتىزىم جاسالسا. ءسويتىپ, قوعام قاسىرەتتى وقيعالار ءاربىر قازاق وتباسىنا ءتان دۇنيە ەكەنىن سەزىنىپ, ۇلتتىڭ قايعىسىن ۇلتتى ۇيىستىراتىن تەتىك رەتىندە باعامداسا دەيمىز.
