ايەل زاتى دەمەكشى, تالانتتى جازۋشىمىز نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى الەكساندر بلوكتان قالعان «وكولو ليتەراتۋرنىە دامى» دەگەن سوزگە قىزىعۋشىلىق تانىتقان ەكەن. «وسىنداي تاقىرىپ بار, بىزدە اشىلماي كەلەدى, سەن سونى جازشى» دەپ ءبىر قىز بالاعا تاپسىرما بەرگەنىن قۇلاعىمىز شالعان. دەمەك بۇل ۇعىم ءبىزدىڭ قازاقى ادەبي ورتاعا دا ونشا-مۇنشا جات بولماعانى عوي. تەك ماعىناسى وزگەشەلەۋ, سىرى باسقاشالاۋ, قۇپياسى دا بولەكتەۋ. «ادەبيەتتىڭ اينالاسىنداعى ايەلدەر» دەسەك, قۇلاققا تۇرپىدەي تيەر. سوندىقتان «ادەبي ومىردەگى ايەلدەر» دەسەك, بەك جاراساتىن سياقتى.
ءبىز ونداي جانداردى ادەبي ومىردە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ورتاسىنان ءجيى كورەمىز. بىراق ولار اقىن-جازۋشى دەگەن اتاققا ماس بولعاندارمەن اۋەيى بولىپ جۇرگەن جوق. كەرىسىنشە, وسىناۋ مەحناتتى دا حيكمەتتى جازۋ ونەرىنىڭ ازابىن بىرگە ارقالاپ, قيىندىعىن بىرگە كەشىپ ءجۇر. ەر-ازاماتتار سالاقسىپ قالاتىن تۇستاردا ادەبيەتتىڭ ناسيحاتىن جەكە-جەكە وزدەرى-اق تىندىرىپ جۇرە بەرەتىندەرىن قايتەرسىڭ. ادەبيەتتىڭ ءىسىن ءوز ءۇيىنىڭ جۇمىسىنداي شىن جاناشىرلىقپەن اتقارا قوياتىندارى دا ەرىكسىز ءتانتى ەتەدى. ءبىرى گازەتتە, ءبىرى تەلەارنادا, تاعى ءبىرى باسپادا ءجۇرىپ-اق ادەبيەتتىڭ جىرتىسىن جىرتىپ, جوعىن تۇگەندەسكەن قىز-كەلىنشەكتەر ءومىردىڭ دە, ونەردىڭ دە كوركى دەر ەدىك.
سولاردىڭ ءبىرى ۇلتتىق تەلەارنادا «سونبەس ساۋلە» باعدارلاماسىن جۇرگىزەتىن جاڭىلحان اسىلبەكوۆا. جاقىندا جاڭىلحان سول باعدارلامانىڭ ىزىمەن اتتاس تا, ەنشىلەس تە ەتىپ «سونبەس ساۋلە» اتتى جيناق شىعارىپتى. كىتاپتىڭ العاشقى بەتىندەگى «اقىن-جازۋشىلار» دەگەن اتاۋلى ءبولىم كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. سونداعى بايقاعانىمىز, باسقا سالالاردا جارق-جۇرق ەتكەن جۇلدىزدار كوپ بولسا دا, جاڭىلحاندى ادەبيەتتىڭ سيقىرى كوبىرەك باۋراپتى. تەلەارنادا دا باعدارلاماسىنىڭ كوپ بولىگىن ادەبيەت وكىلدەرىنە ارناسا, مىنا كىتابىندا دا نەگىزگى اڭگىمە اقىن-جازۋشىلاردىڭ توڭىرەگىندە ءوربىپ وتىر.
ال ەندى بۇل تەگىن بە؟ ويىڭا ءسوز باسىنداعى اڭگىمە قايتا ورالادى. جوق, تەلەديداردا ادەبيەتتىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ جۇرگەن جاڭىلحان جالعىز ەمەس. تەلەديداردان نازيرا بەردالى مەن ەلەنا ابدىقالىقوۆا دا ادەبيەتتىڭ اڭگىمەسىن كوبىرەك قوزعايدى. جۇرگىزەتىن باعدارلامالارى جالپى ونەرگە ورتاق بولسا دا, وسى قىزداردىڭ ادەبيەتكە ءبىر بۇيرەگى بۇرىپ تۇرادى. وزدەرى دە ولەڭدەرىنە ءان جازىلىپ جۇرگەن سىرشىل اقىندار, باعدارلامالارىندا دا اقىن-جازۋشىلارمەن سۇحباتتاسقاندى جاقسى كورەدى. وندايدا ولاردىڭ لەبىزدەرى دە ەر-ازاماتتارعا قاراعاندا وتىمدىرەك, اسەرلىرەك شىعادى. ادەبيەتتىڭ سيقىرىنا ءبىر اربالساڭ, سول حابارلاردى جۇرگىزىپ وتىرعان ارۋلاردىڭ ءۇن-ديدارىنا ەكى اربالاسىڭ.
ءبىرى بۇرىن, ءبىرى كەيىن حابار جۇرگىزىپ جۇرگەن بۇل ءۇش ارۋدىڭ ىشىندە: نازيرا بەردالى قۇپيالى ءومىردىڭ كىلتىن ۇستاپ وتىرعانداي جۇمساق جىميىسىمەن-اق سۇحباتقا شاقىرعان ادامنىڭ ەركىن بيلەپ الاتىن. ءانى دە, ءسانى دە اڭىزعا اينالعان ەلەنا ابدىقالىقوۆا كورەرمەندى حالىقتىق بولمىسىمەن ءۇيىرىپ اكەتىپ, ەكرانعا ەرەكشە ءبىر ەركىندىك دارىتىپ تۇراتىن. ال جاڭىلحان اسىلبەكوۆا بولسا, ءوزى دە كەربەز, قوناعى دا كەربەز, ايتەۋىر اقىن-جازۋشىلاردىڭ تاڭعاجايىپ ومىرىنە تامسانۋمەن كەلەدى. ول كەيىپكەرىنىڭ وبرازىنا قالامگەرلىك قىزىعۋشىلىقپەن بىرگە, ايەلدىك اياۋلى سەزىمىمەن دە ەنە الاتىن تابيعي تازالىعىن جوعالتپاعان تارتىمدى تەلەجۇرگىزۋشى. ونىڭ «سونبەس ساۋلە» اتتى كىتابىنان دا وسى ەرەكشەلىكتى ايقىن بايقايمىز.
ءسىرا, «ادەبي ومىردەگى ايەل» دەگەن ءبىر بولسا, وسىنداي-اق بولار. كىتاپ وقىپ ۇيىقتاپ, ولەڭ جازىپ ويانىپ, ادەبي حابارىنا كەيىپكەر ىزدەپ شاپقىلايدى دا جۇرەدى. مىنا كىتابىندا دا ءبىرىنشى كەيىپكەرى تولەگەن ايبەرگەنوۆ, ەكىنشى كەيىپكەرى مۇقاعالي ماقاتاەۆ, ءۇشىنشىسى تۇمانباي مولداعاليەۆ, ءتورتىنشىسى قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, بەسىنشىسى جۇماتاي جاقىپباەۆ, تاعىسىن تاعى جالعاسا بەرەدى.
ەڭ قيىنى, بۇل ادامدار تۋرالى بۇعان دەيىن دە ءبارى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا قويعان. ولار جايىندا ەستەلىك ايتا-ايتا, وتىرىكتى شىنداي, شىندى قۇداي ۇرعانداي ەتىپ جىبەرەتىندەر دە كەزدەسەدى. ال ەندى سوندا ايتىلماعان نە قالدى؟ ءبىرىزدى سۇحباتتاردان وقىرمان دا جالىعا باستاعان جوق پا؟ جاڭىلحاننىڭ جاتتاندىلىقتان قاشىپ, سۇحباتىن بارىنشا قاراپايىم ەتىپ جۇرگىزۋگە تىرىساتىنى سودان شىعار.
ونىڭ سۇراقتارىندا ايەلگە ءتان جىلىلىق بار. اڭگىمەلەسۋگە ادەمى ىلىك تە تابا بىلەدى. مىسالى, تولەگەن ايبەرگەنوۆ تۋرالى سۇحباتتى ءبىر دەتال – ءبىر كليپتەن ءوربىتىپ اكەتەدى. اقىننىڭ وزىنە بەرىلىپ قويعان بۇرىنعى-سوڭعى باعانى قايتالاماي, بۇگىنگى كۇنى ونىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى نە ىستەلىپ جاتقانى تۋرالى جاندى سۇراق قويادى. ۇيرەنشىكتى جاۋاپتاردان مەزى بولعان اقىننىڭ قىزى سالتانات ايبەرگەنوۆا دا جاقسى اڭگىمەشىگە كەزىككەندەي شەشىلىپ سالا بەرىپتى. اكەسىنىڭ ولەڭدەرىنە جيىرما شاقتى كليپ تۇسىرىلگەنىن, ول ءۇشىن كىمدەردىڭ الدىنا نە دەپ بارعانىن رەتىمەن بايانداپ شىعىپتى. بۇدان جاڭىلحاننىڭ سۇحبات الىپ وتىرعان ادامىنىڭ سەنىمىنە كىرىپ, اشىق سويلەتە الاتىنىن بايقايسىز. سۇحباتتى كۇردەلەندىرەمىز دەپ كۇشكە دە سالمايدى. مويىندارىنا «انانى ايتپاي, مىنانى ايتۋىمىز كەرەك ەدى» دەگەندەي مىندەت تە ارتپايدى. كەرىسىنشە, قوس قۇربى سىرلاسقانداي بولىپ وتىرىپ-اق, تالاي نارسەنى ايتىپ تا تاستايدى.
سويتكەن جاڭىلحان مۇقاعالي ماقاتاەۆ تۋرالى سۇحباتىندا دا الدىمەن مەرەيتوي شارالارىنا دەن قويىپتى. باسقالار مۇنداي سۇحباتتى سالعاننان بيىك پافوسپەن باستاپ, ارتىنان ءوزى دە ىلەسە الماي تاپىراقتاپ قالىپ جاتاتىن ەدى. ال جاڭىلحان ەرەكشە نارسە ايتامىن دەپ ءوزىن دە, كورەرمەنىن دە شارشاتپايدى. مۇقاعاليدىڭ مۇعالىمى ۇلجالعاس كەلدىبەكوۆانى اڭگىمەگە تارتۋى دا سول قاراپايىمدىلىعىنىڭ بەلگىسى. سودان تاپقان پايداسى: «اناۋ-مىناۋدى تىستەپ-تارتىپ تاستايتىن وجەتتىگى بار بولاتىن» دەپ مۇقاعاليدى جاڭا قىرىنان اشتى دا بەردى. ۇلجالعاس اپايىمىز اقىننىڭ شىن تابيعاتىن «سىيلاسقان ادامنىڭ قادىرىن بىلەتىن اقكوڭىل, ادال ازامات بولاتىن» دەپ كوپ كۇڭكىل-سۇڭكىلدەن ارشىپ تا بەردى.
سول سياقتى تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ قىزى سالتاناتقا: «اناڭىز اكەڭىزگە بالالارىنان كىمدى كوبىرەك ۇقساتۋشى ەدى؟» دەسە, ول دا ومىرشەڭ سۇراق. ال مۇقاعاليدىڭ ۇلى جۇلدىزعا: «اكەڭىزدىڭ اتاعى كومەكتەستى مە؟» دەسە, وعان دا ەلەڭدەپ قالاتىندايسىڭ. جاڭىلحان وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابى بارىنەن تارتىمدى شىعاتىنىن جۇرگىزۋشى رەتىندە الدىن الا نوبايلاپ بىلگەن دە ءتارىزدى. سالتانات: «انامىز ءبىزدىڭ جاقسى قاسيەتىمىزدى دە, جامان قاسيەتىمىزدى دە اكەمىزگە ۇقساتاتىن» دەسە, جۇلدىز: «اكەمنىڭ اتاعى كومەكتەسكەن جوق. بىراق ارۋاعىنا سىيىنعانىمدا كومەكتەستى» دەپ اعىنان جارىلىپ وتىر.
حاميت ەرعاليەۆ تۋرالى سۇحباتىندا دا العاشقى سۇراق «اقىننىڭ قولى تيگەن كىتاپتارى ۇرپاعى ءۇشىن قانشالىقتى قۇندى؟» دەپ قويىلىپتى. جاقىندا عانا قوقىس جاشىگىندە ءۇيىلىپ جاتقان كىتاپتاردى كورىپ, جۇرەگىمىز زۋ ەتكەن بولاتىن. بۇدان بۇرىن دا ءبىر اتاقتى اكادەميكتىڭ جيعان كىتاپتارىن بالا-شاعاسى كۇرەسىنگە شىعارىپ تاستاعانىن ەستىگەنبىز. حاماڭنىڭ ۇلى مۇرات ەرعاليەۆ: «باياعىدا دوسى قاينىكەي ماسكەۋگە بارعاندا ءبىر كەرەمەت كىتاپتار الىپ كەلىپتى. اكەمىزدىڭ كىتاپ جيناۋى سودان باستالىپتى. ءبىز ءۇشىن ودان ارتىق بايلىق جوق» دەپ جاۋاپ بەرەدى. جاڭىلحاننىڭ بۇل سۇراقتى دا قانداي جاناشىرلىقپەن قويعانىن سوندا تۇسىنەسىز.
مۇنداي جاناشىرلىق ونىڭ ءار سۇحباتىنان بايقالادى. ماسەلەن, تۇمانباي مولداعاليەۆتى ءبىر اشسا, دوسى اشادى دەگەن وي سونداي جاناشىر ادامنىڭ عانا باسىنا كەلەدى. سەبەبى تۇماعاڭنىڭ بويىنداعى الابوتەن تازالىعىن بالالىق شاعىنان ىزدەۋ كەرەك. ال قاتار جۇرگەن قالامداستارى ولەڭدەرىن باعالاعانمەن, بويىنداعى تازالىعىن باعالاي العان جوق. دوسى ەدىگە ساپاەۆ «ەكەۋمىز ءبىر انادان تۋعانداي بولىپ كەتتىك» دەگەندە, تۇماعاڭنىڭ سول ادالدىعىن مەڭزەگەنى بولار دەپ ويلادىق. ادەبي ومىردەگى ايەل رەتىندە جاڭىلحان دا اقىن-جازۋشىلاردىڭ بويىنان سونداي جاقسى قاسيەتتەردى عانا كورگىسى كەلەتىن سەكىلدى. ەگەر ول باسقاشا سۇراق قويسا, ادەبي ومىردەگى ايەل بولمايتىن ەدى. وندا ول دا ءوزىن ءوزى قىزىقتاعان اقىنعا اينالار ەدى. جاڭىلحاننىڭ ەڭ ءبىرىنشى ۇتقان تۇسى, سۇحبات جۇرگىزىپ وتىرىپ-اق, ءوزى دە وقىرمانعا اينالا الاتىنىندا دەر ەدىك.
ول كەيىپكەرىن اشۋمەن بىرگە, كەلگەن قوناعىن شامىرقانتا دا الادى. مىسالى, قادىر مىرزا ءالي تۋرالى تەمىرحان مەدەتبەك: «ول ءوزىنىڭ العاشقى ولەڭدەرىمەن-اق قاتىپ قالعان ستەرەوتيپتەردىڭ بىت-شىتىن شىعاردى» دەپ قالادى. باسقاسى باسقا, ولەڭگە ماتەماتيكالىق ولشەممەن كەلگەن قادىر اعامىز تۋرالى مۇنداي باتىل پىكىردى بۇرىن ەستىمەگەنبىز. دەمەك جاڭىلحان قوناعىنا وسىنداي اڭگىمە ايتقىزاتىنداي جانسارايىنىڭ ءبىر كىلتىن تاۋىپ سويلەتىپ وتىر. بۇل ادەبي ءومىردى ىشىنەن بىلەتىن ادام بولماسا, باسقانىڭ قولىنان كەلمەيدى.
اتالعان جيناقتا قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, ساعي جيەنباەۆ, جۇبان مولداعاليەۆ, ورالحان بوكەي, ساكەن ءجۇنىسوۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, تاعى دا باسقا قالامگەرلەر تۋرالى دا سۇحباتتار بار. مۇنىڭ سىرتىندا وسى اتالعان اقىن-جازۋشىلار تۋرالى قانشاما قالامداستارى سويلەيدى. ولاردىڭ ءبارىنىڭ كوڭىلىن تاۋىپ, سۇحبات الۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. ءوستىپ-ءوستىپ بوي ۇيرەنىسكەن سوڭ جاقىن تانىسىن كورگەندەي شۇرقىراسىپ تا جاتادى. ءبىز ايتقان ادەبي ومىردەگى ايەل بولۋدىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى دا وسىندا ما دەيمىز. بىراق ولاردىڭ وزدەرىنىڭ باسىن قوساتىن ورتا جوق. بىراق ادەبيەتكە ءاربىرى وسى جەردە قىزمەتى بارداي شىن جاناشىرلىقپەن قىزمەت ەتەدى.
جاڭىلحان اسىلبەكوۆانىڭ اتى مەن زاتى جوعارىدا جازىلعان «سونبەس ساۋلە» اتتى كىتابى مەنى وسىنداي ويلارعا جەتەلەدى. وسى كىتاپتا وزگەشە ءبىر جىلىلىق بار سەكىلدى بىرەر كۇن قولىمنان تاستاماي دا ءجۇردىم. مۇقيات پاراقتاعاندا وزىنە جاراساتىن كەمشىلىكتەرى دە كورىنىپ قالاتىن بۇل كىتاپ ءبىراز قىزىقتى دەرەكتەردى ارقالاپ وقىرمان قولىنا دا جەتەتىن شىعار. سوندا مۇنىمىز ادەبي ومىردەگى ايەلدىڭ جازعان كىتابى دەپ وقىسا, وقىرمان كوڭىلىنە دە ءبىر سونبەس ساۋلە قوناقتاي قالاتىنداي كورىندى دە تۇردى. ۇلى كىتاپتاردى ءاردايىم وقيمىز عوي, كەيدە وسىنداي ءوز سىرى وزىندەگى قاراپايىم كىتاپتاردى دا وقىپ تۇرعاننان كەم بولمايمىز. ال ادەبي ومىردەگى ايەل تۋرالى وي, نەساعاڭ ەسكەرتكەندەي, بىزدە دە بار, بىراق ايتىلماي دا, اشىلماي دا جۇرگەنى راس...
