جىر جۇيرىگى قاشاعان…

قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا اسقان دارا تالانتىمەن اتى قالعان قاشاعان كۇرجىمان ۇلىنىڭ ءومىر-مەكتەبى – تەرەڭنەن تولعاپ, الىستان بارلاپ, بيىكتەن سامعاپ, تالعاممەن تالعاپ بارىپ وقىلىپ, جازىلاتىن تاريح. جىر ءدۇلد ۇلى اتانعان دارابوز اقىننىڭ سوڭىندا قالعان اسىل دۇنيەلەرى جاقسىلار مەن جايساڭدار, زەردەلىلەر مەن زەيىندىلەر, بىلگىرلەر مەن بىلىمدىلەر باس قوسقان جەردە تالداۋعا ءتۇسىپ, ماقتاۋعا تۇراتىن سالماقتى شىعارمالار. جىر جامپوزىنىڭ قاي ولەڭىن الىپ قاراساق تا, جەر قويناۋىندا سيرەك كەزدەسەتىن مارجان تاستار سەكىلدى وتە قۇندى. اقىن ولەڭدەرىنەن ونىڭ مىنەز-ق ۇلىعى, تابيعي جاراتىلىسى كورىنەدى.

ءومىرى تۋرالى جىرلارىنىڭ بىرىندە:

اتام ءبىر قايتىپ دۇنيەدەن,

بەس جاستا جەتىم قالدىردى.

باسىما قايعى سالدىردى.

انام كوردى جەسىرلىك,

ءسويتىپ باسىم قاڭعىردى, –

دەپ ءسوز ورنەگىندە كوزىن اشپاي جەتىمدىكتىڭ سالماعى موينىنا تۇسكەنىن باياندايدى. ءومىر وگەيسىتكەنىمەن, ولەڭى وگەيلەمەي, تىڭداعان قۇلاقتىڭ قۇرىشىن قاندىرعان اقىننىڭ ادەمى جىرلارى جۇرە كەلە كوپشىلىك جينالعان جەردە ەلدىڭ قۋانى­شىنا اينالىپ, جۇرتشىلىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. ءتىپتى ونى جالشىلىق جۇمىستان بوساتىپ, جۇرتشىلىق باس قوسقان جەردە ونەرىن جىرلاتىپ, تاماشالايتىن بولدى.

ايتۋلى جىراۋدىڭ باسىنا قونعان باعى – ونەرمەن قالاي سەرىك بولعانى تۋرالى جىرشى, نەمەرە ءىنىسى شادىمەن ۇسەمباەۆ ءوز ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «جاز. شىلدە. وكشەسى ويىلىپ, تابانى سويىلىپ, مال سوڭىندا ازاپ شەگىپ, ارىپ-اشقان قاشاعان بالا تاياعىن جەرگە شانشىپ, شاپانىن كۇركە ەتىپ جاتا قالسا, كوزى ءىلىنىپ كەتەدى. ءتۇس كورەدى. تۇسىندە ءبىر قارا كىسى كەلىپ, بالانىڭ قولىنان تارتىپ تۇرعىزىپ: «دوربالاپ الاسىڭ با, قاپشىقتاپ الاسىڭ با؟» دەپ سۇرايدى. «بەرگەنىڭدى الامىن» دەيدى قاشاعان. قارا كىسى قولىن جايىپ, باتا بەرەدى: «ونەر بەردىم, ەلگە شاش» دەيدى. قاشاعانعا جىردىڭ باعى وسىلاي قونعان ەكەن. داۋىلپاز اقىن ءوزىنىڭ توكپە جىرىنىڭ بىرىندە تالانتى تۋرالى ايتقانى وتە ءساتتى, نانىمدى شىققان دۇنيە:

«مەنىڭ اتىم قاشاعان,

ءتاڭىرىم ارتىق جاساعان.

اداي تۇگىل الشىننىڭ,

الشىن تۇگىل الاشتىڭ,

ايتقىشى ەدىم قاشاننان».

قاشاعاننىڭ تۋعان جەرىنە قاتىستى بىرنەشە پىكىر بار. بىرىندە («ماڭعىستاۋ ەنتسيكلوپەدياسى», 2009 ج.) بەيبىت كەزدە دە, ەل باسىنا كۇن تۋعان قيامەت-قايىم شاقتا دا اۋىلى ارالاس-قويى قورالاس تۇرىكمەن حالقىنىڭ جەرىندە ومىرگە كەلگەندىگى ايتىلسا, ەكىنشىسىندە «ماڭعىستاۋدىڭ, اداي ۋەزىنىڭ جاڭعاق جەرىندە تۋعان, بۇل جەر كەيىن تۇرىكمەنستان قۇرامىندا قالعان» دەلىنەدى.

حالقىمىزدىڭ تالانتتى ۇلى 1841 جىلى تۋىپ, جەتىمدىكتىڭ تاقسىرەتىن تارت­قانىن دەرەكتەردەن بىلەمىز. ءبىر جاعىنان قىس­سا, ەكىنشى جاعىنان ءۇيىپ-توگىپ بەرە سالاتىن كەڭ اللا ونى اكەدەن ايىرىپ, مال-م ۇلىككە كەندە قىلعانمەن, قابىلەت-قارىمعا باي قىلدى. 15-16 جاسىندا جالدانىپ, كوپەستىڭ مالىن باقتى. ودان ءارى ءومىرىنىڭ وزەگى, كۇنەلتىسىنىڭ ارقاۋى ونەر-ولەڭ بولدى. ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, اقتوبە وڭىرلەرىن, حورەزم ايماعىن ارالاپ, ەل اراسىنداعى بەلگىلى ونەر مايتالماندارىمەن تانىسقان, ولاردان ۇيرەنە جانە ءوزىن مويىنداتا ەرجەتتى. اقتان, بالا وراز, نۇرىم, قالنياز, قۇرمانعازى, ارالباي, قاشقىمباي, مۇرات, ىعىلمان, قوسپاق, ءومىر سەكىلدى سول زاماننىڭ ءسوز يەلەرى قاشاعاننىڭ قارىمىن بىردەن ءبىلدى, قاپىسىز تانىدى. اياق الىسىنا, ءسوز ساپتاۋىنا ءسۇيسىندى. بارلىق ولەڭى قۇيماقۇلاق, ولەڭسۇيگىش ازاماتتاردىڭ ايتۋىمەن اۋىزشا تاراپ, قازان توڭكەرىسى جىلدارىنان سوڭ عانا قاعاز بەتىنە تۇسە باستادى. ەڭ العاش باسپا بەتىندە جارىق كورۋى اقىن قايتىس بولعان سوڭ التى جىلدان سوڭ, ياعني 1935 جىلى «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالىندا جاريالانۋى ەدى.

دارىننىڭ الماس جىرلارىنىڭ قاتا­رىندا «نۇرىم مەن قاشاعان» ايتىسى, «قا­شاعان مەن ءىزباس» ايتىسى, داستان-جىر­لارىنىڭ سۇبەلىسى «اداي تەگى», «اتا­مەكەن», «توپان», «قاراساي-قازي» جانە ت.ب. شىعارمالارى حالىق اراسىنا كەڭىنەن تاراپ, ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن العان.

بارشامىزعا بەلگىلى قاشاعان كۇرجى­مان ۇلىنىڭ 170 جىلدىق مەرەيتويى 2011 جىلدىڭ تامىز ايىندا ماڭعىستاۋ وڭىرىندە تويلاندى. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ جىر ءدۇلد ۇلىنىڭ سول مەرەكەسىندە: «قاشاعاندى كورگەندەردەن ادام قالماي بارادى. ات كوتەرە المايتىن بولعاسىن قارا بۋراسىنا ءمىنىپ, قاراكولدەن جاساعان تىعىرىق بوركىن ەدىرەيتە كيىپ, ەل ارالاپ جۇرگەن قارا شال دەسەدى. قاسىنا ارالباي, ساتتىعۇل, مۇرىن, تۇمەن, سۇگىر, شامىعۇلدار ەرەتىن كورىنەدى. قاشاعان ولگەسىن ول سالتانات تا كوزدەن ءبىر-ءبىر ۇشتى. …قازىرگى قولدا بار قاشاعاننىڭ شىعارمالارى نەگىزىنەن مارقۇم قابيبوللا سىديىقوۆ اعامىزدىڭ ەڭبەگى. وعان مۇرىن, جانجىگىت, شامىعۇل, ءشادىمان, قۇمار, نازاربەك, القۋات, قوبىلاش, سۇلتانداردىڭ قاشاعاننان ايتقان جىرلارىنىڭ قانشالىقتى تولىق ەكەندىگىن ەشكىم بىلمەيدى. بىزدىڭشە, تالاي ولەڭىنىڭ تەك سۇلباسى عانا جۇرگەن سياقتى. قاشاعان جىرلاعان جىرلار دا تولىق ساقتالماعان. قاشاعان ءتىرىلىپ كەتسە, وزىنەن قالعان اسىل مۇرالاردى ۇرپاعىنا جەتكىزگەن قابيبوللا سىديىقوۆتاي اسىل اعامىزعا ابدەن ريزا بولار ەدى» دەپ ايتقانى كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالار ورىندى اڭگىمە.

جىر ءدۇلد ۇلى قاشاعاننىڭ جىر مەك­تەبىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتكەن ال­دىڭعى اعا تولقىن اعالارى – ماحام­بەت پەن ابىلدىڭ مەكتەبى دەسەدى زەرت­تەۋ­شىلەر. داۋىلپاز اقىننىڭ جىرلارى قازاق­ستاننىڭ باتىس ايماقتارىنا, قاراقالپاق, تۇرىكمەن ەلدەرىنە كەڭ تاراعان. تابيعاتى زەرەك اقىن ەسكى جىراۋلاردىڭ ادىسىمەن اۋىزشا جاتتاپ الىپ, جىرلاعان.

كوزى تىرىسىندە جامپوز جىراۋدىڭ ءوز اۋزىنان جىر, داستاندارىن جازىپ العان كوشەن وسەرباەۆ پەن تەمىرعالي كۇنتۋعانوۆتار بولاتىن. رۋحى بيىك قازاق تاعدىرى قانداي كۇيگە تۇسسە دە, ۇلتتىق رۋحاني بايلىعىن جوعالتپاي, كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان حالىق. وسى سوزىمىزگە قاشاعاننىڭ بۇگىنگە جەتكەن ايتىستارى مەن سۇبەلى شىعارمالارى ايعاق.

قاشاعان كۇرجىمان ۇلىنىڭ ەڭ ورەسى بيىك, سۇبەلى بىرقاتار شىعارماسى تۋعان ەل مەن وسكەن جەرگە ارنالعان. ارقالى اقىن كوزبەن كورگەن كورىنىستى سول قالپىندا-اق بوياماسىز بەرە سالادى. مىسالى, «توپان» داستانىندا:

«مىناۋ ەدىل مەن جايىق, جەم ەكەن,

بۇل جەتىمدەرگە دەم ەكەن,

جەسىرلەرگە كەڭ ەكەن,

ءشوبى مالعا ماي بولار…» دەيدى

اقىن – ەل ادامى. ونىڭ كوكىرەك-ساندىعىنان تۋعان جىرلار ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتامەن بىرگە ءورىلىپ وتىرادى. بۇل تابيعي زاڭدىلىق. اقىننىڭ دارالىعى, ەرەكشەلىگى سول, ول تۋعان حالقىنان ءبىر ءسات تە اجىراماۋى كەرەك. توپەلەتىپ جىرلاعان «توپان» داستانى 1900 جىلى جەم وزەنى تاسىعان ساتتەگى وقيعاعا ارنالعان.

ءبىر رۋلى ەلدىڭ تاريحىنا ارناعان «اداي» دەگەن داستانىنىڭ جازىلۋ تاريحى باتىس وڭىرىنە بەلگىلى اقىن تاز قاشقىنبايدىڭ: «ادايدىڭ اكەسى كىم؟» دەگەن سۇراعىنا جاۋاپ رەتىندە شىعارىلعان دۇنيە ەكەن. قىلجاقتى سۇراققا اقىننىڭ سالماقتى ولەڭمەن جاۋاپ بەرۋى – بىرىنشىدەن, ەل تاريحىنا نەمقۇرايدى قاراماعاندىعى بولسا, ەكىنشىدەن, اقىننىڭ تەگىنە نۇسقان كەلتىرگىسى كەلگەن مەنمەنسىگەن كوكىرەككە ءوزىنىڭ بيىكتىگىن كورسەتكەن تەرەڭ استارلى, ماعىنالى ولەڭ. بۇل – ەلدىڭ نامىسىن قورعاپ, ارىن ارلاعان ءورشىل ولەڭ دەپ ايتۋعا تۇرارلىق شىعارما.

ايتىس دوداسىندا الدىنا جان سال­ماعان قاشاعاننىڭ ءسوز ساپتاسى, ءسوز قايىرۋ ماقامى ءسوز ونەرىنىڭ شەكسىز ماڭگىلىگىمەن تۇتاسىپ جاتقان دۇنيە. ويناقى ورام, شۇرايلى ءسوز ءبىر-بىرىمەن قابىسىپ, اقىلمەن استاسىپ تۇرعان پاراساتتى ويدى تۋعىزادى. مىسالى, ءوزىن تومەندەتىپ, تۇقىرتقىسى كەلگەن ىزباسقا:

سەن ءبىر جابى, مەن – تۇلپار,

سەن ءبىر قارعا, مەن – سۇڭقار,

توعىڭدى شايقاپ ب ۇلىنبە.

مەن – مۇحيت جاتقان تەرەڭمىن,

شامشىراق جانعان تۇبىمدە.

…مەن قايىرتپاي كەتكەن قاشاعان,

اناۋ تاز قاشقىنباي, تاما ىزىمگە,

ۇلىق بولار, ءىزباس-اۋ,

تالاسقان بىزبەن بىلىمگە! –

دەپ قايىرعان شۋماقتار جاقسىنىڭ جاعا­سىنا جارماسقان جاماننىڭ ماڭدايىنان اتقان وقپەن بىردەي.

قاشاعاننىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى – حIح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ 30-جىلدارى ارالىعىندا باتىس قازاقستان اۋماعىندا ايتىس ونەرىندە الدىنا جان سالماۋىندا جاتىر. ونىڭ جالپاق جۇرتقا جايىلعان اتاق-داڭقىنا ىشتەي دە, سىرتتاي دا باقتالاس كەيبىر ارىپتەستەرى ونى ويلاماعان جەردەن, تۇتقيىلدان باسىپ قالىپ, وڭتايلى تۇستا وپىق جەگىزۋگە, ءسويتىپ ەل ماقتاعان قاشاعاندى سۇرىندىرۋگە, سول ارقىلى وزدەرىنىڭ ابىرويىن اسىرۋعا ارەكەتتەنگەن. وعان ويدا جوقتا سوقتىققان ساقىپ, ءىزىم, ءىزباس اقىنداردىڭ ارەكەتىن وسىلاي دەمەسكە امالىمىز جوق.

قاشاعان مۇراسىن جيناپ, ەل كادەسىنە تاراتۋدا ەلدىڭ بەلگىلى ازاماتى, مارقۇم تاڭاش مەڭدىباەۆ جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ادەبيەتكە قۇشتار ونىڭ «سىرلاسىڭ دا, مۇڭداسىڭ دا زامان» اتتى كىتابى باسىلىپ شىقتى. مۇندا قاشاعان اقىن جايلى بۇرىن-سوڭدى جارىق كورە قويماعان دۇنيەلەردىڭ بولۋى – كىتاپ مازمۇنىن ارتتىرا تۇسەدى. ت.مەڭدىباەۆ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قاشەكەڭ سەرىگىمەن بىرگە شاعىن اۋىلدىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. ولار ات باسىن تىرەگەن وتاۋدا جالعىز بويجەتكەن وتىر ەدى. جولاۋشىلار وتاۋعا باس سۇعىپ, داۋىستاپ سالەم بەرەدى.

– بۇل ۇيگە قونۋعا بولمايدى, – دەي سالادى بويجەتكەن. ءبىراز ءوتىنىش-تىلەكتەردەن سوڭ بەيتانىس بويجەتكەن:

– توقتاڭىز, – دەيدى. – قوناق بولساڭىز قوياتىن ەكى شارتىم بار. ءبىرى – سۇراق, ءبىرى – جۇمباق. وسىنى شەشسەڭىزدەر عانا قونۋعا رۇقسات.

ءبىرىن-ءبىرى تانىمايتىن قاشاعان اقىن مەن بويجەتكەن قىز ءسوز سايىسىنا تۇسەدى. سۇراق-جاۋاپ وربىتەدى, جۇمباق ايتىسادى. ەكى جاق تا ءبىرىن-ءبىرى جەڭە المايدى. ال بويجەتكەن بولسا, اقىن كىسىنىڭ جاي ادام ەمەسىن سوزىنە قاراي توپشىلاپ بىلەدى. قاشاعان اقىن بولار دەپ توقتايدى. اقىندى سىي-قۇرمەت كورسەتىپ, اۋىلدىڭ جاقسىلارىن جيناپ, ەكى-ءۇش كۇن قوناق قىلادى.

قوشتاساردا بويجەتكەننىڭ كوڭىلى قاشاعان اقىنعا قۇلايدى. سونىسىن بويجەتكەن:

– اعا, ماعان نە ايتاسىز؟ – دەيدى.

سوندا قاشەكەڭ:

– ون – يت, جيىرما – قاسقىر, وتىز – ارىستان, قىرىق – جولبارىس, ەلۋ – تۇساۋ, الپىس – شىدەر, جەتپىس – كىسەن, سەكسەن – كوسەۋ, توقسان – تورعاي, ءجۇز – جۇمىرتقا... – دەپ جاۋاپ قاتىپ جۇرە بەرىپتى. بويجەتكەن نە ايتارىن بىلمەي, دەل-سال كۇيدە بولىپ تۇرعاندا, قاسىنا كەلگەن جەڭگەسى بىلاي دەپتى:

– ساۋلەم, قاپا بولما, اقىن ءوز ءومىرىن ايتتى عوي. «ون جاستا يت قۋعان بالا ەدىم, جيىرمادا قاسقىرداي جىگىت بولدىم. وتىزدا ارىستانداي, قىرىقتا جولبارىستاي ايبىندى ەدىم, ەلۋ كەلدى, اياققا تۇساۋ ءتۇستى. ەندى الپىسىڭ شىدەر ەمەي نەمەنە؟ جەتپىستە كىسەندەۋلى بولمايمىز با؟ سەكسەن كەلگەسىن مەن دە ءبىر, وشاق باسىنداعى كوسەۋ دە ءبىر. توقسانعا كەلسەڭ, تورعا تۇسكەن تورعايسىڭ. ءجۇز دە ءبىر, جارىلعان جۇمىرتقا دا ءبىر. كوڭىلىڭدى تۇسىرگەن تاعدىردان, ۋاقىتتان مىقتى ەمەسپىن» دەگەنى. ومىرىڭە قيانات جاساۋعا اقىننىڭ ارى بارمادى. «قوش» دەگەنى دەپ جۇباتىپتى.

قاشاعان – قانشا ايتساڭ دا تاۋسىلمايتىن تەلەگەي تەڭىز اقىن. ونىڭ ءىرىلى-ۇساقتى شىعارمالارى – قازاق ادەبيە­تىنە قوسىلعان التىن ارنا. قاشاعان رۋحى الدىندا شاكىرتى, حالىق اقىنى سات­تىعۇل جانعابىل ۇلى كوپ تەر توگىپ, ونىڭ شىعارمالارىن جيناقتاپ, قاعازعا تۇسىرگەن بولسا, بەرىدە ولكەتانۋشى, في­لو­لوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قا­بي­بول­لا سىديىق ۇلى سۇبەلى ۇلەس قوستى. ول الماتى قالاسىنان «توپان» اتتى جىر كىتابىن باستىرىپ, «القالاسا الەۋ­مەت» دەگەن كىتاپقا كەيبىر تۋىندىلارىن ەنگىزدى.

«التىن كەزدىك قىن تۇبىندە جاتپاس» دەگەندەي, قاشاعان كۇرجىمان ۇلىنىڭ ەسىمى رەسپۋبليكا كولەمىنە تاراپ, ماڭعىستاۋدا مەرەيتويى, ونىڭ اتىنداعى بايقاۋلار وتكىزىلە باستادى. 1991 جىلى تويلانعان 150 جىلداعى اياسىندا «قىرىقكەز» قاۋىمىنداعى باسىنا كۇمبەزدى تام سالىندى, ەسكەرتكىش تاقتا قويىلدى. اقتاۋ قالاسىندا تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىش تە وسى ساتتە جۇمىستىڭ جالعاسى. ءا.كەكىلباەۆ قاشەكەڭدى داريا دەپ بەكەر اتاماعانى بەلگىلى. تۇبىنە تۇنعانى كوپ دارياداي تەرەڭ, ايدىنى شالقار جىراۋدىڭ, ايتارى مول اقىننىڭ ارتىندا قالعان مۇرالارىن زەرتتەپ, جيناقتاۋ – بۇگىنگى ۇرپاق پارىزى. انىعىن ايتساق, كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى پارىزدى ورىنداي الماي كەلەمىز. 2011 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان 2000 تارالىممەن جارىق كورگەن «قايىرتپاي كەتكەن قاشاعان» كىتابى ۇلكەن جۇمىستىڭ ورنىن كورسەتىپ ۇشقان بالاپان دەيمىز. الدا قىراننىڭ قانات قاعىسىنداي الىمدى, بۇركىتتىڭ باعىندىرعان بەلەسىندەي بيىك ىستەر تۇر. تەك ۇرپاعىمىز بابا اتىنا ادال, اتا مۇراسىنا قۇشتار بولسىن. جىر اتاسى جامبىل:

ءسۇيىنباي مەن قاشاعان,

قارا ولەڭدى ماتاعان,

اتىن جاتتاپ بالالار,

ءالى كۇنگە اتاعان, –

دەپ جىرعا قوسسا, تاعى ءبىر قازاقتىڭ سىرشىل اقىنى ءىلياس جانسۇگىروۆ:

اتىراۋ – الىس بىزگە, جەردىڭ ءتۇبى,

قاشاعان – جۇيرىك جىراۋ, ەلدىڭ ءتىلى.

شاشقاندا كۇيدەن كوبىك قۇرمانعازى

قاشاعان – جىردان توككەن

مارجان-ءدۇردى, –

دەپ شابىتتانا جىرلاۋى تەگىن ەمەس. بۇل الىستاعى اعايىن تاراپىنان ايتىلعان ءادىل دە جۇرەكجاردى جوعارى باعا.

ۋاقىت – وتپەلى, دۇنيە – جالعان. «عا­لىمنىڭ حاتى, اقىننىڭ اتى ولمەيدى» دەگەندەي, قاشاعان جىرلارىمەن بىرگە جاساپ كەلەدى, حالقىن بولاشاققا باستاپ بارادى. قاشاعان اقىننىڭ ءومىرى ماڭگىلىك دەۋىمىزدىڭ سىرى وسىندا.

ومىرزاق وزعانباەۆ,

«ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

پروفەسسور