ۇكىمەت • 20 قاڭتار، 2022

ورتاق ەنەرگەتيكالىق نارىق قۇرىلادى

58 رەت كورسەتىلدى

ءماجىلىس سپيكەرى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. دەپۋتاتتار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا (ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداقتىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋ بولىگىندە) وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى.

حاتتامانىڭ ماقساتى – ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋشىلەر مەن تۇ­تىنۋشىلاردىڭ، سونداي-اق ار­مەنيانىڭ، بەلارۋستىڭ، قازاقستاننىڭ، قىرعىزستاننىڭ جانە رەسەيدىڭ ۇلتتىق ەلەكتر ەنەرگياسى نارىقتارىن ينتەگراتسيالاۋ ارقىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قۇرۋ.

ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىقتى قالىپتاستىرۋ مۇ­شە مەملە­كەتتەردىڭ ىشكى تۇتى­نۋ­شىلارىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن باسىم قامتاماسىز ەتۋ ەسكەرىلە وتىرىپ، ارمەنيا، بەلا­رۋس، قازاقستان، قىرعىزستان جانە رەسەيدىڭ ۇلتتىق ەلەكتر ەنەرگياسى نارىقتارىن ينتەگراتسيالاۋ ارقىلى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلەتىن بولادى. وسىلايشا، تەڭ قۇقىقتىق، ءوزارا تيىمدىلىك جانە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەز كەلگەنىنە ەكونوميكالىق زالال كەلتىرمەۋ نەگىزىندەگى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن جاعدايلار جاسالادى. «ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن ارمە­نيا، بەلارۋس، قازاقستان، قىرعىزستان جانە رەسەيدىڭ ۇلتتىق ەلەكتر ەنەرگياسى نارىقتارىن ينتەگراتسيالاۋ جولىمەن قالىپتاستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتالعان مىندەتتى جوعارى ەكو­نوميكالىق كەڭەستىڭ شەشىمىنە ساي ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2015 جىلعى 8 ما­مىردا ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپ­تاس­تىرۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. قۇجات وداقتىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگە­تي­كالىق نارىعىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن، ونىڭ نىسانالى مودە­لىن، باسقارۋ قۇرىلىمدارىن، نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىك­تەرىن رەتتەۋدىڭ نىساندارى مەن ادىس­تەرىن ايقىندايدى. سونداي-اق نارىقتى قالىپتاستىرۋ كەزەڭدەرىن قامتيدى»، دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ.

ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، 2016 جىلعى 26 جەلتوقساندا ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋ باعدارلاماسى بەكىتىلدى. قۇجاتتا ۇيىمداستىرۋشىلىق، زاڭ­نا­ما­لىق جانە تەحنولوگيالىق ءىس-شارالار كەشەنى قامتىلعان. سونىڭ ىشىندە جەدەل كەلىسىمشارتتار بويىنشا جانە ءبىر تاۋلىككە العان ورتاق نارىقتا ساۋدانىڭ ەلەكتروندى جۇيەسىن، اق­پارات الماسۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ جو­نىن­دەگى ءىس-شارالار بار. سونداي-اق ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىقتى رەت­تەيتىن اكتىلەر جۇيەسىن دايىنداۋ قاراستىرىلعان. «2019 جىلعى 29 مامىردا جوعارى كەڭەس 2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋ­رالى حاتتاما نىسانىندا ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارى­عىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى حالىق­ارالىق شارتقا قول قويدى. 2019 جىلعى 20 جەلتوقساندا ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارى­عىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ءىس-شا­رالار جوسپارى بەكىتىلدى. جوسپاردا حات­تامادا كوزدەلگەن ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپ­تاستىرۋعا باعىتتالعان قاعيدالاردى بەكىتۋ جانە كۇشىنە ەنگىزۋ مەرزىمدەرى بەل­گىلەنگەن. حاتتاما ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قا­لىپ­تاستىرۋ، ونىڭ جۇمىس ىستەۋ جانە دامۋ نەگىزدەرى بويىنشا ناق­تىلاۋلار ەنگىزىلدى. ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعى­نىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيدالارىمەن رەت­تە­لەتىن سالالار بەلگىلەنەدى. ۇلتتىق نارىق­تاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ، تاراپتار ەاەو-نىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە قولدانىستاعى ۇلتتىق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نا­رىق­تاردى، ونىڭ ىشىندە قۋات نارىقتارىن ساقتاۋ جونىندە كەلىسىمگە قول جەتكىزدى»، دەدى ب.اقشولاقوۆ.

سونداي-اق حاتتامادا ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق نارىعىن قالىپتاستىرۋ، ونىڭ جۇمىس ىستەۋى جانە دامۋى قاعيداتتارى ناقتىلانعان. ما­سەلەن، تەڭ قۇقىلىق، ءوزارا تيىم­دىلىك جانە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەز كەلگەنىنە ەكونوميكالىق زالال كەل­تىرمەۋ نەگىزىندەگى ىنتىماقتاستىق جا­سالادى. ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋ­شىلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ ەكونو­مي­كالىق مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمى ساقتالۋى ءتيىس.

نارىقتىق قاتىناستارعا جانە ادال باسەكەلەستىككە نەگىزدەلگەن تەتىك­تەرگە باسىمدىق بەرىلەدى. ەلەكتر ەنەر­گەتيكاسى سالاسىنداعى تابيعي مونو­پوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ كورسە­تىلەتىن قىزمەتتەرىنە كەدەرگىسىز قول جەتكىزۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىزدىگىن ەسكەرە وتىرىپ، مۇشە مەملەكەتتەر سۋبەكتىلەرى اراسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ساۋداسى جۇزەگە اسىرىلادى. «ەاەو-نىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرىنە جاسالعان شارتتار اياسىندا ءوزارا ەلەكتر ەنەرگياسى ساۋداسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلەكتر ەنەرگياسىن ناقتى جەتكىزۋدىڭ جوسپارلى ماندەردەن ساعاتتىق اۋىتقۋلارىن رەتتەۋ ءۇشىن تەتىك قۇرۋ كوزدەلەدى. بۇل كەلىسىلگەن كەستەلەردى ساقتاۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى. ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىن قۇرۋدىڭ اسەرى ءوندىرۋشى جانە بەرۋشى قۋاتتاردى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدان، ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءوزارا جانە سىرتقى ساۋداسى كولەمىنىڭ وسۋىنەن كورىنەدى. سونداي-اق ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدار اراسىندا باسەكەلەستىك ارتادى»، دەدى مينيستر.

زاڭ جوباسىنا قاتىستى پىكىر بىل­دىرگەن پالاتا توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداقتىڭ بىرىڭعاي ەنەرگە­تيكالىق جۇيەسىن قۇرۋ كەزىندە قازاق­ستاننىڭ مۇددەسى ەسكەرىلۋى كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. ءماجىلىس سپيكەرى زاڭ جوباسىنىڭ قابىلدانۋىمەن ءبىر­تۇتاس ءىرى ەنەرگەتيكالىق جۇيەگە ينتە­گراتسيالانۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قۇرىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ەلەكتر ەنەرگيا­سىن جەتكىزۋدىڭ ەلارالىق قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋعا قۋاتتاردىڭ، بازا­لىق ينفراقۇرىلىمنىڭ، سونداي-اق ەاەو مەملەكەتتەرىنىڭ ەلەكتر ەنەر­گە­تيكالىق جۇيەلەرىنە ورتاق تەحني­­كالىق ستاندارتتارىنىڭ بولۋى ىق­پال ەتەدى. ءماجىلىس توراعاسى زاڭ جو­باسىن ازىرلەۋشى ەنەرگەتيكا مينيستر­­لىگىنىڭ نازارىن ورتاق نارىققا قاتى­سۋ­شىلاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتى­ناسىنا قاتىستى ەرەجەلەردى قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا اۋدارا وتىردى. «بىرىڭعاي ەنەرگيا جۇيەسىن قۇرۋ، ارينە، كەرەك نارسە. وعان ەشقانداي  كۇمان جوق. ول – باسەكەگە قابىلەتتى ارت­­تىرۋ ءۇشىن كەرەك. ول جالپى، وسى سەك­­توردى دامىتۋعا جول  اشادى. بىراق تا وسى بىرىڭعاي ەنەرگيا جۇيەسىن قۇرعاندا، ەڭ باستىسى، ءوز ەلىمىزدىڭ ەنەر­­گ­ە­تيكالىق تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قا­لۋى­مىز كەرەك. ول – وتە ماڭىزدى ما­سەلە»، دەدى ن.نىعماتۋلين.

ءماجىلىس توراعاسى ەلىمىزدىڭ ەنەر­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جەكە ەنەرگەتيكالىق قۋاتتاردى دامىتۋدى تالاپ ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ەنەرگيا كوزدەرىنە تولىق تەحنيكالىق اۋديت­ جۇرگىزىپ، ەلىمىزدە 40-50 جىل جانە ودان دا كوپ جۇمىس ىستەپ تۇرعان نەگىزگى ءوندىرۋشى قۋاتتاردى جاڭعىرتۋ بويىنشا ناقتى ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.

سونىمەن قاتار جالپى وتىرىس­تا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستي­تۋ­تسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جو­باسىن ماقۇلدادى. قۇجات مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ 2021 جىلعى 1 قىر­كۇيەكتەگى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ازىرلەندى. زاڭ جوباسىن قابىلداۋداعى باستى ماقسات – بيلىكتىڭ وكىلدى تارماعىندا ايەلدەردىڭ جانە جاستاردىڭ، سونداي-اق مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ دا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە پىكىرىن ەسكەرۋ، ولاردى مەملەكەتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندە بەلسەندى جۇمىسقا تارتۋ.

بۇل ءتاسىل قوعامداعى الەۋمەتتىك تەڭ­گەرىمسىزدىكتى جويۋعا باعىتتالعان جانە زاماناۋي سۇرانىمدارعا جاۋاپ بەرەدى. مۇنداي جاعدايلاردا بيلىكتىڭ وكىلدى ورگاندارىن قالىپتاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ نە­عۇرلىم وزەكتى الەۋمەتتىك پروبلەما­لاردى شەشۋدە ازاماتتاردىڭ نەعۇرلىم كەڭ ساناتىنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى. «مەملەكەتىمىز ساياساتتى قالىپتاستىرۋعا حالىقتى تارتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارادى. 2020 جىلعى مامىردا «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭعا پارتيالىق تىزىمدەردە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىز كۆوتا ەنگىزۋ جونىندەگى نورمالار ەنگىزىلدى. سول كەزدەن باستاپ ساياسي پارتيالار گەندەرلىك تەڭدىك جانە جاستاردى قولداۋ ماسەلەلەرىن جەتىلدىرۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارا باستادى.

سايلاۋ تىزىمدەرىنە ەنگىزۋ ارقىلى جاس كانديداتتار مەن ايەلدەردى وكىلدى ورگاندار قاتارىنا قوسۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى. كۆوتالاۋ تەتىگى قوعامداعى وزەكتى جانە سەزىمتال ماسەلەلەردى شەشۋ كەزىندە ءارتۇرلى پىكىرلەردى ەسكەرۋ ارقىلى نورما شىعارماشىلىق پروتسەسىندە «قوعامدىق كۇن ءتارتىبىن» قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتتى. وسى تەتىكتى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ 2021 جىلعى جولداۋىندا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامداردىڭ زاڭنامالىق قىزمەتتە قاتىسۋ قاجەت­تى­لىگىن اتاپ ءوتتى. وسى تاپسىرمانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ۇسىنىلعان «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى ازىرلەندى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى ايەلدەر، 29 جاسقا تولماعان ادامدار جانە مۇگەدەك ادام­دار ءۇشىن 30 پايىز كۆوتادان باسقا، ولاردى پارلامەنت ماجىلىسىندە دەپۋ­تاتتىق مانداتتاردى ءبولۋ كەزىندە ەسەپكە الۋ قاجەتتىلىگىن بەكىتۋدى كوزدەيدى»، دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ادىلەت ءمينيسترى قانات مۋسين.

زاڭ جوباسىنىڭ نورمالارى تىنىس-تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالالارىندا گەن­دەر­لىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماق­سا­تىندا قوعامنىڭ قۇقىقتىق جانە سايا­سي مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جول اشادى. سونداي-اق ءارتۇرلى كانديداتتاردى ۇسىنۋ ارقىلى سايلاۋ باعدارلامالارىن ءارتاراپتاندىرىپ، ايەلدەردىڭ، جاستاردىڭ جانە مۇگە­دەك­تىگى بار ادامداردىڭ ازاماتتىق ۇستا­­نىم­دارىن كورسەتۋگە بەلسەندى ارا­لا­سۋى­­نا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونداي-اق جالپى وتىرىستا «سايا­سي پارتيالار تۋرالى» قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. زاڭ جوباسىن قابىلداۋدىڭ ماقساتى – كۆو­­تا­لاناتىن ساناتتاردى وعان مۇگە­دەكتىگى بار ادامداردى ەنگىزە وتىرىپ كەڭەيتۋ. ايەلدەردى، جاستاردى جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى ەلدەگى ساياسي ماسەلەلەرگە بەلسەندى تارتۋ نور­ما شىعارۋ پروتسەسىنە قاتىسۋ ارقىلى ەلدىڭ نەعۇرلىم وسال جانە پروبلە­مالىق ماسەلەلەرىن شەشۋدە وسى ساناتتاردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى. بۇدان باسقا، دەپۋ­تات­تىق مانداتتاردى ءبولۋ كەزىندە ايەل­دەردى، جاستاردى جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى مىندەتتى تۇردە قوسۋ الەۋ­مەتتىك ارتىقشىلىقتارعا يە. سونىمەن ساياسي لاۋازىمنىڭ وسى ساناتتا­رىمەن اينالىسۋ الەۋمەتتىك-ساياسي، قۇقىقتىق ماسەلەلەردى شەشۋدە ولار­دىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرە­دى. ءومىردىڭ بارلىق سالالارىنداعى بەل­سەندىلىكتى جانە قوعامنىڭ ودان ءارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن ارتتىرادى.

سونىمەن قاتار وتىرىس بارىسىندا پالاتانىڭ كوميتەتتەرى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى يادرولىق ماتەريالداردى، راديواكتيۆتى ماتەريالداردى، راديواكتيۆتى قالدىقتاردى جانە رادياتسيالىق-قاۋىپتى زاتتاردى زاڭسىز وتكىزۋدى بولعىزباۋداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى.

جيىن سوڭىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار