الەم • 19 قاڭتار، 2022

اۋعانستان كومەككە مۇقتاج

64 رەت كورسەتىلدى

ەدينبۋرگ/جەنەۆا. اقش پەن باتىس ەلدەرىنىڭ ساربازدارى اۋعانستاننان شىعارىلعانىنا دا ءتورت ايدان استى. «تاليبان» ەلدى باقىلاۋعا العان كەزدە باتىستاعى مەملەكەتتەر ارنايى رەيستەر جالداپ، بوسقىنداردى قابىلداۋ ەرەجەلەرىن جەڭىلدەتىپ، قاراجات ءبولۋ ارقىلى بىرنەشە مىڭ اۋعاندى قاۋىپسىز جەرگە جەتكىزدى. ايتسە دە ەلدە قالعاندار – «تاليباندى» جاقتايتىنى بار، جاقتامايتىنى بار، الەمنىڭ قالعان بولىگىنەن اجىرادى. 

 

شەتەلدەردە اۋعانستانمەن اراداعى حالىقارالىق بانكتىك ترانزاكتسيالار مەن ساۋدا توقتاتىلعان-دى. نەگىزىنەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ تالابىنا سايكەس، بۇعان دەيىنگى 20 جىلدا ورناتىلعان تەرروريزمگە قارسى ەرە­جەلەردىڭ كەڭ اۋقىمىن ەنگىزۋ ار­قىلى قول جەتكىزىلدى. سونىڭ سالدارىنان اۋعان­­ستان­نىڭ مەملەكەتتىك سەكتورىندا جالاقى ازايىپ، ەكونوميكاسى قۇل­دىراپ كەتتى. كوپتەگەن دامۋعا سەپتىگىن تيگى­زە­تىن جوبالار قانشالىقتى ماڭىزدى ەكە­نىنە قاراماستان قىزمەتى شەكتەلىپ، توقى­راۋعا ۇشىرادى.

اۋعان قىسىنىڭ قاقاعان مەزگىلىندە باعا شارىقتاپ، ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى كۇشەيە ءتۇستى. ەلدەگى مەكتەپتەر، ەمحانالار مەن اۋرۋحانالار جۇمىسىن توقتاتتى. وسىلايشا، اۋعان حالقىنىڭ كومەككە مۇقتاجدىعى كوبەيگەن تۇستا ولارعا ءتىپتى قاراپايىم ماسەلەدە قول ۇشىن سوزاتىندار ازايدى. بۇل «تاليبان» بيلىگىنە قىمباتقا ءتۇسىپ تۇر.

حالىقارالىق گۋمانيتارلىق كومەك قىزمەتكەرلەرى مەن اۋعان قاۋىمداستىعى ازىق-ت ۇلىك كومەگىن، ەمحانالار جۇمىسىن جانە ۇلدار مەن قىزداردىڭ مەكتەپتە ءبىلىم الۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بار كۇشىن سالىپ جاتىر. بىراق قيىندىقتار وتە كوپ. اۋعاندىقتار قازىر كەدەيشىلىكپەن، ءتىپتى اشارشىلىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر.

مۇنداي احۋال جالعاسا بەرسە، بيىل بۇكىل ەل اۋىر كەدەيلىككە دۋشار بولادى. وسى قىستىڭ سوڭىنا قاراي بۇكىل ەل، حالىقتىڭ 97 پايىزى سىرتتان كومەك كەلمەسە، اشارشىلىققا ۇشىراۋى مۇمكىن.

الەمنىڭ قالعان بولىگى، اسىرەسە دامى­عان ەلدەر ەسىكتى تارس جاۋىپ الىپ، كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلە جاتقان تراگەديانى ۇمىتىپ كەتە الامىز دەپ ويلاماۋى كەرەك. ادامگەرشىلىكتى بىلاي قويعاندا، اۋعانستاننىڭ كۇيرەۋى سالدارىنان بولاتىن تۇراقسىزدىق جاقىن ماڭداعى مەملەكەتتەردىڭ بارىنە دە سەزىلەدى. كوپتەگەن اۋعاندىق جاقسى ءومىر ىزدەپ، بولاشاقتى شەتەلدەن ىزدەۋى مۇمكىن. ال تابىسى تاۋسىلعان فەرمەرلەر وتاندىق ەسىرتكى اينالىمىن كۇشەيتىپ جىبەرەدى.

سوندىقتان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مەن حالىقارالىق كومەك اگەنتتىكتەرى اۋعان­ستاندى تىعىرىقتان شىعارۋ ءۇشىن قاجەتتى قاراجاتتى جيناۋعا تىرى­سۋى ءتيىس. «تاليبان» باسشىلىعىنا سالىن­عان سانكتسيالار كۇتپەگەن جەردەن كومەك اگەنت­تىكتەرىنىڭ قاراجات جيناۋ جانە جۇم­ساۋ قابىلەتىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. دەگەنمەن قازىرگى كەزدە مۇنداي شەكتەۋ­لەردى الىپ تاستاۋعا قادام جاسالا باس­تادى.

ارينە، اۋعان قىزدارىنىڭ ءبىلىم الۋىن قولداۋ وتە دۇرىس. بىراق جاقىندا لوندون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ جانە افريكاتانۋ مەكتەبىنىڭ اۋعان ساراپشىسى ورزالا نەمات ايتقانداي، قىز­داردى ءتىرى قالدىراتىن نەگىزگى قىز­مەتتەرگە – تاماق، سۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىنە كومەك كورسەتۋدەن باس تارتۋ دۇرىس ەمەس.

اۋعانستاندىق كوزقاراسپەن قاراساق تا، باتىس ساياساتكەرلەرىنىڭ جەكە مۇددە­لەرى تۇرعىسىنان قاراساق تا، قازىرگى كۇيزە­لىستىڭ اقىرى وتە قورقىنىشتى. حا­لىق­ارالىق قوعامداستىق باسىن «قۇم­عا تىعىپ الماي»، ارەكەت ەتۋى قاجەت. «تالي­بانداردى» قولداماي-اق اتقارى­لاتىن ءۇش باعىت بار.

بىرىنشىدەن، اقشا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك. بۇۇ 2022 جىلى اۋعانستانداعى ەڭ وسال توپتاعى ادامدارعا كومەكتەسۋ ءۇشىن 4،5 ميلليارد دوللار جيناۋعا تىرىسادى. وسىنداي قادام ارقىلى ازىق-ت ۇلىككە، باسپاناعا، ءدارى-دارمەككە جانە قورعاۋعا مۇقتاج 21 ميلليوننان استام ادامعا كومەك كورسەتىلەدى. مۇنداي سومانى حالىقارالىق قوعامداستىق تابا الاتىنى ءسوزسىز. جىل باسىندا وسىعان وراي وتكىزىلەتىن كونفەرەنتسيا اتالعان ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋعا كومەكتەسپەك.

بۇعان قوسا، جاقىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى گۋمانيتارلىق قىزمەتتى كەيبىر «تاليبان» مۇشەلەرىنە سالىنعان سانكتسيالار رەجىمىنەن بولەك قاراستىراتىن قارار قابىلدادى. بۇل شارا قارجى ينس­تيتۋتتارى مەن كوممەرتسيالىق سۋبەك­تىلەرگە گۋمانيتارلىق ۇيىمدارعا قولداۋ كورسەتكەن كەزدە قولدانىستاعى سانكتسيا­لاردى بۇزبايتىنىنا زاڭدى كەپىلدىك بەرەدى. ەلدەر مەن قارجى ينستيتۋتتارى جاڭا مۇمكىندىكتى بارىنشا پايدالانۋى كەرەك. ەندىگى جەردە شەگىنەرگە جول جوق.

ەكىنشىدەن، دونورلىق قارجىلان­دىرۋدى پايدالانۋدى يكەمدەۋ كەرەك. مىسالى، دۇنيەجۇزىلىك بانكتە اۋعان­ستانعا ارنالعان 1،5 ميلليارد دوللار سەنىمگەرلىك قورى بار. سونداي-اق جاقىن­دا 280 ميلليون دوللار اۋدارۋعا كەلىس­كەنىن جاريالادى. قاراجاتتىڭ ءبىر بولى­گى دەنساۋلىق ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇۇ بالالار قورىنا (يۋنيسەف)، كەلەسى بولىگى دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىنا بەرىلەدى. ەندى بيىلعى قىستا اۋعان حالقىنا كومەك­تەسۋ ءۇشىن بۇكىل قوردى قايتا قاراۋ كەرەك.

سونداي-اق دونورلىق قارجى­لان­دىرۋدى بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەر­لەرىنىڭ جالاقىسىن تولەۋگە جانە اۋعان­دىق مەكەمەلەردىڭ دەنساۋ­لىق ساق­تاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سەكىلدى نەگىز­گى قىز­مەت­تەردى كورسەتۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن پاي­دالانۋعا بولادى. بىراق بۇل «تاليباندى» قولداۋ رەتىندە قاراستى­رىل­ماۋى كەرەك. ماڭىزدى مەملەكەتتىك فۋنكتسيالارعا جاسالعان مۇنداي قولداۋ اۋعاندىقتاردىڭ بولاشاققا ءۇمىتىن وياتىپ، ءوز ەلىندە قالۋعا جول اشادى. قاڭىراپ قالعان مەملەكەت، كەرىسىنشە، ازاپ پەن تۇراقسىزدىقتىڭ كىلتى.

ۇشىنشىدەن، حالىقارالىق قوعام­داستىق اۋعانستانعا قاتىستى ۇستانىمىن ناقتى ءبىلۋى كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا الەم «تاليبان» رەجىمىنەن نە كۇتەتىنىن ناقتى انىقتاماي-اق ونىڭ ءتۇرلى حالىقارالىق نورمالارعا ساي بولۋىن كۇتەدى. ال «تاليبان» ۇيىمى مۇنى ورىنداۋعا ىنتالى ەمەس نەمەسە ولاردىڭ نيەتتەرى قانداي ەكەنى تۇسىنىكسىز.

مۇنداي ءتاسىل ءىس جۇزىندە ساتسىزدىككە اكەلەدى. حالىقارالىق قوعامداستىق ءوز تالاپتارىن ناقتى ءارى قابىلداناتىنداي ەتىپ قويۋى كەرەك. سونىمەن قاتار الدەقايدا بەلسەندى ارەكەت ەتكەنى ءجون. بۇعان كەيبىر ەكونوميكالىق سانكتسيا­لاردى جەڭىلدەتۋ نە الىپ تاستاۋ نەمەسە دامۋعا ۇزاق مەرزىمدى كومەكتى بىرتىن­دەپ قايتا ەنگىزۋ كىرەدى. ونىڭ ورنى­نا حالىقارالىق قوعامداستىقتى الاڭ­داتىپ وتىرعان ماسەلەلەردى ورىنداۋدى، سونىڭ ىشىندە ايەلدەر مەن قىزداردىڭ قۇقىقتارىن ىلگەرىلەتۋدى سۇراي الامىز.

بۇل قادامداردى «تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇرعانداي» جومارت ارەكەت دەپ قاراستىرۋعا بولمايدى. الەم اۋعانستان حالقىنا قاجەتتى قولداۋدى كورسەتۋى كەرەك. ويتكەنى ساتسىزدىكتىڭ سالدارىن – قيىندىقتىڭ ازابىن ولار جالعىز تارتپاۋى ءتيىس.

 

گوردون براۋن،

ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى

پرەمەر-ءمينيسترى، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جاھاندىق ءبىلىم بەرۋ جونىندەگى ارنايى وكىلى جانە جاھاندىق ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىكتەرىن قارجىلاندىرۋ جونىندەگى حالىقارالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى

مارتين گريففيتس،

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ گۋمانيتارلىق ىستەردى ۇيلەستىرۋ كەڭسەسىنىڭ توتەنشە جاعدايدا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋشىسى جانە باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى

 

Copyright: Project Syndicate، 2022.

www.project-syndicate.org

 

سوڭعى جاڭالىقتار

يكبال الەمى

تانىم • كەشە

اسكەردەگى ادەبي كۇن

ايماقتار • كەشە

دامۋدىڭ كىلتى

قوعام • كەشە

ەل سەنىمىن ارقالاعان

قازاقستان • كەشە

تورعاي سۇڭقارى

ادەبيەت • كەشە

ۇلى شايقاس

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار