الەم • 19 قاڭتار، 2022

بوسنيانىڭ كەزەكتى داعدارىسى

38 رەت كورسەتىلدى

رەسەيدىڭ ۋكرايناعا توندىرگەن قاۋپى شىعىس ەۋروپاداعى بيىل­عى ىقتيمال داعدارىس­تىڭ ءبىرى عانا ەمەس، بوسنيا جانە گەرتسوگوۆينا دا كۇردەلى ساياسي كەزەڭگە اياق باسادى.
الداعى قازان ايىندا ەلدە ماڭىزدى سايلاۋ كۇتىپ تۇر.

بوسنيا ەشقاشان تىنىش ءوڭىر بولعان ەمەس. XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا بوس­نياداعى ءبىر داعدارىس ارتىنان ەكىنشىسىنە ۇلاستى. اقىرىندا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋىنا ىقپال ەتتى. سودان كەيىن بوسنيا حح عا­سىر­دىڭ اياعىندا يۋگوسلاۆيا ىدى­راعان سوڭ بوسنيالىق مۇسىل­ماندار (بوسنياكتار)، سەربتەر جانە حورۆاتتار اراسىنداعى سۇراپىل سوعىستى باستان وتكىزدى. 

دەيتون كەلىسىمىنە قول قويىل­عان سوڭ 1995 جىلى قاقتىعىس اياق­تالدى. سوعىس سالدارىنان 100 مىڭ­نان استام ادام قازا بولدى. سونىڭ ىشىندە 1995 جىلعى شىل­دەدە «سرەبرەنيتسا قىرعىنى» گەنو­تسيدى بار. ميلليونداعان ادام ۇيلەرىنەن قۋىلدى. كەلەسى مىندەت قيراندىنىڭ ورنىنا جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەت قۇرۋ ەدى. بىراق ءۇش توپتىڭ اسكەرى عانا جۇمىس ىستەۋگە جارامدى قۇرى­لىم بولىپ شىقتى. ال جەرگى­لىكتى كوشباسشىلاردىڭ كوپ­شىلىگى تىنىشتىق كەزەڭىن سوعىس­تى باسقا ادىستەرمەن جالعاس­تىرۋ دەپ ەسەپتەدى. ك ۇلى قالعان مەملەكەتتەن ۇلتشىل ەمەس كوشباس­شىلاردىڭ جاڭا بۋىنى شىعادى دەگەن ءۇمىتتىڭ ءجىبى ءۇزىلدى.

حالىقارالىق كومەك سوعىس سالعان سىزاتتىڭ كوپشىلىگىن جاسىرىپ، ەلدى وزگەرتكەنىمەن، مەم­لەكەتتىڭ ساياساتى تەرەڭ توقىراۋ كەزەڭىندە قالىپ وتىر. باستى سەبەپ ۇلتشىل پارتيالاردىڭ ساياسي ۇستەمدىگى ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان بوسنيا­نىڭ ەۋروپالىق وداققا قوسىلۋ مۇم­كىندىگى دە ۋاقىت وتكەن سايىن الىس­­تاپ بارادى. 

ەۋروپالىق كوميسسيا 2021 جىلى بوسنياعا بەرگەن جىل سايىنعى باعالاۋىندا «ساياسي كوشباسشىلار الاۋىزدىق تۋدى­راتىن پىكىر ۇستانىپ، كونست­رۋك­تيۆتى ەمەس ساياسي داۋلاردى جال­عاستىرىپ وتىر» دەپ اتاپ ءوتتى. ەۋروپالىق وداققا كىرۋ تۋ­را­لى كەلىسسوزدەردى باستاۋعا قا­جەت­تى 14 باعداردى ورىنداۋدا ءىس جۇزىندە ەشقانداي ىلگەرىلەۋ بول­عان جوق. سونداي-اق «پاندە­ميا كەزىندە جاپپاي تارالعان سى­باي­لاس جەمقورلىقتىڭ تەرىس اسەر­لەرى مەن ساياسي تۇتقىنداۋ بەل­گىلەرى كۇشەيمەسە، ازايعان جوق». سوت قىزمەتكەرلەرى دە، سايا­سي جەتەكشىلەر دە قوردالانعان ماسە­لەلەردى شەشە المادى.

ونىڭ ۇستىنە، ەلدى جايلا­عان «جاپپاي سىبايلاس جەم­قور­لىق قۇبىلىسى» مەن ء«تيىم­سىز جانە شامادان تىس» مەم­لە­كەتتىك سەكتوردىڭ سالدارىنان بوس­نيا­نىڭ جان باسىنا شاق­قان­داعى ىشكى جالپى ءونىمى ەۋروپالىق وداقتاعى ورتاشا كورسەتكىشتىڭ ۇشتەن بىرىنە عانا تەڭ. كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ەلدەن جارتى ميلليونعا جۋىق ادام كەتىپ، جاس تالانتتار سىرتقا قاراي اعىلدى. 

بوسنيا سوعىس اياقتالعاننان كەيىن 26 جىل وتكەندە الدەقايدا جاقسى مەملەكەتكە اينالۋى ءتيىس ەدى. ونىڭ ورنىنا تاعى ءبىر تەرەڭ داعدارىس كەلە جاتىر. بوسنيالىق سەرب­تەردىڭ كوشباسشىسى مي­لوراد دوديك ۇلتشىلدارعا ۇران تاستاپ، Republika Srpska-نى (ەل­دەگى ەكى اۆتونوميالىق ايماقتىڭ ءبىرى) ورتالىق ۇكىمەتكە باعىنا بەرمەيتىندەي تاۋەلسىزدىككە قول جەت­كىزۋدى تالاپ ەتەدى. پىكىر­تا­لاس كۇشەيگەنى سونشالىق، ەۋرو­پ­ا­لىق وداقتىڭ بوسنيا جانە گەر­تسە­گوۆيناداعى جوعارعى وكىلى كري­ستيان شميدت حالىقارالىق قوعامداستىقتى ەلدەگى احۋالعا ارالاسۋعا تاعى شاقىردى. 

بىراق بۇل قادام بوسنيانىڭ دەرتىنە شيپا بولار ەمەس. قازىرگى ساياسي داعدارىستىڭ ءبىر فاكتورى – گەنوتسيدتى جوققا شىعارۋعا تىيىم سالاتىن داۋلى جاڭا زاڭ. قۇجاتتى قىزمەتىنەن كەتۋىنە بىرنەشە كۇن قالعاندا حالىق­ارالىق جوعارعى وكىل وتكەن جازدا ەنگىزگەن-تۇعىن. جاۋاپ رەتىندە بوسنيالىق سەربتەر بىردەن جالپى مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى الىپ تاستادى. سودان كەيىن دوديك قاتاڭ تالاپتار قويا باستادى. 

دوديك اندا-ساندا Republika Srpska-نى بوسنيادان تولىعىمەن ءبولىنىپ شىعۋعا شاقىرادى. بۇل پىكىر ونى قوعامدا قىزۋ تال­قىلاۋعا يتەرمەلەدى. بىراق ونى بايىپپەن قابىلداۋعا بولمايدى. ويتكەنى سەربيا دا، رەسەي دە بوسنيانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋعا شاقىردى.

بىراق داعدارىس بوسنياداعى ۇلتارالىق الاۋىزدىقتى تەرەڭ­دەتىپ، حالىقارالىق قوعام­داس­تىقتىڭ ەلدەگى رولىنە نۇقسان كەلتىرەدى. بوسنيا حالىق­ارالىق قوعامداستىقتىڭ قالاۋىنا ساي شەشىمدەر قابىلداپ، ەنگىزىپ، جۇزەگە اسىراتىن پروتەكتورات پا؟ الدە ءوز ماسەلەسىن ءوزى شەشەتىن ناعىز ەگەمەن ەل مە؟

بىلايشا ايتقاندا، حالىقارا­لىق جوعارعى وكىلدىڭ كەڭسەسى (سو­عىستان كەيىن بۇل قىزمەتتى مەن ءبىرىنشى بولىپ اتقارعان ەدىم) ەندىگى جەردە ماسەلەنىڭ ءبىر بولىگىن شەشەتىن قۇرىلىم ەمەس. بوسنياكتار مۇنداي كەڭسە ەلدە بولعاندىقتان بوسنيالىق سەرب­تەرگە نەمەسە بوسنيالىق حور­ۆات­تارعا قارسى حالىقارالىق شارا قولدانۋدى ۇنەمى تالاپ ەتەدى. ءوز كەزەگىندە كەيىنگىلەرى مۇن­داي ارەكەت شىنىمەن دە قا­بىل­دانادى دەپ قورقادى. سونىڭ سالدارىنان سەنىمسىزدىك پايدا بولادى. ويتكەنى ەكى تاراپ تا ەلدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن مامىلەگە كەلۋدى قاجەت دەپ سانامايدى.

قازىرگى داعدارىستىڭ باس­تى فاكتورى – جىل سوڭىندا بوسنيادا وتەتىن جالپى سايلاۋ. 2020 جىلعى جەرگىلىكتى سايلاۋ­دا وپپوزيتسيالىق پارتيالار ۇلت­شىل كۇشتەرگە قارسى تۇرىپ، ساراەۆوداعى جانە بوسنيالىق سەربتەردىڭ ورتالىعى بانيا لۋكادا باسىم جەڭىسكە جەتتى. بەدەلىنەن ايرىلۋدان قورىققان ۇلتشىل كوشباسشىلار جان-جاقتان تالپىنىپ، جاڭا داعدارىس تۋدىرۋعا ىنتالى. ءسويتىپ قولداۋشىلار سانىن ارتتىرىپ الماق. 

جالپى سايلاۋدىڭ جوسپار­لانعانداي ءوتۋى ماڭىزدى. بىراق كەيىن حالىقارالىق قوعامداستىق بوسنياعا دەگەن كوزقاراسىن قايتا قاراۋى كەرەك. ەگەر پروتەكتورات رەتىندە ەسەپتەۋگە دايىن بولماسا، ارتقا شەگىنىپ، ەلدىڭ تاعدىرىن جاڭا كوشباسشىلاردىڭ قولىنا تاپسىرۋى كەرەك. بۇل پروتسەسس باياۋ جانە قيىن جۇرەدى. ايتسە دە بوسنيا ەگەمەن ەل رەتىندە ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ەرتە مە، كەش پە قاجەت شارا. 

دەگەنمەن حالىقارالىق قو­عام­داستىق ەكى قيىن شارت قويۋى قاجەت. بوسنيانىڭ اۋماقتىق تۇتاس­تىعى ساقتالۋعا ءتيىس. سون­داي-اق ەۋروپالىق وداقتىڭ ەل­دەگى شاعىن اسكەري ميسسياسى قالۋى قاجەت. ويتكەنى قاجەتتىلىك تۋىن­داعاندا ناتو-نىڭ جەدەل كۇش­تەرىن شاقىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بيىل بوسنيا ءۇشىن ساياسي تۇراقسىزدىققا تولى جىل بولاتىنى ءسوزسىز. بوسنيالىق سەرب ۇلتشىلدارى وزدەرىنە كوبىرەك بيلىك بەرىلگەنىن قالايدى. ال دوديك اقش-تىڭ سالعان جاڭا سانكتسيالارىنا قاراماستان ءوز جاقتاستارىن جيناۋ ءۇشىن باتىل ارەكەتكە بارۋى ىقتيمال. سو­نىمەن بىرگە بوسنيالىق ۇلت­شىلدار بيلىكتىڭ ساراەۆوعا شوعىرلانعانىن تالاپ ەتەدى. بۇعان قول جەتكىزۋ ماقساتىندا حالىقارالىق قوعامداستىقتان كومەك كۇتەدى. ال بوسنيالىق حورۆات ۇلتشىلدارى، ءوز كەزەگىندە، ەلدىڭ ەڭ جوعارى شەشىم قابىلداۋ ورگانىندا وكىلدىك ەتۋ قۇقىعىنان ايىراتىن سايلاۋ تۋرالى زاڭعا نارازى (بۇل نەگىزسىز ەمەس).

بۇل ساياسي داعدارىس، بوسنيا ءۇشىن ءبىرىنشى دە، سوڭعىسى دا ەمەس. تاعى ءبىر اۋقىمدى حالىقارالىق ءىس-قيمىل قولعا الىناتىن بولسا، وعان تاڭعالمايمىن. بىراق بۇل دۇرىس ەمەس. بوسنياعا ەندى پرو­­تەكتورات رەتىندە قاراۋعا بول­­مايدى. ەۋروپالىق وداق پەن اقش كومەكتەسۋگە دايىن ءارى نيەتتى ەكەنىنە قاراماستان، بوس­نيا­لىقتار بوسنيا ءۇشىن جاۋاپ­كەر­شىلىكتى ءوز موينىنا الۋى كەرەك.

 

كارل بيلدت، 

شۆەتسيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى

 

Copyright: Project Syndicate، 2022.

www.project-syndicate.org

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

يكبال الەمى

تانىم • كەشە

اسكەردەگى ادەبي كۇن

ايماقتار • كەشە

دامۋدىڭ كىلتى

قوعام • كەشە

ەل سەنىمىن ارقالاعان

قازاقستان • كەشە

تورعاي سۇڭقارى

ادەبيەت • كەشە

ۇلى شايقاس

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار