بوسنيا ەشقاشان تىنىش ءوڭىر بولعان ەمەس. XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا بوسنياداعى ءبىر داعدارىس ارتىنان ەكىنشىسىنە ۇلاستى. اقىرىندا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋىنا ىقپال ەتتى. سودان كەيىن بوسنيا حح عاسىردىڭ اياعىندا يۋگوسلاۆيا ىدىراعان سوڭ بوسنيالىق مۇسىلماندار (بوسنياكتار), سەربتەر جانە حورۆاتتار اراسىنداعى سۇراپىل سوعىستى باستان وتكىزدى.
دەيتون كەلىسىمىنە قول قويىلعان سوڭ 1995 جىلى قاقتىعىس اياقتالدى. سوعىس سالدارىنان 100 مىڭنان استام ادام قازا بولدى. سونىڭ ىشىندە 1995 جىلعى شىلدەدە «سرەبرەنيتسا قىرعىنى» گەنوتسيدى بار. ميلليونداعان ادام ۇيلەرىنەن قۋىلدى. كەلەسى مىندەت قيراندىنىڭ ورنىنا جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەت قۇرۋ ەدى. بىراق ءۇش توپتىڭ اسكەرى عانا جۇمىس ىستەۋگە جارامدى قۇرىلىم بولىپ شىقتى. ال جەرگىلىكتى كوشباسشىلاردىڭ كوپشىلىگى تىنىشتىق كەزەڭىن سوعىستى باسقا ادىستەرمەن جالعاستىرۋ دەپ ەسەپتەدى. ك ۇلى قالعان مەملەكەتتەن ۇلتشىل ەمەس كوشباسشىلاردىڭ جاڭا بۋىنى شىعادى دەگەن ءۇمىتتىڭ ءجىبى ءۇزىلدى.
حالىقارالىق كومەك سوعىس سالعان سىزاتتىڭ كوپشىلىگىن جاسىرىپ, ەلدى وزگەرتكەنىمەن, مەملەكەتتىڭ ساياساتى تەرەڭ توقىراۋ كەزەڭىندە قالىپ وتىر. باستى سەبەپ ۇلتشىل پارتيالاردىڭ ساياسي ۇستەمدىگى ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان بوسنيانىڭ ەۋروپالىق وداققا قوسىلۋ مۇمكىندىگى دە ۋاقىت وتكەن سايىن الىستاپ بارادى.
ەۋروپالىق كوميسسيا 2021 جىلى بوسنياعا بەرگەن جىل سايىنعى باعالاۋىندا «ساياسي كوشباسشىلار الاۋىزدىق تۋدىراتىن پىكىر ۇستانىپ, كونسترۋكتيۆتى ەمەس ساياسي داۋلاردى جالعاستىرىپ وتىر» دەپ اتاپ ءوتتى. ەۋروپالىق وداققا كىرۋ تۋرالى كەلىسسوزدەردى باستاۋعا قاجەتتى 14 باعداردى ورىنداۋدا ءىس جۇزىندە ەشقانداي ىلگەرىلەۋ بولعان جوق. سونداي-اق «پاندەميا كەزىندە جاپپاي تارالعان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تەرىس اسەرلەرى مەن ساياسي تۇتقىنداۋ بەلگىلەرى كۇشەيمەسە, ازايعان جوق». سوت قىزمەتكەرلەرى دە, ساياسي جەتەكشىلەر دە قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشە المادى.
ونىڭ ۇستىنە, ەلدى جايلاعان «جاپپاي سىبايلاس جەمقورلىق قۇبىلىسى» مەن ء«تيىمسىز جانە شامادان تىس» مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ سالدارىنان بوسنيانىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمى ەۋروپالىق وداقتاعى ورتاشا كورسەتكىشتىڭ ۇشتەن بىرىنە عانا تەڭ. كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ەلدەن جارتى ميلليونعا جۋىق ادام كەتىپ, جاس تالانتتار سىرتقا قاراي اعىلدى.
بوسنيا سوعىس اياقتالعاننان كەيىن 26 جىل وتكەندە الدەقايدا جاقسى مەملەكەتكە اينالۋى ءتيىس ەدى. ونىڭ ورنىنا تاعى ءبىر تەرەڭ داعدارىس كەلە جاتىر. بوسنيالىق سەربتەردىڭ كوشباسشىسى ميلوراد دوديك ۇلتشىلدارعا ۇران تاستاپ, Republika Srpska-نى (ەلدەگى ەكى اۆتونوميالىق ايماقتىڭ ءبىرى) ورتالىق ۇكىمەتكە باعىنا بەرمەيتىندەي تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋدى تالاپ ەتەدى. پىكىرتالاس كۇشەيگەنى سونشالىق, ەۋروپالىق وداقتىڭ بوسنيا جانە گەرتسەگوۆيناداعى جوعارعى وكىلى كريستيان شميدت حالىقارالىق قوعامداستىقتى ەلدەگى احۋالعا ارالاسۋعا تاعى شاقىردى.
بىراق بۇل قادام بوسنيانىڭ دەرتىنە شيپا بولار ەمەس. قازىرگى ساياسي داعدارىستىڭ ءبىر فاكتورى – گەنوتسيدتى جوققا شىعارۋعا تىيىم سالاتىن داۋلى جاڭا زاڭ. قۇجاتتى قىزمەتىنەن كەتۋىنە بىرنەشە كۇن قالعاندا حالىقارالىق جوعارعى وكىل وتكەن جازدا ەنگىزگەن-تۇعىن. جاۋاپ رەتىندە بوسنيالىق سەربتەر بىردەن جالپى مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى الىپ تاستادى. سودان كەيىن دوديك قاتاڭ تالاپتار قويا باستادى.
دوديك اندا-ساندا Republika Srpska-نى بوسنيادان تولىعىمەن ءبولىنىپ شىعۋعا شاقىرادى. بۇل پىكىر ونى قوعامدا قىزۋ تالقىلاۋعا يتەرمەلەدى. بىراق ونى بايىپپەن قابىلداۋعا بولمايدى. ويتكەنى سەربيا دا, رەسەي دە بوسنيانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋعا شاقىردى.
بىراق داعدارىس بوسنياداعى ۇلتارالىق الاۋىزدىقتى تەرەڭدەتىپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ەلدەگى رولىنە نۇقسان كەلتىرەدى. بوسنيا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قالاۋىنا ساي شەشىمدەر قابىلداپ, ەنگىزىپ, جۇزەگە اسىراتىن پروتەكتورات پا؟ الدە ءوز ماسەلەسىن ءوزى شەشەتىن ناعىز ەگەمەن ەل مە؟
بىلايشا ايتقاندا, حالىقارالىق جوعارعى وكىلدىڭ كەڭسەسى (سوعىستان كەيىن بۇل قىزمەتتى مەن ءبىرىنشى بولىپ اتقارعان ەدىم) ەندىگى جەردە ماسەلەنىڭ ءبىر بولىگىن شەشەتىن قۇرىلىم ەمەس. بوسنياكتار مۇنداي كەڭسە ەلدە بولعاندىقتان بوسنيالىق سەربتەرگە نەمەسە بوسنيالىق حورۆاتتارعا قارسى حالىقارالىق شارا قولدانۋدى ۇنەمى تالاپ ەتەدى. ءوز كەزەگىندە كەيىنگىلەرى مۇنداي ارەكەت شىنىمەن دە قابىلدانادى دەپ قورقادى. سونىڭ سالدارىنان سەنىمسىزدىك پايدا بولادى. ويتكەنى ەكى تاراپ تا ەلدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن مامىلەگە كەلۋدى قاجەت دەپ سانامايدى.
قازىرگى داعدارىستىڭ باستى فاكتورى – جىل سوڭىندا بوسنيادا وتەتىن جالپى سايلاۋ. 2020 جىلعى جەرگىلىكتى سايلاۋدا وپپوزيتسيالىق پارتيالار ۇلتشىل كۇشتەرگە قارسى تۇرىپ, ساراەۆوداعى جانە بوسنيالىق سەربتەردىڭ ورتالىعى بانيا لۋكادا باسىم جەڭىسكە جەتتى. بەدەلىنەن ايرىلۋدان قورىققان ۇلتشىل كوشباسشىلار جان-جاقتان تالپىنىپ, جاڭا داعدارىس تۋدىرۋعا ىنتالى. ءسويتىپ قولداۋشىلار سانىن ارتتىرىپ الماق.
جالپى سايلاۋدىڭ جوسپارلانعانداي ءوتۋى ماڭىزدى. بىراق كەيىن حالىقارالىق قوعامداستىق بوسنياعا دەگەن كوزقاراسىن قايتا قاراۋى كەرەك. ەگەر پروتەكتورات رەتىندە ەسەپتەۋگە دايىن بولماسا, ارتقا شەگىنىپ, ەلدىڭ تاعدىرىن جاڭا كوشباسشىلاردىڭ قولىنا تاپسىرۋى كەرەك. بۇل پروتسەسس باياۋ جانە قيىن جۇرەدى. ايتسە دە بوسنيا ەگەمەن ەل رەتىندە ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ەرتە مە, كەش پە قاجەت شارا.
دەگەنمەن حالىقارالىق قوعامداستىق ەكى قيىن شارت قويۋى قاجەت. بوسنيانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى ساقتالۋعا ءتيىس. سونداي-اق ەۋروپالىق وداقتىڭ ەلدەگى شاعىن اسكەري ميسسياسى قالۋى قاجەت. ويتكەنى قاجەتتىلىك تۋىنداعاندا ناتو-نىڭ جەدەل كۇشتەرىن شاقىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بيىل بوسنيا ءۇشىن ساياسي تۇراقسىزدىققا تولى جىل بولاتىنى ءسوزسىز. بوسنيالىق سەرب ۇلتشىلدارى وزدەرىنە كوبىرەك بيلىك بەرىلگەنىن قالايدى. ال دوديك اقش-تىڭ سالعان جاڭا سانكتسيالارىنا قاراماستان ءوز جاقتاستارىن جيناۋ ءۇشىن باتىل ارەكەتكە بارۋى ىقتيمال. سونىمەن بىرگە بوسنيالىق ۇلتشىلدار بيلىكتىڭ ساراەۆوعا شوعىرلانعانىن تالاپ ەتەدى. بۇعان قول جەتكىزۋ ماقساتىندا حالىقارالىق قوعامداستىقتان كومەك كۇتەدى. ال بوسنيالىق حورۆات ۇلتشىلدارى, ءوز كەزەگىندە, ەلدىڭ ەڭ جوعارى شەشىم قابىلداۋ ورگانىندا وكىلدىك ەتۋ قۇقىعىنان ايىراتىن سايلاۋ تۋرالى زاڭعا نارازى (بۇل نەگىزسىز ەمەس).
بۇل ساياسي داعدارىس, بوسنيا ءۇشىن ءبىرىنشى دە, سوڭعىسى دا ەمەس. تاعى ءبىر اۋقىمدى حالىقارالىق ءىس-قيمىل قولعا الىناتىن بولسا, وعان تاڭعالمايمىن. بىراق بۇل دۇرىس ەمەس. بوسنياعا ەندى پروتەكتورات رەتىندە قاراۋعا بولمايدى. ەۋروپالىق وداق پەن اقش كومەكتەسۋگە دايىن ءارى نيەتتى ەكەنىنە قاراماستان, بوسنيالىقتار بوسنيا ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋى كەرەك.
كارل بيلدت,
شۆەتسيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org
