كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
نورۆەگيانى تاڭداۋىمىزدىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, اتالعان ەلدىڭ جاھاندىق زەينەتاقى قورى (Government Pension Fund Global) الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ءال-اۋقات قورى سانالادى. ونىڭ نارىقتاعى قۇنى 1,4 تريلليون دوللاردى قۇرايدى. تورتكۇل دۇنيەگە «مۇناي قورى» اتىمەن تانىمال قور بۇگىندە الەم بايلىعىنىڭ 1 پايىزىن يەلەنىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, سكانديناۆيالىق مەملەكەت قازاقستان سەكىلدى مۇناي ءوندىرۋشى ەل. ەرەكشەلىگى سول, توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ مۇناي قورى 30 ميلليارد باررەلگە تەڭ, الەمدەگى مۇناي قورىنىڭ 1,8 پايىزىن قۇرايدى. نورۆەگيانىڭ ۇلەسى 5 ميلليارد باررەل, سايكەسىنشە 0,31 پايىز. ايتسە دە, وندىرەتىن مۇنايدىڭ كولەمى شامالاس.
GPFG-نىڭ قۇرىلعانىنا كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. گەولوگتەر 1969 جىلى نورۆەگيا جاعالاۋلارىنان وتە ۇلكەن مۇناي كەن ورىندارىن تابادى. ءسويتىپ, شەتەلگە ساتاتىن «قارا التىننىڭ» كولەمى كوبەيىپ, ەل ەكونوميكاسىنا قىرۋار قارجى تۇسە باستايدى. ۆيكينگتەر ۇرپاعى مۇنايدىڭ ەرتەلى-كەش بىتەتىنىن كوپ ۇزاماي-اق ءتۇسىندى. سوندىقتان ەل اراسىندا ارتىق اقشانى قورلاندىرۋ تۋرالى اڭگىمە قىزۋ تالقىلانا باستادى.
اقىرى 1990 جىلى نورۆەگيا پارلامەنتى ارنايى قور قۇرۋ تۋرالى زاڭ قابىلدادى. وسىلايشا, بۇگىندە Government Pension Fund Global دەپ اتالاتىن قوردىڭ ىرگەتاسى قالاندى. وعان العاشقى قاراجات 1996 جىلى ءتۇستى. قوردى قۇرۋداعى باستى ماقسات – مۇناي تاۋسىلعاننان كەيىن دە نورۆەگيا ەكونوميكاسىن تۇراقتى قالپىندا ساقتاپ قالۋ.
GPFG-نىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنى دە ءجىتى نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. باستاپقىدا وعان مۇنايدان تۇسكەن ارتىق اقشانى جيناي باستاعان. كەيىن قور ءتۇرلى سالالارعا ينۆەستيتسيا سالۋعا كوشتى. ناتيجەسىندە, تابىسى جىلدان جىلعا ارتىپ, قازىرگى كەزدە الەمدەگى بۇكىل كومپانيالاردىڭ 1,5 پايىزىن يەلەنىپ وتىر. ياعني جەر جاھانداعى بايلىقتىڭ وسىنشا بولىگى نورۆەگيالىق قورعا تيەسىلى دەگەن ءسوز.
قور جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن مىنادان-اق اڭعارۋعا بولادى. مۇنايدان تۇسكەن اقشا ونداعى قاراجاتتىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيدى. باسىم بولىگى ءتيىمدى ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ ارقاسىندا قورعا تۇسكەن قارجى. بۇگىندە «مۇناي قورى» اكتسيالارعا, تۇراقتى كىرىسكە, جىلجىمايتىن م ۇلىككە جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا ينفراقۇرىلىمىنا قارجى قۇيادى.
ماسەلەن, قوردىڭ 9 مىڭعا جۋىق كومپانيادا ەنشىسى بار. شارتاراپتىڭ ايدىك شاھارلارىنان جۇزدەگەن عيمارات ساتىپ العان. ولاردى جالعا بەرۋ ارقىلى دا ميلليونداعان دوللار كىرىس كىرەدى. بۇدان بولەك, كەيبىر ەلدەر مەن كومپانيالارعا نەسيەگە قاراجات بەرەدى. وسىلايشا, ءتۇرلى باعىتتا جۇمىس ىستەۋ ارقىلى تابىسىن ەسەلەپ ارتتىرىپ وتىر.
نورۆەگيا ۇكىمەتى جىل سايىن قور تابىسىنىڭ ازعانا بولىگىن پايدالانۋعا قۇقىلى. بىراق سونىڭ ءوزى ەل بيۋدجەتىنىڭ 20 پايىزىن قۇراپ وتىر. الدا-جالدا ونداعى قاراجاتتى حالىققا تاراتىپ بەرسە, ءار نورۆەگتىڭ ەنشىسىنە 250 مىڭ دوللاردان كەلەدى. دەگەنمەن سكانديناۆيالىقتار قاراجاتتى جاراتۋعا اسىقپايدى. ويتكەنى بۇگىن از جاراتسا, ەرتەڭگە, قيىن-قىستاۋ كەزەڭگە كوبىرەك قالادى. ەكونوميكاعا اقشا جەتپەسە عانا قورعا قول سوزىپ, قالعان جاعدايدا بيۋدجەتتىڭ ارتىلعانىن قورعا اۋدارىپ وتىرادى.
تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ۇكىمەت GPFG-نىڭ نەگىزگى كاپيتالىن ەمەس, ونىڭ تابىسىن عانا جۇمساي الادى. ونىڭ وزىندە, بۇل 3 پايىزدان اسپاۋى ءتيىس. وسىنداي ماقسات قويعان نورۆەگتەر كەلەشەكتە مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن ءبىرجولا قۇتىلماق.
قور باسشىلىعى ينۆەستيتسيا سالعاندا دا اقشانى وڭدى-سولدى شاشپايدى. ۇزاق مەرزىمدە كىرىستى ارتتىراتىن كومپانيالارعا عانا قاراجات قۇيادى. ماسەلەن, Facebook كومپانياسى جالپى نارىققا شىققاندا ۆيكينگتەر زەردەلەي كەلە, ونىڭ اكتسيالارىن ساتىپ الدى. راس, العاشقىدا قىمباتقا ساتىلعان كومپانيانىڭ قۇندى قاعازدارى كوپ ۇزاماي ارزاندادى. بىراق قور باسشىلىعى سابىرلىق تانىتتى. ۋاقىت وتە كەلە Facebook-تىڭ قۇنى ارتتى. ءسويتىپ, ودان ەسەلەپ پايدا اكەلە باستادى.
ايتپاقشى, قوردىڭ ارنايى ينۆەستيتسيالىق ەتيكاسى بار. وعان ساي كەلمەيتىن كومپانيالار GPFG-دان سوقىر تيىن دا الا المايدى. «مۇناي قورىنا» جاۋاپتى مەكەمە بولعاندىقتان, نورۆەگيا قارجى مينيسترلىگى بۇل ءتىزىمدى بەكىتەدى. ماسەلەن, قارۋ-جاراق, تەمەكى جانە قازبا وتىن شىعاراتىندارعا تىيىم سالىنعان. بۇدان بولەك, تىكەلەي جانە جاناما تۇردە ادام ولىمىنە, زورلىق-زومبىلىق اكەلەتىن, ادام قۇقىعىن بۇزاتىن نە سوعىسقا قاتىسى بار كومپانيالارعا ينۆەستيتسيا سالىنبايدى.
2012 جىلى مىنانداي قىزىق وقيعا بولدى. Dagens Næringsliv گازەتى قور باقىلاۋ, تەلەفون تىڭداۋ جانە كوممۋنيكاتسيا سەكىلدى ءتۇرلى تەحنولوگيالارمەن اينالىساتىن 15 كومپانياعا 2 ميلليارد دوللار قاراجات قۇيعانىن انىقتايدى. الگى كومپانيالار تىكەلەي قارۋ جاساپ, ادام قۇقىعىنا قارسى كەلەتىن ارەكەتكە بارماسا دا, ولاردىڭ ونىمدەرى يراندا, سيريادا جانە ميانمادا قولدانىلادى ەكەن. باسىلىمنىڭ ماقالاسىنان كەيىن ەلدە قىزۋ پىكىرتالاس ءوربىپ, قور اتالعان كومپانيالارعا سالعان قاراجاتىن قايتارىپ الدى.
سونداي-اق پالەستينا اۋماعىندا ادام قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىنا ۇلەس قوسقانى ءۇشىن ءيزرايلدىڭ «افريكا يزرايل ينۆەستمەنت», اقش-تىڭ اۋە كۇشتەرىنە قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىران جاساۋعا كومەكتەسكەنى ءۇشىن Boeing, يادرولىق قارۋ جاسايتىنى ءۇشىن Airbus, تەمەكى وندىرەتىندىكتەن Philip Morris International, ادام قۇقىعى مەن ەڭبەك قۇقىعىن بۇزعانى ءۇشىن Wal-Mart Stores سەكىلدى كومپانيالارعا سالعان ينۆەستيتسياسىن توقتاتتى.
ەندى نورۆەگيانىڭ جاھاندىق زەينەتاقى قورى قارجى قۇيعان كومپانيالاردىڭ تىزىمىنە كوز جۇگىرتىپ كورەلىك. جالپى ينۆەستيتسيانىڭ 72,8 پايىزى اكتسيالارعا سالىنعان. سولاردىڭ ىشىندە Apple-دىڭ ۇلەسى جوعارى. ۆيكينگتەر ۇرپاعى اتالعان كومپانيانىڭ 21,2 ميلليارد دوللارلىق اكتسياسىن ساتىپ العان. بۇدان كەيىنگى ورىندا Microsoft Corp (16,9 ميلليارد دوللار), Amazon.com Inc (14,2 ميلليارد دوللار), Alphabet Inc (11,1 ميلليارد دوللار), Nestle SA (8,8 ميلليارد دوللار), Facebook Inc (7,6 ميلليارد دوللار) كومپانيالارى تۇر.
سونىمەن قاتار اقش ۇكىمەتىنە 82 ميلليارد دوللار, جاپونياعا 33 ميلليارد دوللار, گەرمانياعا 16 ميلليارد دوللار قارىز بەرگەن. نورۆەگتەرگە قارىز ەلدەر ءتىزىمى مۇنىمەن بىتپەيدى. باقانداي 45 مەملەكەت الاقانداي نورۆەگياعا بورىشكەر. بۇل از دەسەڭىز, 32 ميلليارد دوللاردى الەمنىڭ 14 ەلىندەگى عيماراتتاردى ساتىپ الۋعا جۇمساعان.
وسىنداي الپاۋىت قوردى كىم باسقارىپ وتىر دەگەن سۇراق تۋىندايدى. GPFG نەگىزى ۇكىمەتتىڭ مەنشىگىندە. بىراق ونىڭ جۇمىسىن جۇرگىزەتىن مەنەدجەر نيكولاي تانگەن ەسىمدى ميلليونەر. ول قور تىزگىنىن 2020 جىلدان باستاپ ۇستادى. AKO Capital كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, قالتاسىن قالىڭداتقان تانگەن مىرزا قوردىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە بارىنشا كىرىستى. وسى قىزمەتكە كەلۋ ءۇشىن ول AKO Capital-دى ساتىپ جىبەردى. ءتىپتى جالاقىسى سالىستىرمالى تۇردە تومەن ەكەنىنە (672 مىڭ دوللار) قاراماستان قوردا ەڭبەك ەتۋگە شەشىم قابىلداعان.
البەتتە, قور مەنەدجەرىنە تولەنەتىن جالاقى باسقا سالالاردان الدەقايدا جوعارى. ماسەلەن, قاراپايىم نورۆەگ ورتاشا ەسەپپەن 67 مىڭ دوللار ەڭبەكاقى الادى. نيكولاي تانگەننىڭ جالاقىسى ون ەسە كوپ. ەڭ قىزىعى سول, ونىڭ بايلىعى شامامەن 500 ميلليون دوللاردى قۇرايدى. ياعني تانگەن مىرزانىڭ سالىققا تولەيتىن سوماسى الاتىن جالاقىسىنان الدەقايدا كوپ.
جاھاندىق زەينەتاقى قورى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىنا جىل سايىن شامامەن 100 ميلليون دوللاردان استام قارجى جۇمسايدى. ماسەلەن, 2020 جىلى ەڭبەكاقىعا 122 ميلليون دوللار تولەنگەن. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قوردىڭ مىڭداعان قىزمەتكەرى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ايتارلىقتاي كوپ سوما ەمەس. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قورداعى ءتۇرلى باسشىلىق قىزمەتتەردەگى 217 ادامعا تولەنەتىن جىلدىق ەڭبەكاقى شامامەن 44 ميلليون دوللاردان اسپاۋى ءتيىس.
P.S. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءمəجىلىستىڭ وتىرىسىندا «وسى تۇستا, قور ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتىن ورىنداپ وتىر ما, ياعني ۇلتتىق بايلىقتى ەسەلەي الدى ما دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. قوماقتى جالاقى الاتىن قىزمەتكەرلەرى, ديرەكتورلار كەڭەسى نەمەن اينالىسادى؟ قىزمەتى وتە قىمبات كونسالتينگ كومپانيالارىن
جəنە شەتەلدىك مامانداردى جۇمىسقا تارتقاننان پايدا بار ما؟» دەگەن ساۋال تاستادى. «سامۇرىق-قازىنانىڭ» قارجىلىق ەسەبىندە 2019 جىلى بۇكىل قىزمەتكەرلەرىنە 204 ميلليارد تەڭگە جۇمساعانىن كورسەتكەن. ياعني شامامەن 468 ميلليون دوللار. سونىڭ 7 ميلليارد تەڭگەسى وتە جوعارى لاۋازىمداعى بىرنەشە ادامعا تولەنگەن ەكەن.
