بىرىنشىدەن, ناتيجەنىڭ ءوزىن مۇقيات قاراستىرعان ءجون. شامامەن 56 پايىز داۋىس جيناعان بوريچ باسقا قارسىلاستارىنان ون پايىزعا ارتىق قولداۋعا يە بولىپ, جەڭىسكە جەتتى. چيليدەگى ستاندارتتارعا سالساق, بۇل ۇلكەن كورسەتكىش. دەموكراتيا قالپىنا كەلگەن 1989 جىلدان بەرى پرەزيدەنتتەردىڭ كوپشىلىگى ءتورت-بەس ۇپاي عانا ارتىقشىلىقپەن ەل تىزگىنىن قولعا الاتىن. دەگەنمەن اسىرە وڭشىل حوسە انتونيو كاست سايلاۋدىڭ ءبىرىنشى تۋرىندا جەڭىسكە جەتىپ قانا قويماي, ەكىنشى تۋردا 44 پايىز داۋىس جينادى.
شىن مانىندە, سوڭعى سايلاۋدىڭ ناتيجەلەرى چيليدە 1988 جىلى وتكەن رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىسىنا دالمە-ءدال كەلەدى. ول كەزدە ەلدى 1973 جىلدان باستاپ بىرنەشە جىل بيلەگەن ديكتاتور اۋگۋستو پينوچەت ءوز بيلىگىن تاعى سەگىز جىلعا ۇزارتۋىنا قاتىستى ماسەلە ورتاعا تاستالعان ەدى. پينوچەتتىڭ جاقتاستارى جەڭىلدى, بىراق ەلدىڭ تىم وڭشىل توپتارى تىرشىلىگىن جالعاستىرا بەردى, ءالى دە بار. سايلاۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى ارقاشان ەكى تاراپتىڭ ءبىرىن تاڭداۋعا تۋرا كەلەتىنىن بىلدىرەدى. بىراق چيليلىكتەر اراسىنداعى اراجىك اسىرەسە وتكىر, تۇراقتى جانە وتە ۇزاققا سوزىلاتىنداي كورىنەدى.
بىراق بۇل چيلي مەن لاتىن امەريكاسىنداعى سولشىلدار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى بولۋى مۇمكىن. ءبىرىنشى راۋندتا بوريچ «كەڭ مايدان» (سوتسياليستىك پارتيادان بولەك سولشىل پارتيالار مەن قوزعالىستاردان تۇرادى) دەپ اتالاتىن كوممۋنيستىك پارتيا, ءتۇرلى ەكولوگيالىق, فەمينيستىك توپتارىنان قۇرالعان پارتيالارمەن وداقتاستى.
ەكىنشى تۋردا بوريچ كواليتسيانىڭ اۋقىمىن ودان ءارى كەڭەيتىپ, سوتسياليستەرمەن, «دەموكراتيا ءۇشىن» ورتالىق سولشىل پارتياسىمەن, حريستيان-دەموكراتيالىق پارتيامەن جانە باسقا دا بىرنەشە تسەنتريستىك كوزقاراستاعى پارتيالاردىڭ باسىن بىرىكتىردى. ەندەشە, چيليلىك ساياساتتانۋشى پاتريسيو ناۆيا دۇرىس سۇراق قويىپ وتىر. مەملەكەتتى ەكى اليانستىڭ قايسىسى باسقارادى جانە بوريچ ۇكىمەتى قاي باعىت ۇستانادى؟
كەز كەلگەن بولجام جاساۋ ءۇشىن 2019 جىلعا ورالۋىمىز قاجەت. سول كەزدە چيليلىكتەر ەلدەگى كوپتەگەن ماسەلەگە نارازىلىق ءبىلدىرۋ ءۇشىن كوشەلەرگە شىقتى. سونىڭ ىشىندە تومەن جالاقى, باسپانانىڭ جەتىسپەۋى, جەكەشەلەندىرىلگەن زەينەتاقى جۇيەسى, قىمبات جانە كۇردەلى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى, قورشاعان ورتانىڭ ناشارلاۋى جانە ايەلدەر مەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى سەكىلدى تۇيتكىلدەر بار. كوپ ۇزاماي نارازىلىقتار تەڭسىزدىككە قارسى كۇرەسكە ۇلاستى.
چيليلىكتەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ پىكىرىنشە, كەدەيلىك ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە قاراماستان, ەلدىڭ ەكونوميكالىق تابىسى ءادىل تۇردە ءبولىنىپ وتىرعان جوق. دەگەنمەن تەڭسىزدىكتىڭ ەڭ كوپ قولدانىلاتىن كورسەتكىشى – دجيني كوەففيتسيەنتىنە سۇيەنسەك, كەيىنگى 20 جىلدا چيليدەگى تەڭسىزدىك تومەندەگەن. 2000 جىلى 0,55-تەن 2019 جىلى 0,51-گە دەيىن تۇسكەن. مۇندا نولدىك كورسەتكىش تەڭدىكتىڭ ناعىز ۇلگىسىن بىلدىرەدى.
قالاي دەگەنمەن, ءبوريچتىڭ باستاپقى وداعى نارازىلىق بىلدىرۋشىلەر كوتەرگەن كوپتەگەن ناقتى ماسەلەنى قامتيدى. ول جالپىعا بىردەي مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى قالىپتاستىرۋعا, زەينەتاقى جۇيەسىنە كۇردەلى رەفورما جاساۋعا, ەڭ تومەنگى جالاقىنى كوتەرۋگە, ستۋدەنتتەردىڭ قارىزىن جويۋعا جانە جۇمىس اپتاسىن قىسقارتۋعا ۋادە بەردى. سونداي-اق مەملەكەتتىك كىرىستەردى ۇلعايتۋ, اسىرەسە ءىرى كومپانيالار مەن اۋقاتتى تۇلعالارعا سالىناتىن سالىق كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 8 پايىزىنا جەتكىزۋ ارقىلى الەۋمەتتىك شىعىنداردىڭ ورنىن تولتىرماق.
مۇنى رەۆوليۋتسيالىق باعدارلاما دەمەسەك تە, مول ءۇمىت كۇتتىرەدى دەپ ايتا الامىز. ونىڭ كوپ بولىگى جىل باسىندا سايلانعان سولشىل كونستيتۋتسيالىق اسسامبلەيانىڭ ۇستانىمدارىنا سايكەس كەلەدى. (155 مۇشەدەن تۇراتىن مەكەمە 2019 جىلعى شەرۋلەردەن كەيىن قۇرىلدى, وعان نارازىلىق بىلدىرۋشىلەردىڭ تالاپتارى نەگىزىندە جاڭا كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋ مانداتى بەرىلدى).
بىراق بوريچ ەكىنشى راۋندتا ازداپ جۇمساردى. ول ءچيليدىڭ ەكونوميكالىق عاجايىبىن باسقارعان ساياسي كواليتسيانى ايىپتاعان پىكىرىن وزگەرتىپ, ەلدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتتەرى ريكاردو لاگوس پەن ميشەل باچەلەتكە ءسوز ارنادى. ونىڭ ەكىنشى راۋندتاعى باعدارلاماسىندا ءالى دە تىڭ رەفورمالار جەتەرلىك. سونىڭ ىشىندە باستاپقى ۋادەلەرىنىڭ ءبارى قامتىلعان, بىراق بۇرىنعىداي تىم ىزعارلى ەمەس.
سايىپ كەلگەندە, بوريچ ءوزىنىڭ جەڭىسى ءۇشىن تەك قالىپتى, ءداستۇرلى, ەگدە جاستاعى سايلاۋشىلارعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاس, راديكالدى جاقتاستارىنا دا قارىزدار. بۇل «مىڭجىلدىق پرەزيدەنتتىڭ» ساياسي كوزقاراسىندا شايقاس بولادى دەگەندى بىلدىرەدى.
وسىدان 15 جىل بۇرىن ەرەكشە قۇبىلىستى زەرتتەگەن ەدىم. بوريچ وسىنى قاتتى سەزىنۋى مۇمكىن. عاسىر اۋىسقالى بەرى لاتىن امەريكاسىندا ەكى ءتۇرلى ساياسي «سولشىل» كوزقاراس ورنىقتى. قالىپتى, دەموكراتيالىق, جاھاندانعان, زاماناۋي سولشىل جانە اناحرونيستىك, مەملەكەتشىل, ۇلتشىل جانە اۆتوريتارلىق سولشىل.
نەعۇرلىم قالىپتى توپتى كەيىنگى 20 جىلداعى چيلي مەن ۋرۋگۆاي ۇكىمەتتەرىنەن, پرەزيدەنت لۋيس يناسيو لۋلا دا سيلۆانىڭ ەكى مەرزىمى كەزىندە (جەمقورلىققا قاراماستان) برازيليا ۇكىمەتىنەن بايقاي الامىز. بوليۆيا پرەزيدەنتى ەۆو مورالەستىڭ بيلىككە كەلگەن ءبىرىنشى مەرزىمى, سالۆادورداعى فارابۋندو مارتي ۇلت-ازاتتىق مايدانىنىڭ بيلىگى (سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىسىنا قاراماستان) وسى ساناتقا سايكەس كەلەدى.
راديكالدى سولشىلدارعا ۆەنەسۋەلانىڭ مارقۇم پرەزيدەنتى ۋگو چاۆەس پەن ونىڭ مۇراگەرى نيكولاس مادۋرو, ەكۆادوردىڭ باسشىسى رافاەل كوررەا, نيكاراگۋا پرەزيدەنتى دانيەل ورتەگا جانە كۋباداعى كاسترو رەجىمى مىسال بولا الادى. مەكسيكالىق اندرەس مانۋەل لوپەس وبرادوردى, پەرۋلىك پەدرو كاستيلونى جانە ارگەنتينالىق نەستور كيرشنەردى, كريستينا فەرناندەس دە كيرشنەردى جانە البەرتو فەرناندەستى مۇنداي ساناتقا ەنگىزۋ قيىن. بىراق ولاردىڭ ءبارى وتكەننىڭ دوكترينالارى مەن ساياساتىنا بەيىم ەدى.
كاراكاستا, گاۆانادا, مەحيكودا جانە بۋەنوس-ايرەستە راديكالدى سولشىلدار چيليدەگى سايلاۋ ناتيجەلەرىن تويلادى. ولار ءبوريچتى سولاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى. بىراق ولار قاتەلەسۋى مۇمكىن.
مىسالى, چيليدەگى سايلاۋدىڭ ءبىرىنشى تۋرىنىڭ الدىندا بولعان وقيعالاردى اتاپ وتكەن ءجون. ورتەگانىڭ جالعان داۋىسپەن قايتا سايلانۋى, مادۋرونىڭ ايماقتىق سايلاۋداعى ايتارلىقتاي جەڭىسى, كۋبا رەجىمىنىڭ جوسپارلانعان نارازىلىقتى كۇشتەپ باسۋى بوريچ كواليتسياسىن بەلسەندى ارەكەت ەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. كوممۋنيستىك پارتيا جانە باسقالار اقىر سوڭىندا ء(بىراز ىشكى كەلىسپەۋشىلىكتەردەن كەيىن) ورتەگا مەن مادۋرونى قۇتتىقتاۋعا شەشىم قابىلداپ, گاۆاناداعى كاسترو رەجىمىن قولداعانىمەن, بوريچ تە, ونىڭ ەكىنشى تۋرداعى وداقتاستارى دا ولارعا قوسىلعان جوق.
بۇعان ءچيليدىڭ كەيىنگى كەزدەگى تاريحىن, ەكىنشى تۋردىڭ ناتيجەلەرىن جانە باسقارۋشى كواليتسيانىڭ قۇرامىن قوسساڭىز, بوريچ ادەتتەگى لاتىنامەريكالىق سولشىل پوپۋليست سەكىلدى ەل باسقارمايدى دەپ ويلاۋعا تولىق نەگىز بار. كەرىسىنشە ول 1970 جىلدارى دەموكراتياعا ورالعاننان كەيىنگى يسپانيانىڭ ءبىرىنشى سوتسياليستىك پرەمەر-ءمينيسترى فەليپە گونسالەسكە ۇقسايتىن ەۋروپالىق سوتسيال-دەموكرات سەكىلدى جۇمىس ىستەي الادى. چيلي دە, لاتىن امەريكاسى دا بۇدان مول ءۇمىت كۇتەدى.
حورحە كاستانەدا,
مەكسيكانىڭ بۇرىنعى سىرتقى
ىستەر ءمينيسترى, نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
