شىعارمالاردىڭ ەرەكشەلىگى – اۆتوردىڭ ءوزى ەمەس, فاكتورلاردى, وبەكتىلەردى سويلەتىپ, ءوزىن تەك سول وقيعالاردىڭ كۋاگەرى ەتىپ كورسەتۋى. بۇل – تۆورچەستۆولىق ونەردىڭ ءتيىمدى ءارى جوعارى ءتۇرى. كىتاپتاردا سونداي-اق كۇندەلىكتى ومىردە ايتىلا بەرمەيتىن, سويلەم اراسىندا, قالتارىستا قالىپ كەتەتىن تابيعات عاجايىپتارى, سۇلۋ پەيزاج, جان-جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ تىلسىم سىرى دا شەبەرلىكپەن باياندالادى. اۆتور ونى تەك جاي بايانداپ قويمايدى, وعان تۇرتكى بولعان نە, ونى قايدان, كىمنەن ەستىدى, ءسوز اراسىندا مىنە, سونى دا ناقتىلاپ ايتادى. سودان سوڭ, وعان ىزدەۋ سالىپ, انىعىنا جەتۋ ءۇشىن ساپار شەگىپ, اۆتوبۋس پا, پويىز با, ۇشاق پا, ايتەۋىر, ىلىنگەنىنە ءمىنىپ, جولدىڭ قيىندىعىنا قاراماي ارەكەتتەنىپ جۇرگەندىگى بايقالادى. ارينە, اۆتوردان. «ولاي ەت, بىلاي ىستە», دەپ ەشكىم تالاپ ەتپەيدى. بۇل – تۆورچەستۆولىق سيقىرلى ازاپ. اركىم ءوز جولىن ءوزى تابادى. جوعارىداعى كىتاپتاردىڭ يەسى ىزدەنىستىڭ اۋىر, بىراق ەلگە ابدەن قاجەت وسىنداي جولىن ۇستانعان. بۇل – كەز كەلگەن ءجۋرناليستىڭ, نە جازۋشى, ايتپەسە عالىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ارەكەت. ماسەلەن, جۋرناليست, نە زەرتتەۋشى ناقتى ءبىر ماسەلە ءۇشىن ءتيىستى مەكەمەگە حات جازىپ نەمەسە بارىپ ىزدەۋ سالۋى مۇمكىن. ال بىراق ۇدايى ىزدەنىس ۇستىندە بولۋ, ءبىر ىزدەنىستەن سوڭ, باسقا ءبىر ىزدەنىسكە ءتۇسۋ بۇل بىتپەيتىن ازاپ جول. ونى تەك سول ىسكە جان دۇنيەسىمەن بەرىلگەن فاناتيك ادام عانا ۇستاي الادى.
مەن اڭگىمە ەتىپ, كىتاپتارىن سانامالاپ وتىرعان اۆتوردىڭ اتى-ءجونى – جانبولات ءاليحان ۇلى اۋپباەۆ. ول كىم؟ كەيىپكەرىمىز ءبىر كەزدە الىستاعى تاۋلى اۋدان نارىنقولدا ءوسىپ, ەرجەتىپ, كەيىن الماتىداعى قازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ «لەنينشىل جاس», «قازاقستان كوممۋنيسى», «حالىق كەڭەسى» باسىلىمدارىندا اق تەر, كوك تەر بولىپ ەڭبەك ەتكەن جان. كەيىن «ەگەمەن قازاقستاندا» قىزمەت ەتكەن تالانتتى جۋرناليست. شارشاماي-شالدىقپاي ۇدايى ىزدەنىستە جۇرگەن, جازعاندارىن ەل ىزدەپ وقيتىن اناليتيك-زەرتتەۋشى.
مەن جانبولاتپەن قاشان, قالاي تانىسقانىم ەسىمدە جوق. ءسىرا, وزىنەن بۇرىن گازەتتەگى بەلگىلى ءبىر تاقىرىپ بويىنشا جازعان ويلى شىعارمالارىن كورىپ, ونى سول ارقىلى ءبىلدىم-اۋ دەيمىن. ال سودان سوڭ بارىپ وزىمەن «لەنينشىل جاستىڭ» عىلىم جانە مادەنيەت بولىمىندە كەزدەسكەن سياقتىمىن. ودان بەرى دە مىنە, 44 جىل. سول ۋاقىتتان باستاپ بايقاعانىم – جانبولات وزىنە قاتال, جازعان دۇنيەلەرىنە, ءىس-ارەكەتىنە جوعارى تالاپ قويىپ, ەشبىر جايباراقاتتىققا سالىنبايتىن, بىردە-ءبىر ارتىق-كەم ءسوزى جوق, ۋادەسىنە بەرىك سىرباز ازامات. ءبىر قاراعاندا ول سۋىقتاۋ كورىنگەنىمەن, جاقىنداپ ارالاسا بىلسەڭ جانى جايساڭ, كىشىپەيىل, ادەپتى, ۇلكەنگە ءىنى, كىشىگە اعا بولىپ جۇرگەن يماندى, يناباتتى جان. مەن ءوزىم رەداكتسياعا اپارعان ماقالالارىمنان بايقادىم, جانبولات قولىنا تۇسكەن ماتەريالدارعا وتە مۇقيات قاراپ, اۆتورمەن ساناسىپ, ويىن بۇزباي, قايتا ونى شيراتا تۇسۋگە ەڭبەكتەنەتىن كەرەمەت ستيليست, وتە ادال جۋرناليست. ول ءاربىر اۆتورعا وتە جاۋاپتى ءارى مادەنيەتتىلىكپەن قارايتىن, سونداي-اق وزىندىك ۇستاعان بەلسەندى ومىرلىك باعدارى بار, ونى ءوزىنىڭ بولىنبەس قاسيەتىنە اينالدىرعان, ەشكىمگە وكتەمدىك, مەنمەندىك كورسەتپەيتىن, ادامگەرشىلىك تۇعىرىنىڭ بيىگىنەن كورىنىپ كەلە جاتقان تەكتى جان.
ادامنىڭ دۇنيەگە كوزقاراسى ونىڭ سوزىنەن دە, ىسىنەن دە بايقالادى. جانبولاتتىڭ كىم ەكەنى جازبالارىنان انىق كورىنەدى. ونىڭ ماقالالارىندا لاۋازىمى بيىك, قولىندا مۇمكىندىگى مول ادامدى دارىپتەپ, سولارعا كورىنىپ قالايىن, پايداسى تيەر دەگەن پەندەشىلىك پيعىل جوق. كەرىسىنشە, ونىڭ كەيىپكەرلەرى قاراپايىم جاندار, تاعدىرى تاڭعاجايىپ الپينيست, ورنيتولوگ, كينواكتەر, ۇشقىش, ارحەولوگ, فوتوگراف, قولونەر شەبەرى, سۋرەتشى, كاسكادەر سەكىلدى سيرەك ماماندىق يەلەرى. ونى ءبىز اۆتوردىڭ «الاكولدە ءبىر قۇس بار», «دانابەك انتاركتيدادان ورالدى», ء«حانتاڭىرى», «اقشا قار. ايدالا. اتتى ادام», «ەۆەرەست ەكسپەديتسياسى», «راريتەت» سياقتى تۋىندىلارىنان ايقىن كورەمىز. بۇل ءتىزىمدى ودان ءارى جالعاستىرار بولساق, ولار, «گاگاريندى وقىتقان جاقىپبەك», «كەننەديمەن كەزدەسكەن نۇرماحان», ء«پوتانيننىڭ تۋىسى», «ەسەنبەرليننىڭ ءىنىسى», «ديماش اعانىڭ دارىگەرى», «قازاقتىڭ تانكيست قىزدارى», «ابدەل ناسەر مىنگەن ارعىماق», «ديسسيدەنت» دەپ تارتىمدى تاقىرىپتارىمەن-اق وقىرماندى وزىنە ەلىكتىرىپ كەتە بەرەدى.
انتيك زامانىنىڭ فيلوسوفى پروتاگور ايتقان ەكەن: «ادام – بارلىق زاتتاردىڭ ولشەمى», دەپ. الەمدە ادامدى دارىپتەۋ, ونىڭ قوعامعا, وتانعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن قۇرمەتتەۋ – ابىرويلى ءىس. ويتكەنى ءبارى دە ادام اقىلىمەن, قولىمەن جاسالادى. جانبولات وسىنى مىقتى تۇسىنگەن. اۆتور ءتۇرلى جاعدايداعى كەزدەيسوق كەزدەسۋلەر ارقىلى ادام تاعدىرلارىن كەرەمەت اشادى. قاجەت دەسە, سول ءۇشىن قىمبات ۋاقىتىن اياماي جۇمسايدى. ماسەلە, الىس جولدا دا, كەتكەن ۋاقىتتا دا ەمەس, سول فاكتىنىڭ انىعىنا جەتۋدە. ويتكەنى ءاربىر انىعىنا جەتكەن فاكت سوعان كەتكەن ۋاقىت پەن ەڭبەكتىڭ قۇنىنا تەڭ كەلەدى.
جانبولات ءاليحان ۇلى اۋپباەۆتىڭ جۋرناليستىك ەرەكشەلىگى – ومىردە بولىپ جاتقان تالاي شىم-شىتىرىق قۇبىلىستاردان سولاردىڭ ەرەكشە ءبىر كورىنىستەرىن تاپ باسىپ تانىپ, كورە ءبىلۋى. ماسەلەن «كەننەديمەن كەزدەسكەن نۇرماحان» دەگەن وچەركتى الىپ قارايىق. وندا پۋبليتسيست نۇرماحان ورازبەكوۆتىڭ قاراعاندىدا «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ تۇرعاندا, جاۋاپكەرشىلىكتى جەكە ءوز باسىنا الىپ, ەكى رەت جاساعان عاجاپ ەرلىگىن باياندايدى. ءبىرى ول – 1991 جىلعى 19 تامىزداعى گكچپ كەزىندەگى باتىلدىعى. ونى جۇرت جاقسى بىلەدى. ەكىنشىسى, ەل تىزگىنى پارتيا قولىندا تۇرعاندا, قازاقستاندا شىعاتىن 6 رەسپۋبليكالىق, 19 وبلىستىق گازەتتەردىڭ ىشىندە العاش رەت «بارلىق ەلدەردىڭ پرولەتارلارى, بىرىگىڭدەر!» دەگەن ءوز ۋاقىتىندا اۋليەدەي كۇشى بار ۇراندى ءبىر كۇندە الىپ تاستاعاندىعى. وعان دىزىلداپ, تەلەفون سوققان وبكوم حاتشىسىنا قورىقپاي: «بۇل ۇراندى سوناۋ 1961 جىلى-اق الىپ تاستاۋ كەرەك ەدى. ويتكەنى ن.س.حرۋششەۆ سول كەزدە: «پارتيا دەگەنىمىز – بۇكىلحالىقتىق ۇيىم», دەمەپ پە ەدى؟! ولاي بولسا قاشانعا دەيىن ءبىر عانا پرولەتاريات, ءبىر عانا جۇمىسشى تابى ءبىزدىڭ ايىمىز دا, كۇنىمىز دە بولىپ, باسقاسى شەتقاقپاي قالا بەرەدى. رەنجىمەڭىز, بىزدىكى دۇرىس», دەپ جاۋاپ قايتارعانى.
«شەتەلدەگى قازاق اسكەريلەرى» دەگەن ماقالاسىندا دا اۆتور تالاي قىزىقتى مالىمەتتەر كەلتىرەدى. سولاردىڭ ءبىرى 1939 جىلى حالحين-گول شايقاسى جەڭىسپەن اياقتالعاننان كەيىن, سونداعى سوعىستا ەرلىك كورسەتكەن 14 ادامعا موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق باتىرى اتاعى بەرىلگەنى, ونىڭ ىشىندە ەكەۋى كسرو قولباسشىلارى گ.ك.جۋكوۆ پەن ي.ي.فەديۋنينسكي بولسا, ەندى بىرەۋى ءبىزدىڭ سول ەلدەگى, ياعني بايانولگەيدەگى قانداسىمىز ىكەي ميزام ۇلى, ال قالعان 11-ءى موڭعولدار ەكەنى, سونداي-اق 1942 جىلى موڭعوليانىڭ اۆياتسيا گەنەرال-مايورى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن حامزا ەرزىن ۇلى زايسانوۆتى اتايدى اۆتور. جانبولاتتىڭ جوعارىدا اتالعان كىتاپتارىندا بۇدان باسقا دا جۇزدەگەن وقيعا, ءتۇرلى جاعدايلار, ادامدار ءىس-ارەكەتتەرى باياندالادى. ايتالىق, قازاقستاندا بەلگىلى عالىم-بيولوگ بولعان كارىم مىڭباەۆتىڭ نيۋ-يوركتا تۇراتىن ۇلى جاففار, ء«بىرىنشى پەتر» فيلمىنە 1938 جىلى تۇسكەن قويلىباي, جازۋشى ءارى كينواكتەر ءساتىمجان سانباەۆ, بالۋان شولاقتىڭ نەمەرەسى حايروللا, الاش ارىسى مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ ۋفادا تۇراتىن ۇلى داۋلەت سياقتى پورترەت, سۇحباتتاردا ادام تاعدىرلارى مەن مىنەز-قاسيەتتەرى, ەرەكشە بەينەلەرى كەرەمەت دالمە-دالدىكپەن سيپاتتالعان.
اۆتوردىڭ جوعارىدا اتالعان كىتاپتارىندا بۇدان باسقا دا تىڭ, قىزىقتى ماعلۇماتتار جەتەرلىك. ءبىز ماسەلەن, قازاق قىزدارىنان ۇشقىش, پۋلەمەتشى, سنايپەر, راديست, مەدبيكە بولىپ سوعىسقا قاتىسقان اپا-اپكەلەرىمىزدى جاقسى بىلەمىز. بىراق قازاق قىزدارىنان تانكيست بولدى دەگەندى ەستىمەگەن ەدىك. باقساق, ولار دا بولعان ەكەن. جانبولات ىزدەۋ سالىپ ءجۇرىپ, ونداي جانداردىڭ بولعانىن دا تاۋىپ, انىقتاپ, ءتۇرلى باسىلىمداردا قىلت ەتىپ كورىنىپ قالعان فاكتىلەردى زەرتتەي ءجۇرىپ, ۇلى وتان سوعىسىنا تانكيست بولىپ قاتىسقان ءتورت قازاق قىزىنىڭ ەسىمىن اتاپ, اتقارعان ەرلىكتەرىن باياندايدى. ولار – جامال بايتاسوۆا, كۇلكەن توقبەرگەنوۆا, كۇلجاميلا تالقانباەۆا جانە ءجاميلا بەيسەنباەۆا بولىپ شىقتى. ارينە, تانكيست بولىپ سوعىسقا قاتىسۋ ەڭ اۋىر, ەر ادامداردىڭ دا قابىلەتى جەتە بەرمەيتىن ماماندىق ەكەنى بەلگىلى. ال ونداي ءىستى يگەرىپ, سوعىسقا قاتىسقان قازاق قىزدارى بولعانى بۇل حالقىمىزدىڭ رۋحىنىڭ مىقتىلىعىن كورسەتەتىن قۇبىلىس.
وسى ماقالانى جازىپ وتىرعانىمدا قولىما جانبولاتتىڭ ء«بىرتۋارلار» اتتى تاعى ءبىر جاڭا كىتابى كەلىپ ءتيدى. مۇنىڭ تاعدىرى تاڭعاجايىپ ادامدار ومىرىنە تولى شىعارما ەكەنىن ايتقىم كەلەدى سىزدەرگە قۇرمەتتى وقىرمان. مۇنداعى قۋاتتى دا قاھارلى اۆتومات قارۋىنىڭ اتاسى, كونسترۋكتور م.ت.كالاشنيكوۆ, قارت فوتوگراف, رەسپۋبليكا ءومىرىنىڭ بىردەن-ءبىر شەجىرەشىسى ي.ل.بۋدنەۆيچ, اتاقتى «التىن ادامدى» تاپقان ارحەولوگ ك.اقىشەۆ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ 1928-1932 جىلدارداعى سولاقاي ساياساتى كەزىندە وعان قارسى شىعىپ, توتاليتارلىق تەمىر ءتارتىپتىڭ نوقتاسىنا باسى سىيماعان جەتىسۋداعى دالا نومادى جاقىپبەردى مەن تيان-شاننىڭ كوۆبويى مەرگەنباي اۆتور تۆورچەستۆوسىنىڭ سيرەك تاقىرىپتار سەرياسىن ودان ءارى بايىتا تۇسكەن سوقتالى وبەكتىلەر. ءبىز بۇعان قۋانامىز. قىزىعامىز. سويتەمىز دە ريزاشىلىقپەن قول سوعامىز.
جانبولات تاپقىش, شەبەر. از سوزبەن ماسەلەنى ءدامدى ەتىپ بەرە بىلەدى. ونىڭ شەبەرلىگى سول ءاربىر قايراتكەردىڭ ەڭ ەرەكشە ءىس-ارەكەتىن, قوعامداعى ورنىن تاۋىپ, كورسەتە ءبىلۋى. ءومىردى سۋرەتتەپ, بولعان جاعدايدى ايتىپ بەرۋدىڭ بىرنەشە جولى بار. كەيدە شىعارما اۆتورلارى ءبىر ءسوزدى باستاسا, سونى جان-جاقتى بايانداپ, ءبىر عانا نارسەنى بىرنەشە بەتكە تولتىرىپ, سودان كىتاپ كولەمى ءوسىپ, وقىرماننىڭ ۋاقىتىن جەيدى. كەشەگى كۇندەرى بۇل ءستيلدى ءومىر كوتەرەتىن, كەرەك ەتەتىن. بۇگىنگى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس ونى قاجەت ەتپەيدى. قازىر كولەمى شاعىن, ءمانى تەرەڭ ەڭبەكتەر ءوتىمدى. بۇل – ءومىر تالابى. ماسەلەن, جانبولاتتىڭ, «ولجاس» اتتى ماتەريالى مىنا سوزدەرمەن اياقتالادى: «قىس. كەش. مەدەۋدەن قالاعا قايتىپ كەلەمىن. جانارىمدا تاۋ, ورمان كورىنىسى, ال سانامدا اقىن اعانىڭ جۇرەك تەبىرەنتەتىن سوزدەرى. قار قىلاۋلاپ تۇر». وسى سوزدەردە قانشا ويلار, سەزىمدەر, كورىنىستەر تۇر. كوپ سوزدەرمەن بايانداۋدىڭ كەرەگى جوق. قالعانىن ءار وقىرمان وزىنشە تۇسىنەدى, تابادى, عانيبەت الادى.
مىنە, وي ەكونومياسى مەن ۋاقىت ەكونومياسى دەگەن وسى. بۇل جاڭالىق حح عاسىر باسىندا ومىرگە ەنە باستادى. ونى ساياسي يدەولوگيا مەن گۋمانيتارلىق عىلىمدا ەرتەرەك سەزگەن فيلوسوف ن.بەردياەۆ بولاتىن. حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنا دەيىن كوپ جۇرتقا ەسىمى, ەڭبەگى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تۇلعانىڭ ء«وزىڭدى ءوزىڭ تانۋ» جازبالارى سونىڭ ءبىر كورىنىسى. ال ونەر الەمىندە ونى العاش ەندىرگەن فرانتسۋز سۋرەتشىسى پ.پيكاسسو ەدى. ول رەنەسسانس داۋىرىندەگى رافاەل, ميكەلاندجەلو سياقتى ءومىردى رەاليستىك تۇرعىدا دالمە-ءدال بەينەلەيتىن شىعارمالار سول كەزەڭگە جاتاتىنىن, ەندى كينو, فوتو, تەلەۆيزيا زامانىندا وبەكتىنى ولاي كەسكىندەۋدىڭ ورنىنا وي سالاتىن شىعارما تۋدىرۋدىڭ قاجەت ەكەنىن ايتىپ, سول اعىمدى باستاعان بولاتىن. ماقسات – ءومىردى كوشىرىپ, ناتۋرا تۇرىندە كورسەتۋ ەمەس, كورەرمەندى مەڭزەۋ مەن ويلاۋعا باۋلۋ. بۇل, ارينە, جاڭاشىلدىق ەدى. كەيىن ونىڭ باستاماسىن ابستراكتسيونيستەر بۇزىپ اكەتتى. بۇل باسقا ماسەلە.
پيكاسسو باستاماسى قازىر ءومىر تالابىنا ساي تاراي باستادى. از سوزبەن كوپ ماعىنا بەرۋ – بۇل ماتەماتيكا ءادىسى. وسى ءتاسىل بۇگىنگى كومپيۋتەر داۋىرىندە عىلىمعا, ساياساتقا, ادەبيەتكە ەنە باستادى. مىنە, جانبولات جۋرناليستيكادا وسى باعىتتى ۇستاۋدا. ماسەلە توم-توم كىتاپتار شىعارۋدا ەمەس. سول كىتاپتاردا ءماندى وي ايتا بىلۋدە. ويتكەنى تاقىرىپتىڭ ءمانىسىن, بىلگەن ادام قالعانىن ءوزى تاۋىپ الادى.
ءسوز سوڭىندا مىنانى ايتپاقپىن. مەن اڭگىمە ەتىپ وتىرعان اۆتوردىڭ ءبىر باسىندا بىرنەشە قابىلەتتىك قاسيەت كورىنىس تاپقان. ول الدىمەن جۋرناليست. جۋرناليست بولعاندا قانداي: شىنشىل, ەش بۇكپەسى جوق, وقيعانى دالمە-ءدال ايتىپ, جازا بىلەتىن, ەلدىڭ ويىنان شىعاتىن, ولاردىڭ كوڭىلىندە كۇدىك قالدىرمايتىن, تياناقتى جۋرناليست. ەكىنشىدەن, ول – جازۋشى. وبەكتىسىن جان-جاقتى سۋرەتتەپ, كەيدە ءوزى ەمەس, سول وبەكتىنى كلاسسيكالىق ادەبي ادىستەر ارقىلى كوركەم تىلمەن سويلەتە بىلەتىن جازۋشى. ۇشىنشىدەن, ول – عالىم. ونىڭ جازبالارىنىڭ ءبارى تەك اقپاراتتىق باعىتتاعى ماتەريالدار ەمەس, عىلىمي ىزدەنىستەر, ءار نارسەنىڭ تۇبىنە جەتىپ, ءتۇيىنىن تابۋعا تىرىساتىن, ويىن قورىتىپ بەرەتىن زەرتتەۋشى. سوندىقتان اۆتوردىڭ جازبالارى عىلىمي ەڭبەككە جاقىن دۇنيەلەر. تورتىنشىدەن, كەيىپكەرىمىز – جاڭاشىل. ونىڭ بۇل قابىلەتى سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭدەگى جۋرناليستيكادا دا الدىنا جان سالعىزعان ەمەس. قازىرگى تəۋەلسىزدىك زامانىندا ءتىپتى جاڭارىپ, جاندانىپ, əرىپتەستەرىنىڭ جازعان-سىزعاندارىنان جەكە دارا العا شىعىپ كەتتى. ال بۇل ومىرشەڭ ەڭبەك, وشپەيتىن تاقىرىپ يەسى دەگەن ءسوز.
ايتپاقشى, تاقىرىپ.., ءيا-ءيا, تاقىرىپ دەگەننەن شىعادى. ءسوز ەتىپ وتىرعان تۆورچەستۆو يەسىنىڭ بەسىنشى قاسيەتى مىنە, ناق وسىندا. ولاي دەيتىنىمىز, بۇرىنعىلارىن جوعارىدا ايتتىق. ەندى كەيىنگى كەزدەگى قولعا العان شىعارماشىلىق جوباسىنا سəل-پəل وي توقتاتىپ قارايىقشى. شوپان اتا جازىلبەك قۋانىشباەۆ, اتاقتى اقىن نۇرپەيىس بايعانين سەكىلدى ۇلىلاردىڭ ۇرپاقتارىن ىزدەپ بارىپ, قازاق باسپاسوزىندە جىپكە تىزگەندەي ەتىپ بۇرىن-سوڭدى كىم جازدى؟ سول. ال 50-60-70-جىلدارداعى ۆەنگريا, كۋبا, ۆەتنام, ەگيپەت-يزرايل, انگولاداعى «قۇپيا سوعىسقا» قاتىسقان قازاقتار شە؟ ولاردى ۇزاق ۋاقىت بويى تىرنەكتەپ ءجۇرىپ تاۋىپ, جالعاننىڭ جارىعىنا العاش رەت كىم شىعاردى؟ تاعى دا سول. التىنشى, ول ۇرانشىل جۋرناليست ەمەس. وعان كورىنگەن ناۋقانعا ءۇن قوسىپ, بيلىككە سول ارقىلى كورىنىپ قالايىن دەگەن پيعىل و باستان جات نəرسە. مىنە, قۇدايدىڭ بەرگەن جاسى 90-نان اسىپ وتىرمىن عوي. ءوز باسىم كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل ءىنىمنىڭ: «ۋرا! ۋرا!» نەمەسە: «قۋاتتايمىز. قولدايمىز!» دەگەن ناۋقانشىل ماقالالارىن وقىماپپىن. كورمەپپىن. وسى جايت ەسىمە تۇسكەندە رەسەيدىڭ ءحىح عاسىرداعى بەكزات اقىنى ا.فەتتىڭ: «كوركەمونەر – كوركەمونەر ءۇشىن!» دەگەن رۋحانيات اتاۋلىعا ادال ويى كوز الدىما كەلەدى. مەنىڭ پىكىرىمشە بۇل – ادامنىڭ ومىرلىك باعدارى. ۇستانىمى. وسىنداي ىزگىلىك ءىزىنىڭ جانبولاتتىڭ بويىنان تابىلعانىنا قۋانامىن. ريزا بولامىن.
ءبىر كەزدەرى مەن جانبولاتقا ايتقان ەدىم: «كەزدەيسوقتىق – ول دا ءومىر زاڭدىلىعى, – دەپ. – ماسەلەن, ورىستاردا «مومەنت يستينى» (شىندىق ءساتى) دەگەن ۇعىم بار. سول شىن ءسات سوققاندا, ءار ادام ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن بايقاتادى. كۇندەلىكتى ومىردە ەلەۋسىز جۇرگەن جان, سىن ساعاتى كەلگەندە, ويلاماعان جەردەن ەرلىك كورسەتەدى. ال كەرىسىنشە, كەيبىر كوزگە ءتۇسىپ جارق-جۇرق ەتىپ جۇرگەندەر ونداي ساتتە بۇعىپ قالاتىن, ءتىپتى ساتقىندىق حالگە تۇسەتىن پەندە بولىپ شىعادى. وسىنداي جاعدايلاردىڭ ىشكى زاڭدىلىعى بار. وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ, ماتەريال جازساڭ قايتەدى؟» دەگەن ەدىم. ودان بەرى ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن. سول سەبەپتى ۇمىتقان نەمەسە كەرەكسىز دەگەن شىعار دەپ ويلاعانمىن. جوق, ولاي ەمەس ەكەن. مەنىڭ ءبىر كەزدەگى ايتقان يدەيام ەسكەرىلىپتى. جادىندا قالىپتى. ونىڭ دالەلى جوعارىداعى جايتقا بايلانىستى جازعان «كەشىگىپ جەتكەن داڭق» پەن «دالاداعى ديۆەرسانتتار» ماقالالارى. بۇلاردا فيلوسوفياداعى مەن ەسكە سالعان «شىندىق ءساتى» شىنايى كەلتىرىلىپ, تەرەڭ اشىلىپ كورسەتىلگەن. ءوز باسىم سودان كەيىن جانبولاتتىڭ جەتىنشى قىرى ءسىرا, وسىندا-اۋ دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەنىمدى جاسىرمايمىن. ويتكەنى ايتىلعان ويدى ەستە ۇستاپ قالۋ, ۇلكەندى-كىشىلى عىلىم وكىلدەرىنىڭ يدەيالارىن جەرگە تاستاماي سول باعىتتا ىزدەنۋ, اقىرى ودان ناتيجە شىعارۋ بۇل پىكىرلەس, نيەتتەس جاندى سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ! جاقسى قاسيەت. ءيا, جاقسى قاسيەتتىڭ ىشىندەگى ەڭ جاقسى قاسيەت.
قازىرگى حالىقارالىق لەكسيكوندا ەتالون اتتى ءسوز بار. Əۋ باستا بۇل مەترولوگيا عىلىمىنا, سونىڭ جۇمىسىنا قاتىستى پايدا بولعان تەرمين ەدى. ماعىناسى زاتتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىندەگى ولشەمى دەگەنگە سايادى. ۋاقىت وتە كەلە بۇل ۇعىم ءومىردىڭ باسقا دا سالالارىنداعى وزىق ۇلگى, جاقسى نəتيجەلەردىڭ شەگى رەتىندە دە پايدالانىلا باستادى. ولار مəسەلەن, əدەبيەتتەگى گراداتسيالىق سيمۆول مەن وبراز دەڭگەيىن بەينەلەۋ, ءتىل عىلىمى سەمانتيكاسىنداعى ءبىر نəرسەنى ەكىنشىسىنە قاراپ سالىستىرۋ ارقىلى سونىڭ ارتىقشىلىعىن ءبىلدىرۋ, سينونيمدەگى ۇلگى, يدەال ۇعىمدارىنىڭ بالاماسى رەتىندە قولدانۋ. وسىلاردى ويعا العاندا ءوز باسىم جانبولات اۋپباەۆتىڭ جارتى عاسىر بويى قازاق ءباسپاسوزى بەتتەرىندە جاريالانىپ, ۋاقىت, زامان سىنىنان وتكەن دەرەكتى دۇنيەلەرىن ءتول جۋرناليستيكامىزدىڭ ەتالونى دەر ەدىم. سەبەبى تاقىرىپتارى تىڭ, جاڭا. ءتىل بايلىعى مەن ءسوز تازالىعىندا گəپ جوق. ماتەريالدارىنىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا تەرەڭ تانىمدىق سيپاتقا يە جəنە ساپالى ورىندالۋىمەن قۇندى. اۆتور تۆورچەستۆوسىندا بىرسارىندىلىق پەن جاتتاندىلىق جوق. وعان əماندا جاڭاشىلدىق, شىعارمالارىن ءتۇرلى فورمامەن جازىپ, دەرەك-فاكتىلەردى ۇتىمدى تۇردە ويناتىپ بەرۋ تəن. ەڭ باستىسى ول جازۋ مəسەلەسى بارىسىندا «كəكىر-شۇكىر», «كور-جەرگە» ەشقاشان دا ارالاسپاعان. ءومىر بويى ادام قىزىعارلىقتاي بەلگىلى ءبىر سالاعا عانا بەيىمدەلىپ, تەك سوعان قالام تارتقان. ول: ءوز ەلىمىز بەن شەتەلدەردەگى قانداستارىمىز اراسىنان شىققان سيرەك ماماندىق يەلەرى, 1941-1945 جىلدارداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن 1952-1989 جىلدار ارالىعىنداعى «قۇپيا سوعىستاعى» تاڭعاجايىپ تاعدىرعا يە قازاقتار جəنە تۋعان رەسپۋبليكامىزداعى ءəلى كوپ ەشكىم ءسوز ەتپەگەن تابيعات əلەمىنىڭ تىلسىم جۇمباقتارى. اۆتوردىڭ وسىنداي ەرەكشەلىككە يە شىمىر, سالماقتى, سونى ءəرى قىزىقتى ماقالا-سۇحباتتارى مەن ەسسە, وچەرك-فراگمەنتتەرىن نەگە ءتول جۋرناليستيكامىزداعى ۇلگى – ەتالون دەمەسكە؟! ماقالامدى مىنە, وسىنداي ىزگى ويمەن اياقتاعىم كەلەدى.
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
قازاقتىڭ قايسار قارا بالاسى!
جانبولات ءىنىم!
باعالار ەلىڭ قولعانات ۇلىن.
جۇمىس دەپ ءجۇرىپ ۇمىتىپ كەتپە,
جۋرناليستە دە جان بولاتىنىن,
جان بولسا عانا – ءان بولادى, ءىنىم!
باسقالار باقسا ءالىپتىڭ ارتىن,
باعۋمەن ءجۇرسىڭ ءارىپتىڭ قالپىن.
تالانتتىڭ باعى بەينەت ەكەنىن,
تاعدىرىڭمەن تانىتتىڭ ءار كۇن.
قيىرىن بارلىق كەزدىڭ دالانىڭ,
تىنىسىن ەلدىڭ سەزدىڭ, قاراعىم.
بالا-شاعاڭدى ءلاززاتىڭ باقسا,
باقتىڭ سەن جالعىز ءسوزدىڭ قاباعىن.
قىرانداي كوكتە كەلدى سامعاعىڭ,
شارشادىم دەمەي, ەلدى شارلادىڭ.
ءتاڭىرىم سەنىڭ وزىڭە ەمەس,
سوزىڭە باتپان بەردى سالماعىن.
ءتاڭىرتاۋلاردىڭ تاستۇلەگى ەدىڭ,
قىرانى بولدىڭ, استى بەدەلىڭ.
ەڭبەگىڭمەن سەن كوشىن باستادىڭ,
«ەگەمەن» دەگەن باستى كەمەنىڭ.
جاستانىپ ايدى, جامىلىپ ءتۇندى,
بوران توڭدىردى, داۋىل ىقتىردى.
اقيقاتتارعا بۇيرەگىڭ بۇرىپ,
بۇيرەگىڭ سودان اۋىرىپ تىندى.
جۇرەگىڭدى ەندى جارالاماشى,
اۋرۋحانانى ارالاماشى.
قاتاردا جۇرگەن قاھارمان ءىنىم –
قازاقتىڭ قايسار قارا بالاسى!
ءجۇرسىن ەرمان,
اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى
الماتى
