ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شەشىمىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى 2018 جىلى تۇركىستان وبلىسى بولىپ قايتا قۇرىلعانى بەلگىلى. سول ۋاقىتتان بەرى كۇنگەيدەگى ءوڭىردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرىپ, كۇن وتكەن سايىن اجارى ارتىپ كەلەدى. باسقا سالالاردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, كەيىنگى ءۇش جىلدا وبلىستا تۋريزم سالاسى وتە قارقىندى دامۋ ۇستىندە. ماسەلەن, 2018 جىلى تۇركىستان وبلىسىنا قاڭتار-قىركۇيەك ارالىعىندا – 112 مىڭ, 2019 جىلى – 140 مىڭ, 2020 جىلى 75 مىڭ تۋريست كەلسە, بيىلعى 9 ايدا 150 مىڭنان اسا ساياحاتشى تۇركىستاننىڭ تۋريزمىنە قانىققان.
اقسۋ شاتقالى
ءۇش كۇنگە جالعاسقان ءىسساپارىمىز شىمكەنتتەن 60 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان اقسۋ شاتقالىنان باستالدى. ءاۋ باستاعى جوسپار بويىنشا ءبىز قازاقستانداعى ەڭ العاشقى قورىقتىڭ ءبىرى سانالاتىن «اقسۋ-جاباعىلىنىڭ» (1926 جىلى قۇرىلعان) تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋىمىز كەرەك ەدى. الايدا تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنە بايلانىستى قورىققا بارۋ قاۋىپتى بولعاندىقتان, جوسپارىمىزدى وزگەرتىپ, قار قالىڭ تۇسكەنشە تۋريستەرگە اسا قاۋىپسىز دەپ سانالعان اقسۋ شاتقالىن بەتكە الدىق.
اقسۋ شاتقالى – «اقسۋ-جاباعىلى» قورىعىنىڭ ەڭ كورىكتى جەرلەرىنىڭ ءبىرى. مۇندا كەلەتىن تۋريستەردىڭ دە كوبى قورىققا ەمەس, ءدال وسى شاتقالعا بارعاندى ۇناتادى ەكەن.
اقسۋ – اۋماعى جانە تەرەڭدىگى بويىنشا ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن شاتقالدىڭ ءبىرى. ونىڭ تەرەڭدىگى 300-دەن 500 مەترگە دەيىن, ال ۇزىندىعى 30 شاقىرىمدى قۇرايدى. شاتقالعا ءتۇسۋ وتە قيىن, كەيبىر جەرلەرىندە ءجۇرۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. بىزگە جولباسشى بولعان گيدتىڭ ايتۋىنشا, اقسۋ شاتقالى تيان-شان تاۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى سوڭعى كاتاكليزمدەردىڭ نەگىزىندە پايدا بولعان. بۇل – شامامەن 10 ميلليون جىل بۇرىنعى وقيعا.
اقسۋ شاتقالىنا ساياحاتتاۋ حايكينگ تۋريزمىنە (تاۋلى ايماقتا جاياۋ ءجۇرۋ) جاتاتىن بولعاندىقتان, مۇندا كەلەتىن تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى – جاستار. تومەن قاراي قۇلديلاۋ جانە شىڭعا قايتا كوتەرىلۋ اجەپتاۋىر كۇش پەن ەپتىلىكتى, شىدامدىلىق پەن ءتوزىمدى تالاپ ەتەتىندىكتەن, ۇلكەن جاستاعى تۋريستەر بۇل جەرگە اسا قاتتى قىزىعا قويمايدى.
شاتقالداعى تۋريستىك ماۋسىم ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا باستالىپ, قازاننىڭ ورتاسىنا دەيىن جالعاسادى. جاز ماۋسىمىندا جەرگىلىكتى جاستار جازىق دالادا سەرۋەن قۇرىپ, ءبىر ءسات تازا اۋادا دەمال-
عاندى ءجون كورەدى. ياعني وڭتۇستىكتىڭ اپتاپ ىستىعىندا تاۋدىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان شاتقال كەرەمەت دەمالىس ورنىنا اينالادى.
بۇرىندارى بۇل جەرگە تەك جەرگىلىكتى تۇرعىندار عانا كەلەتىن بولسا, كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدىڭ وزگە ايماعىنان دا ساياحاتتاۋشىلاردىڭ سانى ارتقان. وعان ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ادامزاتتى اۋرەگە سالعان كوروناۆيرۋس ىندەتى سەبەپ بولدى دەپ تە ايتۋعا نەگىز بار. ويتكەنى شەتەل شەكارالارى تارس جابىلىپ, تىرپ ەتە الماي قالعاندا ەل ازاماتتارى ەلدەگى تۋريستىك ورىنداردى ىزدەي باستادى. ونىڭ ۇستىنە «الەۋمەتتىك قاشىقتىقتى ساقتاۋ» سياقتى مىندەتتەمەلەر قويىلعان ۋاقىتتا اقسۋ شاتقالى بۇل تالاپقا تولىعىمەن ساي كەلەدى. سونداي-اق مۇندا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن دە تۋريستەر لەگى كەلە باستاپتى. ولاردىڭ ىشىندە ەۋروپا ازاماتتارى كوپ ەكەن.
شاتقالدان جەراستى ۇڭگىرلەرىن كوپ كەزدەستىرۋگە بولادى. بىراق كوپشىلىگىنىڭ اتاۋى جوق. جول جيەگىندەگى كەيبىر ۇڭگىرگە ەركىن كىرىپ-شىعۋعا مۇمكىندىك بار. ال «اقسۋ-جاباعىلى» قورىعىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقاندارى قاۋىپتى سانالادى. ۇڭگىرگە بارۋ ءۇشىن باسشىلىقتان ارنايى رۇقسات الىپ, تەك گيدپەن عانا بارۋعا بولادى.
سىرعا تولى «سايرام-وگەم»
«اقسۋ-جاباعىلى» قازاقستانداعى ەڭ كونە قورىق سانالسا, «سايرام-وگەم» – ەلىمىزدەگى ەڭ جاس مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پارك. 2006 جىلى ىرگەتاسى قالانعان تابيعي پارك باتىس تيان-شان تاۋ جۇيەسىنىڭ سولتۇستىك – شىعىس بولىگىن قامتيدى جانە وگەم, قارجانتاۋ, بورالداي, سونىمەن قاتار تالاس الاتاۋى-
نىڭ سولتۇستىك-باتىس بوكتەرىن الىپ جاتىر. ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعىندا وگەم, سايرامسۋ, قاسقاسۋ, بىركولىك, ماشات, داۋبابا جانە كوكبۇلاق وزەندەرى اعىپ وتەدى. پارك تەرريتورياسىندا 7 تابيعات زوناسى بار, شولەيتتەن باستاپ تاۋ زوناسىنا دەيىن. مۇندا وسىمدىكتىڭ – 1 635, سۇتقورەكتىلەردىڭ – 59, قۇستاردىڭ 300 ءتۇرى كەزدەسەدى.
تابيعي پاركتە 11 تۋريستىك باعىت ورنالاسقان. اتاپ ايتقاندا, ساياحاتشىلار ماقپال, سۋسىڭگەن, سايرامسۋ كولى, سارىايعىر, بوزتورعاي وزەنى, سازاتا وزەنىنىڭ پەتروگليفتەرى, ۆلاديسلاۆ شىڭى, قاسقاسۋ-سۋسىڭگەن, قۇس بازارى, ۇشباستوبە ەسكى قونىسى, سارىايعىر وزەنى بويىنداعى شاتقالدار سەكىلدى باعىتتاردى ارالاي الادى. 11 باعىتتىڭ جالپى ۇزىندىعى – 701 شاقىرىم. ونىڭ 250 شاقىرىمى – جاياۋ, 263 شاقىرىمى – اتتىلى جانە 186 شاقىرىمى – ءاۆتوموبيلدى باعىت. ساياحاتتاۋ ءتۇرىن تۋريستەر ءوز ىڭعايىنا قاراي تاڭداي الادى. مۇنداعى ەڭ سۇرانىسقا يە باعىت – تەڭىز دەڭگەيىنەن 2 300 م بيىكتىكتە ورنالاسقان تومەنگى سايرامسۋ كولى. ونىڭ قازانشۇڭقىرى گيتارا اسپابىنا ۇقساپ كەتەدى. سۋدىڭ مولدىرلىگى سونشالىق, ءتىپتى ەڭ تەرەڭ جەردىڭ وزىندە كولدىڭ ءتۇبىن كورۋگە بولادى. كەلەتىن تۋريستەردىڭ دە نازارىن تارتىپ تۇراتىن وسى كول.
ءبىز تابيعي پارككە تۋريستىك ماۋسىم اياقتالعان كەزدە بارعاندىقتان, اسا جەڭىل جولدى تاڭداپ, سايرامسۋ كولىنە جول تارتتىق. سايرامسۋعا بارار جولدا وڭتۇستىك وڭىردەگى ەڭ بيىك بەس شىڭ الىستان مەنمۇندالاپ تۇرادى. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ بيىگى – 4 299 مەتردى قۇرايتىن سايرام شىڭى. سونىمەن قاتار رەتتىلىك بويىنشا سايرام شىڭىنان كەيىن «شىمكەنت», ء«ايۋتور», «سوليدارنوست», «ەڭبەك», «يگلا», «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى», «التۋس» جانە سارىايعىر شىڭدارى تۇرادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇل شىڭدار الپينيستتەردىڭ سۇيىكتى جاتتىعۋ ورنىنا اينالعان.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا مۇندا جىل سايىن الپينيادا ۇيىمداستىرىلاتىن بولعان. وعان كسرو قۇرامىنا كىرەتىن 15 ەلدىڭ ەڭ مىقتى دەگەن مىڭنان اسا ءالپينيسى قاتىسىپ, جارىس كوركىن قىزدىرعان. بۇل يگى ءداستۇر ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. بىراق قاتىسۋشىلار سانى بۇگىندە 100-گە دە جەتپەيتىن كورىنەدى. سونداي-اق مۇندا جىل سايىن جاز مەزگىلىندە بالالار لاگەرى دە ۇيىمداستىرىلادى.
شىرايلى شاھار ءتۋريزمى
ساپارىمىزدىڭ سوڭعى كۇنىندە ءۇشىنشى مەگاپوليستىڭ تۋريزمىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الدىق. ەلىمىزدىڭ ەڭ كونە قالالارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن شىمكەنت شاھارىندا دا تۋريزم سالاسى دۇرىس جولعا قويىلعان.
ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ ستيلىندەگى بەكىنىس بولىپ قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن «تسيتادەل» قالاشىعى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە شىمكەنتتىڭ جارقىن تۋريستىك برەندىنە, قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى ءۇشىن ايرىقشا ورىنعا اينالىپ ۇلگەردى. «تسيتادەل» – شىمكەنت قالاسىنىڭ بىرەگەي مادەني-تاريحي ايماعى, بۇرىندارى ەجەلگى قالاشىقتىڭ بەكىنىسى بولعان جەردە ورنالاسقان.
جەراستى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە تابىلعان ءاربىر جادىگەر «تسيتادەل» مۋزەيىنىڭ نەگىزگى ەكسپوناتتارى رەتىندە ساقتالىپ, قالا تاريحىنان شىنايى سىر شەرتەدى. قالاشىقتا اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي, امفيتەاتر, گالەرەيالار, جادىگەرلەر, قولونەر بۇيىمدارى, ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق قالانىڭ دامۋ ديناميكاسىن سيپاتتايتىن وزگە دە قىزىقتى نىساندار كوپ.
سونىمەن قاتار تۋريستەر ەڭ كوپ كەلەتىن بايدىبەك بي ەسكەرتكىشى, «قازىنا» ەتنو-كەشەنى, ا.اسقاروۆ اتىنداعى دەندروساياباعى, «قوشقار اتا» وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا بولىپ, Visit Shymkent تۋريستىك اقپاراتتىق ورتالىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, قالانىڭ تۋريزم سالاسىنا قاتىستى ماعلۇمات الدىق. ماسەلەن, كەيىنگى 9 ايدا شىمكەنتكە 230 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلگەن. وتكەن جىلدارداعى ستاتيستيكامەن سالىستىرعاندا بيىل 2-3 ەسەگە كوپ. ءۇشىنشى مەگاپوليسكە كەلەتىن تۋريستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – رەسەي, وزبەكستان, تۇركيا جانە قىرعىزستاننىڭ ازاماتتارى ەكەن.
