ءبىر قىزىعى, ءۇندىستان پلانەتامىزداعى پارنيكتى گازدار اسەرىن كوبەيتۋگە قىتايعا نەمەسە دامىعان باتىسقا قاراعاندا الدەقايدا از اسەرىن تيگىزدى. راس, ءۇندىستان كومىردىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى سانالادى. ەلدەگى ەنەرگيانىڭ 70 پايىزى سودان الىنادى. بىراق 2015 جىلدىڭ وزىندە-اق ءۇندىستان حالقىنىڭ كەم دەگەندە تورتتەن ءبىرى دامىعان الەم تۇرعىندارى ءۇشىن قالىپتى جاعدايعا قول جەتكىزبەگەن, ياعني قابىرعانى ءتۇرتىپ جارىق جاعىپ, ءتۇن مەزگىلىندە جارىقتا شومىلا المايدى.
ەڭ سوراقىسى, ۇندىستاندىقتار كليمات وزگەرۋىنىڭ ەڭ ۇلكەن قۇرباندارىنىڭ ءبىرى. لاستانعان اۋاعا تۇنشىعۋدان باسقا, ءجيى-ءجيى بولاتىن جويقىن سۋ تاسقىنى مەن مەزگىلسىز قۇرعاقشىلىققا تاپ كەلەدى. دەلي وتە تومەن اۋا ساپاسىنىڭ ۇلگىسى. مۇندا جىلدىڭ كوپ بولىگىندە اۋا ساپاسى «اۋىر» جانە «قاۋىپتى» دەڭگەيىندە تۇرادى. احۋالدىڭ بۇلاي كۇردەلەنۋىنە كومىر جاعاتىن ەلەكتر ستانسالارىنان بولىنەتىن PM2.5 بولشەكتەرى, قاپتاعان كولىكتىڭ تۇتىندەرى, ونەركاسىپتىك لاستانۋ جانە كورشى شتاتتارداعى فەرمەرلەردىڭ ەگىن ساباندارىن جاعۋى – ءبارى-ءبارى بىرىگىپ, قىسقى تۇمانعا قوسىلادى.
ءۇندىستاننىڭ دامۋشى الەمدەگى جەتەكشى مەملەكەت رەتىندەگى ءداستۇرلى ءرولىن ەسكەرسەك, COP26 كونفەرەنتسياسىندا سوڭعى ساتتەگى وزگەرىستە كوزگە ءتۇسىپ قالدى. كومىردى تۇتىنۋعا قاتىستى «كەزەڭ-كەزەڭىمەن ازايتۋ» تۇجىرىمى كونفەرەنتسيا بارىسىندا قول قويىلعان اقش-قىتاي اراسىنداعى ەكىجاقتى كليماتتىق كەلىسىمدە قولدانىلعان ەدى. سوعان قاراماستان ءۇندىستان جاھاندىق سىنعا ۇشىرادى.
ءۇندىستان مۇنشالىقتى مۇيىزدەۋگە لايىق ەمەس. بىرىنشىدەن, اتالعان ەلدى الەم حالقىنىڭ 17 پايىزى مەكەندەيدى. بىراق جاھاندىق CO2 شىعارىلىمىنىڭ 7 پايىزى عانا تيەسىلى. (الەم حالقىنىڭ 18,5 پايىزىن قۇرايتىن قىتايدان شىعاتىن پارنيكتى گازدار 27 پايىزعا تەڭ. ال الەم حالقىنىڭ 5 پايىزى مەكەندەگەن اقش-تا بۇل كورسەتكىش 15 پايىزدى قۇرايدى). باتىستا تۇتىنۋشىلار ىسىراپشىلىققا جول بەرەدى, ەنەرگيانى مولشەردەن تىس قولدانادى. ال ءۇندىستان حالقىنىڭ كوپشىلىگى كۇنكورىس دەڭگەيىندە ءجۇر. كوپشىلىگىندە ەلەكتر ەنەرگياسى مۇلدەم جوق. ءۇندىستان قازىرگى تاڭدا باقۋاتتى ەلدەر قويعان ماقساتقا وڭاي قول جەتكىزەدى دەپ كۇتۋ ادىلەتسىز جانە بۇل وتە قيىن شارۋا.
ميلليونداعان ۇندىستاندىقتى كەدەيلىكتەن قۇتقارۋعا قاجەتتى ەكونوميكالىق دامۋ مول ەنەرگيانى قاجەت ەتەدى. كومىر لاستاۋشى بولۋى مۇمكىن, بىراق كەز كەلگەن دامۋشى مەملەكەت ءۇشىن كەڭ كولەمدە ەكولوگيالىق تازا بالامالارعا تەز اۋىسۋ مۇمكىن ەمەس.
ونىڭ ۇستىنە, ۇلكەن قارجىلىق رەسۋرستارعا جانە تابيعي گاز سەكىلدى تازا قازبا وتىنعا يەلىك ەتكەنىنە قاراماستان, باتىس ەلدەرى ۇندىستانعا كومەكتەسۋگە اسا ق ۇلىقتى ەمەس. ءۇندىستان قازىرگى تاڭدا گازدى يمپورتتاپ وتىر. ولار كەدەي مەملەكەتتەرگە كليماتتىڭ جىلىنۋى اسەرىمەن كۇرەسۋگە قارجى ءبولۋ تۋرالى ۋادەسىن ورىنداي العان جوق. (اسىرەسە 2009 جىلى كوپەنگاگەندە وتكەن COP15 كونفەرەنتسياسىندا باقۋاتتى ەلدەر جىلىنا 100 ميلليارد دوللار بەرىپ وتىرۋعا كەلىسكەنىن دە ۇمىتتى). وزىق جاسىل تەحنولوگيالاردى بەرۋدەن باس تارتتى. COP26 جيىنىندا باتىستا كەڭ كولەمدە قولدانىلاتىن مۇناي مەن گاز ەمەس, دامۋشى ەلدەر پايدالاناتىن كومىردى ەرەكشە اتاپ كورسەتتى.
ءۇندىستاننىڭ ەنەرگياعا قاجەتتىلىگى الداعى جيىرما جىلدا كەز كەلگەن ەلگە قاراعاندا تەزىرەك وسە بەرمەك. 2015 جىلى پاريجدە وتكەن COP21 كونفەرەنتسياسىنان بەرى ءۇندىستان جاڭارتىلاتىن ەنەرگيانى ءوندىرۋ مەن پايدالانۋدى كەڭەيتۋدىڭ تىڭ جوسپارلارىن جاريالادى. قازىرگى تاڭدا تازا ەنەرگيا ەلەكتر قۋاتىنىڭ تەك 18 پايىزىن قۇرايدى. COP26 جيىنىندا ءۇندىستان 2070 جىلعا قاراي پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن مۇلدەم جويىپ, كومىردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ازايتۋعا ۋادە بەردى.
ءۇندىستان سونداي-اق 2030 جىلعا دەيىن ورىنداۋى ءتيىس ۇلتتىق دەڭگەيگە دە وزگەرىستەر ەنگىزدى. وسىلايشا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قۋاتىن 500 گيگاۆاتقا دەيىن ۇلعايتىپ, ەنەرگيا قاجەتتىلىگىنىڭ 50 پايىزىن قازبا وتىننان باسقا كوزدەردەن الۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. سونىمەن قاتار ءۇندىستان سو2 شىعارىلىمىن ءبىر ميلليارد تونناعا قىسقارتۋدى جانە ونىڭ قارقىنىن 2005 جىلعى دەڭگەيدەن 45 پايىزعا تومەندەتۋدى ماقسات ەتۋدە.
ازىرگە كومىرگە ومىرشەڭ بالاما تابىلماي تۇر. كۇن ساۋلەسى مول ءۇندىستان كۇن ەنەرگياسىنا ەرەكشە ىقىلاس تانىتادى. وسىعان بايلانىستى 2022 جىلعا قاراي شاتىرلارعا كۇن باتەرەيالارىن كوپتەپ ورناتىپ, 40 گۆت توق ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بىراق بۇگىنگە دەيىن بۇل ماقساتتىڭ 20 پايىزىنا عانا قول جەتكىزدى. كۇن ساۋلەسىنەن بىردەن كوپ مولشەردە توق ءوندىرۋ وتە قيىن شارۋا. وعان قوسا, ءۇندىستاندا كۇن باتەرەيالارى وتە قىمبات ءارى جاسىل سۋتەگى تەحنولوگياسى قولجەتىمدى ەمەس. جەل ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى وتە از. ەلدە مۇناي مەن گازدىڭ ايتارلىقتاي قورى جوق. اتوم ەنەرگياسى ۇندىستانداعى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 2 پايىزىنا دا جەتپەيدى. ءارى اتوم ستانسالارىن سالۋ تۋرالى باستاما تۇرعىنداردىڭ قارسىلىعىنا تاپ بولادى.
ناتيجەسىندە, ءۇندىستاننىڭ پارنيكتىك گازدار شىعارىلىمى الداعى ۋاقىتتا ناشارلايدى, سودان كەيىن عانا جاقسارادى. BP زەرتتەۋىنە سايكەس, ءۇندىستاننىڭ جاھاندىق شىعارىلىمىنىڭ ۇلەسى 2040 جىلعا قاراي 14 پايىزعا دەيىن ارتادى. سول كەزدە كومىر ءوندىرىسى ەلدەگى نەگىزگى ەنەرگيا تۇتىنۋىنىڭ 48 پايىزىن, ال جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا تەك 16 پايىزىن قۇرايدى. ءۇندىستان حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جانە ءىرى قاراعا تاۋەلدى بولعاندىقتان, ەل مەتان شىعارىلىمىن ازايتۋ تۋرالى COP26-دا جاريالانعان جاھاندىق كەلىسىمگە قول قويعان جوق.
ارينە, شىعارىلىمدى ازايتۋ كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋدىڭ جالعىز جولى ەمەس. ءۇندىستان جەر اۋماعىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن ورمان جامىلعىسىمەن قامتۋدى جانە 2030 جىلعا قاراي قوسىمشا 2,5-3 ميلليارد توننا كومىرقىشقىل گازىن ءسىڭىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى اعاش وتىرعىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. 2001 جانە 2019 جىلدار ارالىعىندا ورمان جامىلعىسى 5,2 پايىزعا ءوستى, بىراق پروگرەسس بىركەلكى ەمەس. سولتۇستىك-شىعىستا ورمان ازايسا, وڭتۇستىكتە ازداعان ىلگەرىلەۋ بار.
دەگەنمەن كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق توپ 2050 جىلعا قاراي پارنيكتى گازداردى مۇلدەم ازايتۋعا قول جەتكىزۋ جاھاندىق جىلىنۋدى ونەركاسىپكە دەيىنگى دەڭگەيدەن 1,5 گرادۋستا ۇستاۋعا قاجەت ەكەنىن ايتادى. Climate Action Tracker زەردەلەگەن الەم ەلدەرىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كليماتتىق ماقساتتارىنا سۇيەنسەك, الەم تەمپەراتۋراسى 2100 جىلعا قاراي 2,4ºC-قا كوتەرىلەدى. كەيبىر عالىمدار جاھاندىق جىلىنۋ اقىرىندا 4ºC-تان اسۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
ەگەر جاعداي وسىلاي وربىسە, ناتيجەسىندە اپتاپ ىستىق, قۇرعاقشىلىق, سۋ تاسقىنى جانە تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى ادام ومىرىنە زور زاردابىن تيگىزەدى. جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر تۇرلەرىنىڭ جاپپاي جويىلىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى جانە ەكوجۇيەگە زيان كەلتىرەدى. ءۇندىستان مۇنداي اپاتتىڭ نەگىزگى قۇربانى بولار ەدى. سوندىقتان ەل كليماتتىق اپاتتىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن سالادى. بىراق ءوز مۇمكىندىگىنەن ارتىق ورىنداي المايدى.
شاشي تارۋر,
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى جانە ءۇندىستاننىڭ سىرتقى ىستەر جونىندەگى مەملەكەتتىك ءمينيسترى جانە ادام رەسۋرستارىن دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان, ءۇندىستان ۇلتتىق كونگرەسىنىڭ دەپۋتاتى
