الەمدەگى ەڭ مىقتى دەگەن بانكتەردى توناعان حاكەرلەر تۋرالى اڭىزعا اينالعان اڭگىمە كوپ. بۇل تاقىرىپ تالاي كينورەجيسسەردىڭ تاقىرىبىنا ارقاۋ بولدى دا. شىنىندا دا ەڭ زاماناۋي قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىمەن «قارۋلانعان» ايگىلى حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىنىڭ ءوزى كەيدە كاردەرلەر مەن حاكەرلەردىڭ شابۋىلىنا توتەپ بەرە الماي جاتادى. وسىدان ون جىلداي ۋاقىت بۇرىن اتاقتى شوتلانديا كورولدىگى بانكىنىڭ فيليالى – RBS WorldPay بانكىن ۇپتەپ كەتكەن ۇرىلار دۇنيە ءجۇزىن ءدۇر سىلكىندىرگەن ەدى. كەيىن بۇل وقيعا تولەم كارتالارىنا جاسالعان الاياقتىقتىڭ ەڭ ءىرىسى بولىپ تاريحتا قالدى. سول كەزدە ۇرىلار كارتالاردىڭ جەكە دەرەكتەرى ارقىلى ءبىر مەزگىلدە 9 ملن دوللاردى جىمقىرىپ ۇلگەرگەن. تولەم كارتالارىنان بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ءىرى كولەمدە اقشا ۇرلاۋ ەشقانداي مەملەكەتتە بولماعان ەكەن.
جالپى, كاردەرلەردىڭ بانكوماتتارعا جاسايتىن الاياقتىعىنىڭ سىزباسى ءبىر-بىرىنە ۇقساس. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, كاردەرلەر, ياعني باسقا بىرەۋدىڭ تولەم كارتالارىنا شابۋىل جاسايتىن الاياقتار بانكوماتتاردا ءارتۇرلى ەسەپتەۋ قۇرىلعىلارىن نەمەسە فيشينگ, ۆيشينگ جانە باسقا دا تاسىلدەردى قولدانا وتىرىپ شابۋىل جاسايدى.
ء«بىرىنشى جاعدايدا سكيممينگ قۇرالى قولدانىلادى. بۇل – بانكوماتقا بەكىتىلگەن كىشكەنتاي قۇرىلعى. ونىڭ كومەگىمەن تولەم كارتاسىنداعى اقپاراتتى وقۋعا بولادى. بىراق بانكتەر قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىراتىنى بەلگىلى. قازىر بانكوماتتاردى قورعاۋ ءۇشىن سكيممەرلەرگە ەلەكتروندى قۇرالدار قويىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە سكيممەرلەردى پايدالانىپ جاسالاتىن ۇرلىق ازايىپ كەلەدى. ەسەسىنە الاياقتار الەۋمەتتىك ينجەنەريا ارقىلى وزدەرىنە قاجەتتى كونفيدەنتسيالدى اقپاراتقا قول جەتكىزىپ ءجۇر. كەيدە كاردەرلەر ادامنىڭ پسيحولوگياسىن دا شەبەرلىكپەن پايدالانادى. بۇل «قاقپانعا» ءتۇسىپ قالاتىندار از ەمەس», دەپ جازادى Fingramota.kz.
الاياقتاردىڭ كارتا دەرەكتەرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن پايدالاناتىن تاسىلدەرىنىڭ تاعى بىرەۋى – ينتەرنەت-دۇكەننىڭ, تولەم جانە ەسەپ ايىرىسۋ جۇيەلەرىنىڭ سەرۆەرلەرىن بۇزۋ. قاشىقتان قول جەتكىزۋ باعدارلامالارى مەن ءتۇرلى زياندى جۇيەلەردىڭ كومەگىمەن حاكەرلەر كارتا يەسى تۋرالى ماڭىزدى جەكە دەرەكتەردى قولعا تۇسىرەدى. وسىدان كەيىن-اق وپ-وڭاي كارتانى اشىپ, ىشىندەگى اقشانى قولدى قىلادى.
كاردينگتىڭ قۇربانى بولماس ءۇشىن قالاي ساقتانۋعا بولادى؟ اگەنتتىك ماماندارىنىڭ كەڭەسىنە سۇيەنسەك, تەلەفونعا, كومپيۋتەرگە رەسمي كوزدەردەن الىنعان انتيۆيرۋستىق باعدارلامالاردى عانا قولدانۋ كەرەك. كەيدە الاياقتار سايتتارعا, ەلەكتروندى پوشتاعا ءارتۇرلى فيشينگتىك سىلتەمەلەر, SMS-حابارلامالار جىبەرەدى. مىسالى, ولاردىڭ ءماتىنى «پالەنباي دۇكەندە تەگىن سىيلىق ۇلەستىرىپ جاتىر», «پالەنباي دەگەن بانكتىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى اقشا ۇلەستىرىلەدى» دەگەن ماعىنادا بولىپ كەلەدى. مۇنداي «تەگىن دۇنيەگە» الدانىپ, ارانداپ قالماۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار تەلەفون نەمەسە كومپيۋتەرلىك قۇرىلعىنىڭ باعدارلامالىق قامتىلىمىن ۋاقتىلى جاڭارتىپ وتىرعان ءجون. جاڭارتۋلار ونى بۇزۋدان قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرادى. «قۇپيا سوزدەردى ءجيى وزگەرتىپ وتىرۋ قاجەت. ءارتۇرلى سيمۆولدار مەن ساندارى بار كۇردەلى قۇپيا سوزدەردى قولدانعان ءجون. فيشينگتى دە اجىراتا ءبىلىڭىز. كۇدىكتى سىلتەمەلەرگە وتپەڭىز جانە تىركەلگەن فايلداردى بەلگىسىز كوزدەردەن جۇكتەمەڭىز, سەبەبى ۆيرۋس ZIP فورماتىنداعى مۇراعاتتا بولۋى مۇمكىن. بارلىق وپەراتسيانى باقىلاۋدا ۇستاپ, موبيلدىك بانكتىك قوسىمشالار ءۇشىن SMS نەمەسە PUSH حابارلامالاردى ورناتىڭىز», دەيدى اگەنتتىك ماماندارى.
قازىر كارتا ۇستايتىن جانداردىڭ كوبى Kaspi.kz قوسىمشاسىن ءجيى پايدالانادى. ينتەرنەت-دۇكەندەرگە دە وسى قوسىمشا ارقىلى تولەيتىنىمىز بار. كوپ جاعدايدا حاكەرلەر ينتەرنەت-دۇكەن سەرۆەرلەرى ارقىلى كارتانىڭ دەرەكتەرىن الادى. سوندىقتان جەلىدەگى ساۋدانى جاساپ بولعاننان كەيىن موبيلدىك قوسىمشا ارقىلى كارتاداعى اقشاعا قول جەتكىزۋ ءليميتىن جاۋىپ, ينتەرنەتتە ساۋدا جاساۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ تاستاعانىڭىز ابزال.
