شىنىمەن دە, نەسى بار ەكەن اقىننىڭ... ال ءبىزدىڭ وندا نەمىز بار دەيسىز عوي!؟ جاس قىزدىڭ سۋىقتان قورعانۋ ءۇشىن ەمەس, ءسان ءۇشىن تاققانىن شايىردىڭ ولەڭىنەن-اق اڭعارۋعا بولادى. كوزگە وتتاي باسىلعان سول ادەمى ماتانىڭ تاريحىن تارقاتساق پا دەپ وتىرمىز. بۇدان كەيىن وعان ءلايلانىڭ نە قاتىسى بار دەپ كورىڭىز...
شارف نە بولماسا گالستۋك بولسىن, بۇلار – ادام ومىرىندە ەستەتيكالىق ءرول اتقاراتىن ەرەكشە دۇنيەلەر. ولاردىڭ بايلانۋ تاسىلدەرىندە, ءتۇر-تۇسىندە, فورماسىندا, سان الۋاندىعىندا وزىندىك ءمان-ماعىنا جاتىر. ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەس, گالستۋك بەزەندىرۋ قۇرالى بولسا, شارف سۋىققا توڭباۋ ءۇشىن ارنالعان زات. كەيىنگى ۋاقىتتا ونىڭ ساندىك بۇيىم رەتىندە ماڭىزى ارتىپ, ۇلكەن پوديۋمدارعا شىعا باستادى.
وسى تۇستان ارتقا شەگىنەيىكشى. قىتاي يمپەراتورى حۋان ءديدىڭ قابىرىندەگى جاۋىنگەرلەردىڭ ايگىلى تەرراكوتالىق مۇسىنشىلەرىنە نازار سالىڭىزشى. وندا ۇزىن ورامالداردىڭ العاشقى پروتوتيپتەرىن كورۋگە بولادى. جاۋىنگەرلەر مويىندارىن سۇلۋلىق ءۇشىن ەمەس, سۋىق پەن جەلدەن قورعاۋ ءۇشىن جاپقان. وڭتۇستىك يتاليادان سولتۇستىككە, ياعني گەرمانيانى, گالليانى, انگليانى جاۋلاپ الۋ ءۇشىن اتتانعان ريمدىك لەگيونەرلەر مويىندارىنا وسىنداي ۇزىن ورامال وراعان. ماسەلەن, تراياننىڭ كولونناسىندا مويىندارىنا ورامال بايلانعان ساربازداردىڭ بەينەلەرى سوزىمىزگە دالەل بولا الادى. ريمدىكتەر بۇل كيىمدى fokale دەپ اتاعان, لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا «فوكۋس» – وشاق دەگەن ماعىناعا سايادى. مۇنى تەك اسكەري جورىقتاردا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن سۋىق كۇندەردە دە پايدالانعان ەكەن.
رەنەسسانس داۋىرىندە «مويىنعا ارنالعان كيىم» ءوز فۋنكتسياسىن كەڭەيتتى. حانىم بىتكەننىڭ شكافى جۇقا ورامالعا تولدى. ءتىپتى بىرتە-بىرتە جەڭىل ماتادان جاسالعان جولاق ورامالدار يىققا دەيىن سوزىلىپ جاتتى. كەيىننەن «گورجەتكا» (فر.«gorge» – «تاماق») دەگەن اتپەن بەلگىلى ءۇلبىر ورامالدار پايدا بولدى. ولاردى جانۋارلاردىڭ تەرىسىنەن جاسادى. مۇنى 1805 جىلى جازىلعان فرانتسۋز سۋرەتشىسى جان وگيۋست دومينيك ەنگردىڭ «مادەمۋازەل ريۆەردىڭ پورترەتى» اتتى كارتيناسىنان بايقاۋعا بولادى. ول از دەسەڭىز, يتاليالىق سۋرەتشى فرانچەسكو پارميدجانينونىڭ «انتەيا» تۋىندىسى نەگىز بولا الادى. گورجەتكالار ادەمى نە جىلى عانا ەمەس, قىز-كەلىنشەكتەردىڭ شاش ۇلگىسىمەن جانە كويلەكتەرىمەن سايكەستەندىرىلىپ تىگىلەتىن بولدى. 1676 جىلى «پالانتين» دەگەن اتپەن تاعى ءبىر تۇكتى شاپانشا پايدا بولدى. ونى نەمىس كۋرفيۋستى پفالتستىڭ ايەلى سانگە اينالدىردى. يىعىن تولىعىمەن جاۋىپ تۇرعان بۇلعىن تەرىسىنەن جاسالعان كەرەمەت جامىلعى الەمدى بىردەن وزىنە باۋراپ الدى. ارۋلار مەرەكەلىك كەشتەرگە پالانتين كيىپ بارۋدى ماقتان تۇتتى.
پالانتيندەر مەن گورجەتكالاردىڭ XIX عاسىردىڭ باسىندا تانىمالدىلىعى تىپتەن ارتا باستادى. ايەلدەر يىعى اشىق كويلەكتەرمەن وسىنداي شارف تەكتەس ۇزىن ورامالداردى مويىندارىنا وراي باستادى. دەگەنمەن دە ونىڭ سەبەبى باسقادا ەدى. قىس كەلگەندە تاماعىنا سۋىق ءتيىپ, بويجەتكەندەر ءارتۇرلى سىرقاتتارعا شالدىعا باستادى. سوندىقتان ارۋلار تاماعىن قورعايتىن قولايلى اكسەسسۋار وسىلار دەپ تانىدى. ءسويتىپ, XIX عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا گورجەتكالارعا ۇقساس مويىنوراعىشتار قايتادان سانگە اينالدى. فرانتسيادا ولارعا «بوا» دەگەن جاڭا اتاۋ بەرىلدى. لاتىنشا «بوا» – سۋ جىلانى. سونىمەن بىرگە ولار تەك جۇننەن عانا ەمەس, قۇس قاۋىرسىنىنان دا بوا جاساي باستادى. ۇزىن بوالاردى ادەتتە ۇلكەن حانىمدار كيسە, ال جاس ايەلدەر الدىڭعى جاعىنان اتلاستى لەنتامەن بايلانعان قىسقا ۇلپىلدەك شارفپەن تاماقتارىن جاۋىپ ءجۇردى. قاۋىرسىندى بوا ءسانى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋىمەن اياقتالدى. بۇگىندە بۇل ەكستراۆاگانتتى كيىمدى نەگىزىنەن تەلەارناداعى شوۋ حابارلاردان كورىپ قالۋىڭىز مۇمكىن.
ءجۇندى بوالارعا كەلەتىن بولساق, 1960 جىلدارداعى «جاستار توڭكەرىسىنە» دەيىن ءساننىڭ سيمۆولى رەتىندە قالا بەردى. مەيرامحاناعا نە تەاترعا بارعان سۇلۋلار سىرت كيىمىن شەشكەنىمەن, كەشكى كويلەكتىڭ ۇستىڭگى جاعىنا ورالعان بوالاردى وزدەرىمەن بىرگە قالدىردى. ماسەلەن, «كوكتەمنىڭ 17 ءساتى» فيلمىندەگى مويىنىنا وتە كۇلكىلى مانيپۋلياتسيا جاساعان ماتەماتيكتىڭ سۇيىكتىسىن ەسىڭىزگە ءتۇسىرىڭىزشى. وسى كورىنىستەن-اق اڭعارۋعا بولادى. مىنە, وسىلايشا, قىتاي جاۋىنگەرلەرىنىڭ مۇسىنىنەن باستاۋ العان ءۇلبىر ورامالدار پالانتين مەن گورجەتكاعا تەلىنىپ, بەرتىندە بواعا ۇلاسىپ, XVIII عاسىردىڭ سوڭىندا شارفقا اينالدى.
ورىس حالقى شارفتى باستاپقىدا مويىن جىلىتقىش رەتىندە قاراستىردى. ال اسكەريلەر تاققان جىلى بەلبەۋ نەمىستىڭ Scharpe, پولياكتىڭ Szarfo سوزىنەن شىققان, ياكي «اسكەري بەلبەۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. مۇنى پەتر I ەنگىزگەن ەكەن. سودان كەيىن بۇل جۇقا بەلبەۋ وفيتسەرلىك شەننىڭ بەلگىسى رەتىندە يىقتان جامباسقا دەيىن كيەتىن كۇمىس ءتۇستى ماتا جولاعىنا وزگەردى. پاۆەل I بۇل ادەت-عۇرىپتى جويۋعا تىرىسقانىمەن, وفيتسەرلەردىڭ جارلارى ءارى قاراي سانگە اينالدىرىپ اكەتتى. ايتپاقشى, ءسىز سول ۇزىن شارفتىڭ ورىستىڭ ۇلى اقىنى سەرگەي ەسەنيننىڭ سۇيىكتىسى ايسەدورا دۋنكاننىڭ اجالىنا سەبەپكەر بولعانىن بىلەسىز بە؟ بالەرينانىڭ مويىنوراعىشى كولىك دوڭگەلەگىنە ورالىپ, يەسىن تۇنشىقتىرىپ ولتىرگەن. مۇنداي دا جايتتار كەزدەسەدى. ايتسە دە, شارف عاسىردان عاسىرعا اتتاپ, ءوز بيىگىنەن ەش ۋاقىتتا تۇسكەن ەمەس.
شارف تاعۋعا كەلگەندە ايەلدەردەن ەرلەر دە قالىسپايدى. XIX عاسىردا اشىق ءتۇستى جۇقا جىبەك ماتادان تىگىلگەن قىسقا ورامالدار الەمگە كەڭىنەن تارالدى. وعان, اسىرەسە, رەۆوليۋتسيونەرلەر قاتتى قىزىقتى. سول كەزەڭدە سونداي جۇقا دا شىرايلى شارفتار «ەركىن ويلاۋدىڭ» بەلگىسى رەتىندە سيپاتتالدى. قاراپايىم جۇمىسشىلار دا شارف تاعۋدى ءجون كوردى. سەبەبى جەيدەسىنىڭ جاعاسىن تازا ۇستاۋعا مويىنوراعىشتاردىڭ سەپتىگى ءتيدى. ونىڭ فۋنكتسياسى كۇننەن كۇنگە ارتتى. بەلگىلى ءبىر ۇيىمنىڭ نە قوعامداستىقتىڭ ەمبلەماسى رەتىندە دە قىزمەت اتقاردى. اعىلشىن جابىق مەكتەپتەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ستۋدەنتتەردىڭ دەڭگەيىن باعامداۋ ءۇشىن اكادەميالىق شارفتاردى پايدالانعان. بۇل تۇستا اتاقتى گارري پوتتەردىڭ كيىمى ەسكە تۇسەدى.
ەگەر دە دەيمىز-اۋ, جىر قاعانى جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ لايلاعا ارناعان وسى ءبىر ولەڭىن وقىماساق بۇل ماقالا جازىلار ما ەدى, جازىلماس پا ەدى. القىزىل شارفتى ايتىپ وتىرىپ, ءحال-قادىرىمىزشە ونىڭ شەجىرەسىن تارقاتۋعا تىرىستىق. قازاقتىڭ تاعى ءبىر اياۋلى اقىنى كەنشىلىك مىرزابەك ء«تۇبىت بوكەباي تارتقان بوتام-اي» دەپ ارۋدىڭ جانارىنان جىر ورەتىنى بار. ءبىزدى دە شابىتتاندىرعان سول سۇلۋدىڭ كوزقاراسى مەن موينىنا ۇيلەسە قالعان شارفى ەدى. سوسىن اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ مىنا ءبىر ولەڭى.
سەن ماعان شارفىڭدى بەر,
شارفىڭدى بەر,
سىيىڭا سىي جاسايمىن, نارقىمدى كور,
قارىزىڭدى مىڭ ەسە قايتارماسام,
شاپالاقپەن جاعىمنان تارتىپ جىبەر.
سەن ماعان شارفىڭدى بەر,
شارفىڭدى بەر,
سىردىڭ جەلى موينىمدى
شارپىپ جۇرەر,
الاتاۋدىڭ اردا وسكەن تەنتەگىمىن,
قايىرىمدى قۇربىڭنىڭ نارقىن بىلەر...
سول ايتايىن دەگەنىمىز.
