– ءسابيت نۇرلىباي ۇلى, قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ قۇرىلۋىنا قانداي تاريحي العىشارتتار سەبەپ بولدى؟
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قىلمىسپەن كۇرەستى كۇشەيتىپ, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا پارمەندى دە ءتيىمدى تاسىلدەرىن ەنگىزۋ اسا قاجەت بولدى. وسى ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن قىلمىستىڭ ديناميكاسى مەن سيپاتىن كورسەتەتىن تولىق ءارى انىق قىلمىستىق-قۇقىقتىق ستاتيستيكانى قالىپتاستىرۋ قاجەت بولدى. مۇنداي ستاتيستيكانى سول كەزدە مەملەكەتتىك تەرگەۋ كوميتەتى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جۇيەسىندە ءىشىنارا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كريمينالدىق اقپارات ورتالىقتارى اتقاراتىن. الايدا بۇل ورگاندار بۇكىل ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق احۋالىن تۇگەلدەي قامتي المادى.
سودان قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ەل باسشىلىعىنا قىلمىستىق-قۇقىقتىق ستاتيستيكانى مۇددەلى ۆەدومستۆولاردان شىعارىپ, ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسى جانىنان قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە اقپارات ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىندى. بۇل ۇسىنىسقا نەگىز بولعان – باس پروكۋراتۋرانىڭ ايرىقشا كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولىپ, ەل پرەزيدەنتىنە عانا ەسەپ بەرۋى, سونداي-اق ەلدەگى زاڭدىلىق جاعدايىن قاداعالاۋشى بىردەن-ءبىر ورگان ءارى قىلمىسپەن كۇرەس سالاسىنداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولىپ تانىلعاندىعى ەدى. پرەزيدەنتتىڭ 1997 جىلعى 22 ساۋىردەگى جارلىعىمەن باس پروكۋراتۋرانىڭ جانىنان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق قىزمەتتەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە اقپارات ورتالىعى قۇرىلدى.
– بۇگىندە مەكەمەنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتى جوعارىدا اتالعان شەشىمنىڭ ۋاقتىلى جانە مەيىلىنشە دۇرىس قابىلدانعانىن تولىق دالەلدەپ وتىر دەپ ايتا الامىز با؟
– ورتالىق بۇكىل قىلمىستىق ءۇردىستىڭ اينالىمىن قامتىعان جاڭا ۇيىمداستىرۋ جاعدايىنداعى ستاتيستيكالىق ەسەپتىلىك جۇيەسىن قۇرا الدى. بارلىق كۇش ەل باسشىلىعىن قىلمىستىلىق جايىنداعى شىنايى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالىپ, ءوز كەزەگىندە قاۋىپسىزدىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا ارنالعان شارالاردى قابىلداۋعا سەرپىن بەردى. ەلباسىنىڭ 2003 جىلدىڭ 28 ناۋرىزىندا باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويۋى كەلەسى كەزەڭنىڭ باسى بولدى. وسىعان وراي كوميتەتتىڭ اۋماقتىق ورگاندارى وبلىستىق پروكۋراتۋرالاردىڭ قۇرامىنان ءبولىنىپ, دەربەستىككە يە بولدى. العاشىندا, كوميتەت قۇزىرەتىنە تەك قىلمىستىق سالاداعى قۇقىقتىق ستاتيستيكانى قالىپتاستىرۋ عانا تيەسىلى بولسا, كەيىننەن قىزمەت اۋقىمى ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك سالالاردى قامتۋ ارقىلى كەڭەيدى, سونداي-اق سالاارالىق قوسىمشا ەسەپكە الۋلار دا ەنگىزىلدى. 2003 جىلعى جەلتوقساندا «مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, قۇقىقتىق ستاتيستيكا سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ مارتەبەسى, مىندەتتەرى مەن قىزمەتتەرى, سونىمەن قاتار زاڭناماعا سايكەس قۇقىقتىق ستاتيستيكالىق اقپاراتتى ۇسىنۋعا مىندەتتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, سوت جانە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندار قۇرامىنا كىرگەن ونىڭ سۋبەكتىلەرىنىڭ تىزبەسى انىقتالدى. كوميتەتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى رەتىندە مەملەكەتتىك ورگانداردى, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردى ەلدەگى زاڭدىلىق, قۇقىقتىق ءتارتىپ جاعدايى تۋرالى اقپاراتپەن ءتيىمدى جانە جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, وعان قوسا مەملەكەتتىك قۇقىقتىق اقپاراتتىق ستاتيستيكالىق جۇيەنى تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرۋ ءارى دامىتۋ بەلگىلەندى. سودان باستاپ كوميتەت ەلدەگى قۇقىقتىق احۋال تۋرالى بىردەن ءبىر تولىق ءارى انىق اقپارات كوزى رەتىندە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىن, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن, ۇكىمەتتى, وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردى قىلمىستىقپەن, قۇقىق بۇزۋشىلىقتارمەن, سىبايلاس جەمقورلىقپەن جانە ناشاقورلىقپەن كۇرەس جاعدايى تۋرالى, ازاماتتار ءوتىنىشىنىڭ قارالۋى, بيزنەسكە تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋ, سوتتارداعى ىستەر بويىنشا جانە جالپى ەلدەگى زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋى تۋرالى رەسمي ستاتيستيكالىق دەرەكتەرمەن قامتاماسىز ەتە باستادى.
دامۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى رەتىندە 2004-2009 جىلدار ارالىعىن ايتۋعا بولادى. بۇل كەزەڭدە اۆتوماتتاندىرۋ ءۇردىسى باستالدى. ۇكىمەت تاراپىنان كەشەندى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قايتا جابدىقتاۋدى جانە زاماناۋي اقپاراتتىق جۇيەلەردى ەنگىزۋدى كوزدەيتىن 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان ورتا مەرزىمدى دامۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. باعدارلاما زاماناۋي بازا قۇرۋعا جاعداي جاسادى. پروكۋرورلىق وكىلەتتىكتەردىڭ بولۋى, سونداي-اق اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋى, اقپاراتتى جيناقتاۋعا جانە وڭدەۋگە عانا ەمەس, قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ورگاندارىندا تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە دە مۇمكىندىك بەردى. كوميتەت ەندى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ەسەپكە الۋ-تىركەۋ جانە ەسەپ تارتىپتەرىندەگى بۇزۋشىلىق فاكتىلەرىنىڭ جولىن كەسە الاتىن, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى جاعىمسىز ۇردىستەردى انىقتايتىن باسىمدىققا يە بولدى.
2011 جىلى كوميتەت قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىندا ارىزداردىڭ ەلەكتروندى تىركەلۋىن ەنگىزدى. ەندى ارىزدار جەدەل قارالىپ, نەعۇرلىم ساپالى, تولىق ءارى وبەكتيۆتى تەكسەرىلەتىن بولدى, شەشىلمەگەن ارىزدار سانى بۇرىنعىدان ەداۋىر تومەندەدى. قىلمىستاردى جاسىرۋدىڭ جولىن كەسۋ ماقساتىندا, ەلىمىزدە قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگى ەنگىزىلدى. «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى» زاڭىمەن قىلمىستاردى جاسىرۋعا جول بەرمەۋ شارالارىن قابىلداماعانى ءۇشىن باسشىلاردىڭ جۇمىستان شىعارىلۋى كوزدەلدى. قابىلدانعان شارالار جاسىرىلعان قىلمىستاردىڭ سانىن ون ەسەگە دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزدا زامان ۇردىسىنە ساي جاڭا ەلەكتروندى تەحنولوگيالاردى مىقتاپ ەنگىزۋىمىزدىڭ يگى جەمىسى ەدى. شىن مانىندە, اتالعان فاكتىلەر قاساقانا جاسىرۋ بولىپ تابىلمايدى, الايدا بولعان جاعدايدى قولدانىستاعى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىنا سايكەس انىقتاۋ ءۇشىن, سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ باستالۋىن تالاپ ەتەتىن باعالاۋ سيپاتىنا يە. وسىلايشا, كوميتەت بارلىق پوستكەڭەستىك ەلگە ءتان بولعان قىلمىستىق تۋرالى «باسقارىلاتىن» ستاتيستيكانى جويدى.
– قازاقستاننان باسقا بۇرىنعى كسرو قۇرامىندا بولعان قانداي ەلدەر قۇقىقتىق ستاتيستيكانى پروكۋراتۋرانىڭ قۇزىرىنا بەرۋ جولىن ۇستاندى؟
– قۇقىقتىق ستاتيستيكا ينستيتۋتىن قايتا قۇرۋ, سونىڭ ىشىندە پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا وكىلەتتىكتى بەرۋ ارقىلى ارنايى ەسەپكە الۋدى جۇرگىزۋ تەك قازاقستاندا ىسكە اسىرىلدى. تاجىريبەمىزدى پوستكەڭەستىك ەلدەردەگى, سونداي-اق الىس شەتەلدەردەگى ارىپتەستەرىمىز دە زەردەلەۋدە. مىسالى, جاقىن ۋاقىتتا عانا رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە ۋكراينانىڭ قۇقىقتىق جۇيەلەرى ۇقساس بولعاندىقتان, قۇقىقتىق ستاتيستيكانى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ جۇرگىزۋىنە بەردى. بۇل ەلدەردە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ وسى باعىتى قۇرىلۋ ساتىسىندا. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ بىرىڭعاي قۇقىقتىق ستاتيستيكاسى – بۇل قىلمىستىقتى باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى. حالىقارالىق اقپاراتتىق جۇيەگە ىقپالداستىرۋ ماقساتىندا ءبىز حالىقارالىق ارىپتەستىكتى, سونداي-اق وزگە مەملەكەتتەرمەن ءوزارا اقپارات الماسۋدى جولعا قويىپ كەلەمىز.
– كوميتەت كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر؟
– باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋىن ەسەپكە الۋ, ولاردى تىركەۋ – كوميتەتتىڭ ارنايى قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ءبىرى. بۇل رەتتە 2003 جىلدان بەرى كوميتەت زاڭسىز تەكسەرۋدى تىركەۋدەن باس تارتۋعا قۇقىلى, ول كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتاردى قورعاۋ جانە كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى پارمەندى مەحانيزمى بولىپ تابىلادى. 2014 جىلدان بەرى كوميتەت تەكسەرۋلەردى ۇيلەستىرۋ قىزمەتىن ىسكە اسىرادى, سول ارقىلى كاسىپكەرلەردى ءجونسىز تەكسەرۋگە, تەكسەرۋشى ورگانداردىڭ تەرىس تالاپتارىنا جول بەرىلمەيدى, وسىلايشا بيزنەسكە قىسىم كورسەتۋ دە تومەندەدى. وسى وكىلەتتىكتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 2019 جىلدان بەرى «تەكسەرۋ سۋبەكتىلەرى مەن وبەكتىلەرىنىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» (تسوبت) اقپاراتتىق جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. بۇل جۇيەدە بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋدى ىسكە اسىرۋ مەحانيزمى تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان. كاسىپكەردىڭ ءوزى دە تاعايىندالعان تەكسەرۋلەر تۋرالى الدىن-الا ءبىلىپ وتىراتىن بولدى. كاسىپكەرلەر تەكسەرۋگە نەمەسە تەكسەرۋ ناتيجەلەرىمەن كەلىسپەگەن جاعدايدا, تەكسەرۋشىلەردىڭ ارەكەتىنە تسوبت جۇيەسىنىڭ كاسىپكەرلەرگە ارنالعان «بيزنەس تىرەگى» ءموبيلدى قوسىمشاسى – Qamqor ارقىلى شاعىمدانا الادى.
قازىر, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ميكرو جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى تەكسەرۋلەرگە ەنگىزگەن ءموراتوريى ەسكەرىلە وتىرىپ, تەكسەرۋلەردىڭ ورتاشا جىلدىق كورسەتكىشى 2020-2021 جىلدارى 70 مىڭ تەكسەرۋگە دەيىن قىسقارتىلدى.
– الدىڭعى قاتارلى تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدە كوميتەت بۇگىنگى كۇنى قانداي مىندەتتەردى ورىنداپ جاتىر؟
– «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا «ەلەكتروندى قىلمىستىق ءىس», «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى», «تەكسەرۋ سۋبەكتىلەرى مەن وبەكتىلەرىنىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى», «اناليتيكالىق ورتالىق» جانە تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ «ەلەكتروندى وتىنىشتەر» سياقتى تسيفرلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدامىز.
«اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋلەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» ء(اىبت) جوباسىنا قاتىستى ايتار بولساق, كوميتەت بۇگىنگى كۇنى بۇكىل اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ پروتسەسىن تسيفرلاندىرۋعا كىرىستى. پروتسەستەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن اۆتوماتتاندىرۋ ءىسى بۇرىن تىركەلمەي جاسىرىلعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى كولەڭكەدەن الىپ شىقتى.
تسيفرلاندىرۋدىڭ ارقاسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى تىركەۋ ۋاقىتتىڭ دا, راسىمدەردىڭ دە شىعىنىن ازايتتى. بۇرىن جول پوليتسياسى قىزمەتكەرى جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىسىن توقتاتىپ, وسى بۇزۋشىلىقتى تىركەۋگە جارتى ساعات ۋاقىت جۇمساسا, قازىر وعان 5-7 مينۋت قانا كەتەدى. «ەلەكتروندى ءوتىنىش» جوباسىن ەنگىزۋ (ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىمەن جۇمىس جاساۋعا ارنالعان بىرىڭعاي پلاتفورما) بارلىق مەملەكەتتىك ورگانعا ورتالىقتان باستاپ اۋىلدىق ايماقتارعا دەيىن بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەدە وتىنىشتەرمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەردى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىنە الدىڭعى قاتارلى تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىس تۇراقتى نەگىزدە جالعاسۋدا. تسيفرلى جاڭالىقتاردى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دا, باسقا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دا جۇمىسىنا ەنگىزۋ بويىنشا ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ ءبىرىزدى جانە جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– كوميتەتتىڭ الدىندا قانداي باسىم مىندەتتەر تۇر؟
– مىندەت كوپ, الايدا ولاردىڭ بارلىعىن ءبىر سۇحبات اياسىندا قامتىپ ايتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن الدا تۇرعان مىندەتتەردىڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا باس پروكۋرور بەكىتكەن كوميتەتتىڭ 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسىنا سايكەس ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ەكەنىن ايتا كەتەيىن. ءبىز, سدتبت-ءنى (سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋلەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى) جەتىلدىرۋدى جانە جاڭا جۇمىس جاعدايلارىنا بەيىمدەۋدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرەتىن بولامىز. وعان قوسا, ازاماتتاردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋ بويىنشا «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» ساياساتىن ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق اكىمشىلىك, ازاماتتىق جانە قىلمىستىق سالالاردا, اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدە شىنايى قۇقىقتىق اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تالداۋ قۇرالدارىن ازىرلەۋ جۇمىسى جالعاسۋدا.
– كوميتەت تاريحىندا وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرعان ازاماتتار جونىندە ايتا كەتسەڭىز.
– پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا قۇقىقتىق ستاتيستيكانى جۇرگىزۋ قىزمەتىنىڭ بەرىلۋى باس پروكۋرورلاردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى كۇمانسىز. ال كوميتەتكە ءار جىلدارى ب.م.مامىتوۆ, ا.ب.اعمانوۆ, ز.س.لاقپاەۆ, ر.س.حايرۋللين, گ.ۆ.كيم, م.م.احمەتجانوۆ, س.م.ايتپاەۆا, ب.ب.مۋسين, ق.ت.جاقىپباەۆ باسشىلىق ەتتى. بارلىق باسشى مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ستاتيستيكا ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋىنا جانە دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ارقايسىسى وسى جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدەگى زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسقان كوپتەگەن تاجىريبەلى كاسىبي زاڭگەردى تاربيەلەدى. كوميتەت قىزمەتىنە ەڭ جوعارعى باعانى ەلباسى 2013 جىلدىڭ مامىرىندا بەردى, وعان دالەل – قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت ايەل زاتىنا, سول كەزەڭدەگى كوميتەت ءتورايىمى ساۋلە ايتپاەۆاعا «3-دارەجەلى مەملەكەتتىك ادىلەت كەڭەسشىسى» سىنىپتىق شەنى بەرىلدى. ارينە, بارلىق باستامانى لايىقتى جالعاستىرىپ, بۇگىندە قويىلعان مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتىپ جۇرگەن كوميتەتتىڭ قازىرگى ۇجىمىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن دە اتاپ ءوتۋ قاجەت.
ءسوزىمدى قورىتىندىلاي كەلە, تاۋەلسىزدىك كۇنىنىڭ قارساڭىندا قازاقستاندىقتاردى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىق مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىن. 2021 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قۇرىلعانىنا 30 جىل تولادى. وسىعان وراي بارلىق پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرىن كاسىبي مەرەكەمىزبەن قۇتتىقتايمىن. ەلىمىزگە ىرىس-بەرەكە تىلەيمىن!
