كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
قۇدايعا شۇكىر, قاسيەتتى قازاق توپىراعى ۇلاعات تۇتار ۇلدارعا كەندە بولعان جوق. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا ارىستانشا الىسىپ وتكەن ەرلەر بىزدە دە بارشىلىق. سولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ورىستىڭ وزبىر وتارشىلدىعىنا قارسى كۇرەستىڭ ءتۇۋ تۋ بايلار جەرىندە تۇرعان سىرىم دات ۇلىنىڭ ەسىمى ءتىپتى ەرەكشە اتالۋعا ءتيىس. ول الەمگە ايگىلى تۇلعالارمەن قاتار تۇراتىن, سولارمەن تەرەزەسى تەڭ قايراتكەر ەكەنىن قاداپ ايتار كەز الدەقاشان بولدى دەپ ويلايمىز.
سىرىمنىڭ ازامات بولىپ, ات جالىن تارتىپ مىنگەن زامانى رەسەي پاتشالىعىنىڭ بارلىق جاعىنان بىردەي كۇش-قۋاتى تولىسىپ, ەندى جان-جاعىنداعى ەلدەرگە اۋىز سالا باستاعان كەزەڭمەن تۇستاس كەلدى. يمپەريا, اسىرەسە, ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق جانە اسكەري ارتىقشىلىقتارىن پايدالانا وتىرىپ, بودان ەلدەرگە شەڭگەلىن باتىرا ءتۇستى. ءسويتىپ, ولاردىڭ موينىنا قۇلدىق قامىتىن ماڭگىلىك كيگىزىپ, كىرىپتار قىلىپ قويۋ ءۇشىن جان-جاقتارىنان اسكەري شەپتەرمەن تاس قورشاۋعا الا باستادى. وسى ماقساتپەن تەك 1755-1772 جىلدار ارالىعىندا عانا كىشى ءجۇز بەن ورتا ءجۇز جەرىندە, جايىقتان وسكەمەنگە دەيىنگى 3,5 مىڭ شاقىرىم شەپ بويىنا بەكىنىستەر سالىندى.
بۇلاردىڭ قانشالىقتى جاقىن ورنالاسقانىن جانە اسكەري كۇشتىڭ قانشالىقتى قۋاتتى بولعاندىعىن بايقاۋ ءۇشىن تەك جايىقتىڭ عانا بويىندا 48 بەكىنىس, 50 رەدۋت, 48 فورپوست, ياعني 146 اسكەري نۇكتە بولعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى بولار. بۇلارعا قوسا, جايىقتىڭ تەڭىزگە قۇيار ساعاسىمەن قاراوزەنگە دەيىن جايىق كازاكتارى, ەلەك بەكىنىسى مەن ۆەرحنەۋرالسك بەكىنىستەرىندە ورىنبور كازاكتارى تۇرعانىن جانە بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىن وتە قاتال جۇزەگە اسىراۋعا كومەكتەسكەنىن ايتساق, جاعدايدىڭ قانشالىق قيىن بولعانى ايقىندالا تۇسپەك. ول-ول ما, ءاربىر جاڭادان سالىنعان بەكىنىسكە سىرتتان كازاك-ورىستاردى كوشىرىپ اكەلىپ, ولارعا جەر ءبولىپ بەرىپ, قازاقتاردىڭ مال جايىلىمدارىن تارىلتقان ۇستىنە تارىلتا ءتۇستى جانە بەكىنىسكە جاقىن وتىرعان قازاق اۋىلدارىنا ءالسىن-ءالسىن شابۋىل جاساپ, مالىن ايداپ, ادامدارىن بايلاپ اكەتىپ وتىردى. شابۋىلدار ءتىپتى ويدان شىعارىلعان سىلتاۋلار ارقىلى دا جاسالىنعان. بۇل, ءسىرا, كۇشتىنىڭ السىزگە قىلار زورلىعىنىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ءادىسى بولسا كەرەك. 1830 جىلدارى فرانتسۋز اسكەرىنىڭ الجيرگە باسىپ كىرۋى – وسى ەل باسقارۋشىسىنىڭ شىبىن ۇركىتەتىن جەلپۋىشى قاسىندا سويلەسىپ وتىرعان فرانتسۋز كونسۋلىنىڭ بەتىنە ءتيىپ كەتكەندىگىنەن, «ەلشىمىزدى قورلادىڭ» دەگەن جەلەۋمەن باستالعانى سياقتى, ورىس وتارشىلدارىنىڭ قازاقتارعا ءتيىسۋى دە: «مالدارىڭ جيناپ قويعان ءشوبىمىزدى شاشىپ كەتتى», «سۋ ىشكەن جىلقىلارىڭ جايىقتىڭ بالىعىن ۇركىتىپ, وزەندى لايلادى» دەگەن سياقتى سەبەپتەردەن دە بولعان. مۇنى ورىنبور اكىمشىلىگىنىڭ ءوزى دە مويىندايدى. ورىنبوردىڭ اسكەري گۋبەرناتورى ن.ن.باحمەتەۆ كەيىنىرەك يمپەراتور الەكساندر 1-گە جازعان حاتىندا: «...وسى جامان ادەت ارقىلى وزىنە دۇنيە-م ۇلىك جيناپ, بايىپ العاندار كوپ», دەۋى, ارينە, تەگىن ەمەس. (قاراڭىز: «ماتەريالى پو يست. كازسسر.,. IV توم, 193-بەت).
1783-1797 جىلدارى كىشى جۇزدە سىرىم دات ۇلى باستاعان قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ەزگىگە, وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسىنىڭ شىعۋى, مىنە, وسىنداي جاعدايلارعا تىكەلەي بايلانىستى.
جالپى, وسى قوزعالىس تۋرالى ءسوز بولعاندا, بۇل ءوزى حالىقتىڭ ۇلتتىق ەزگىگە, وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسى بولسا, ونى نەگە ەلدىڭ باسشىسى حاننىڭ ءوزى باسقارماعان دەگەن سۇراق ەرىكسىز تۋىندايدى. وتە ورىندى ساۋال! ءوزىن سىرىم كوتەرىلىسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن دەپ ەسەپتەيتىن كەز كەلگەن ادام بۇل ساۋالدى اينالىپ وتۋگە ءتيىس ەمەس.
بۇل سۇراققا ناقتى دا دايەكتى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, سول كەزدەگى قازاق قوعامىنىڭ ومىرىندەگى باستى ەكى ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ كورسەتۋىمىز كەرەك. ول قانداي ماسەلەلەر ەدى؟!
بىرىنشىدەن, XVIII عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا قازاقستاننىڭ وسى باتىس ولكەسىن جايلاعان جۇرتشىلىقتىڭ جەردەن تارشىلىق كورۋى كۇننەن-كۇنگە كۇشەيە تۇسەدى. ويتكەنى جىلدار وتكەن سايىن ەلدىڭ مالى مەن باسى قابات ءوسىپ, قونىس پەن ءورىس ماسەلەسى ەڭ اكتۋالدى پروبلەماعا اينالادى. مۇنى شەشەيىن دەسە, قازاق بىلىكتى كىسىلەرىنىڭ الدىنان ەكى ءتۇرلى كەدەرگى كەزدەسەدى. ونىڭ ءبىرى – قازاقتاردىڭ ەرتەدەن قيىر جايلاپ, شەت قونىپ جۇرگەن جەرلەرى, سوناۋ جايىقتىڭ وڭ جاق بەتىندەگى شۇيگىن جايىلىمدارعا ولاردى شەكارا اسكەرلەرىنىڭ جىبەرمەۋى. ەكىنشىسى – ەشقانداي تىيىم سالىنباعانىنا قاراماستان, ءتىپتى جايىقتىڭ ءوز بويىنا دا قازاقتاردى جاقىنداتپاي, جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتىڭ قاقپايلاي بەرۋى. شىندىعىنا كەلگەندە, XVIII عاسىرداعى پاتشا جارلىقتارىنىڭ ەشبىرىندە جايىق وزەنىنىڭ سول جاق بەتىندە قازاقتاردىڭ كوشىپ-قونىپ جۇرۋىنە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنباعان («جايىققا 15 شاقىرىم جاقىنداماسىن» دەگەن جارلىق XIX عاسىردىڭ باس كەزىندە عانا شىققان). سوعان قاراماستان, جەرگىلىكتى اكىمشىلىك زورلىق جاساپ, قازاق ەل بيلەۋشىلەرىنە ۇنەمى ۇستەمدىك كورسەتە بەرۋى كۇننەن-كۇنگە ەلدىڭ زىعىردانىن قايناتا باستايدى.
ەكىنشى ماسەلە – رەسەي پروتەكتسياسىنا وزدەرىنىڭ حانى ارقىلى بودان بولعان ەرىكتى ەل سياقتانعانىمەن, رەسەيدىڭ تاعى ءبىر بودان جۇرتى باشقۇرتتار مەن جايىق بويىنداعى كازاك-ورىستاردىڭ ۇزدىكسىز شاپقىنشىلىعىنان ەلدىڭ كوز اشا الماۋى ەدى.
ەل ومىرىندەگى وسىنداي ءىرى-ءىرى ەكى پروبلەمانىڭ شەشىمىن تاپپاۋى, ياعني ايتقاندا ەل باسشىسى نۇرالى حاننىڭ بۇل ماسەلەلەردى شەشىپ بەرە الماۋى حالىقتىڭ حانعا دەگەن ۇلكەن نارازىلىعىن تۋعىزادى. ارينە, جاعداي باسقاشا بولسا, حالىق نۇرالىعا وكپە ارتپاس تا ەدى, بىراق حان, بىرىنشىدەن, ورىنبورعا – ورىس قولىنا ەل اتىنان اماناتتار بەرىپ وتىر. ەكىنشىدەن, ورىستان قولعا تۇسكەن جەسىرلەردى ەلدىڭ حانى رەتىندە شىعارىپ بەرىپ وتىرعان دا سول! ۇشىنشىدەن, قازاق دالاسىن باسىپ وتەتىن ورىس كەرۋەندەرىنىڭ اماندىعىن قامتاماسىز ەتۋدى دە مويىنعا الىپ وتىر. سوندا بۇل ەلدىڭ باسشىسى ورىس اكىمشىلىگىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەيدى دە, ءوز ايتقاندارىنىڭ ءبىرىن دە ورىنداتا المايدى. سوندا ول قانداي ەلباسى, قانداي حان؟ مىنە, ەل وعان نارازى بولعاندا, «پاتشا وكىمەتىنىڭ قيتۇرقى ساياساتىنا سەن قارسى تۇرا المادىڭ», دەپ ەمەس, ء«بىر ەلدىڭ حان وكىمەتىنىڭ بەدەلىن ءتۇسىردىڭ» دەپ نارازى بولاتىن سەبەبى وسى.
بۇلاي دەۋگە نەگىز دە جوق ەمەس-ءتى. نۇرالى ەل ومىرىندەگى شەتىن ءبىر وقيعاعا بايلانىستى بۇرىن دا وسالدىق كورسەتكەن جەرى بار بولاتىن. سوناۋ 1760 جىلدارى قازاق دالاسىنان پايدالى كەندەر ىزدەۋگە شىققان تيماشەۆ دەيتىننىڭ كەن بارلاۋ ەكسپەديتسياسىنا كىرگەن باشقۇرتتار سول تۇستا حاننىڭ ەلشىسى بولىپ ورىنبورعا بارىپ قايتىپ كەلە جاتقان مامبەتالى سۇلتان مەن ونىڭ قاسىنا ەرگەن قازاقتىڭ 20 شاقتى رۋ باسىلارى مەن بيلەرىن قىرىپ تاستاعان-تۇعىن. سوعان ەل قاتتى اشىنىپ, ءتىپتى حاننىڭ ءوز ءىنىسى ايشۋاق سۇلتان 10 مىڭ جىگىت جيىپ, شەكارانى تاس-تالقان ەتپەك بولعاندا, نۇرالى حان ورىس اكىمشىلىگىمەن شەكىسۋدەن تايساقتاپ, بۇعىپ قالعان-دى. سونداي-اق ەل نۇرالىعا: «حان دەگەن اتاعىڭدى اياققا باستىڭ!», ء«بىر ەلدىڭ بەتكە ۇستار ادامدارىن بىلاي قويعاندا, وزىڭە قانداس سۇلتاننىڭ كەگىن الا الماساڭ, قالايشا حان بولاسىڭ؟!», دەپ دۋىلداسقان بولاتىن. بۇل تۇستا ەل سونى دا تاعى ەسىنە ءتۇسىرىپ, نارازىلىق ءورشي تۇسەدى.
ارينە, وسىنداي جاعدايدا نۇرالى ءوزىنىڭ حاندىق بيلىگىنە ەلەۋلى نۇقسان كەلگەنىن سەزەدى دە, بۇدان بىلاي قازاق رۋ باسىلارىنا, بيلەر مەن ەل اعالارىنا ءۇمىت ارتۋىن توقتاتىپ, بيلىكتەن ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن ەندىگى جەردە پاتشا اكىمشىلىگىمەن بۇرىنعىدان دا جاقىنداسا تۇسۋگە ۇمتىلادى.
ال مۇنداي جاعدايدا كۇننەن-كۇنگە ءورشىپ كەلە جاتقان ەل نارازىلىعىن قايتكەندە دە بىرەۋ باسقارۋى كەرەك بولادى دا, ەلدىڭ ەركى سول تۇستا ساناتتاعى بيلەردىڭ ءبىرى بولعان ءارى باتىر, ءارى شەشەن سىرىمعا بەرىلەدى. ءسويتىپ, عاسىرلار بويى حالقى ءۇشىن وتقا ءتۇسىپ, كەۋدەسىن وققا توسەپ كەلگەن حاندارىمىزدىڭ ەندىگى ۇرپاعى ءوز حالقىنىڭ ەركىنە قارسى شىعىپ, وزبىر وتارشىلدارمەن اۋىز جالاسادى دا, ەل تىزگىنى قارادان شىققان قازاق بىلىكتى كىسىلەرىنىڭ قولىنا وتەدى.
بۇل مۇلدە جاڭا ءبىر ءداۋىردىڭ باستالعانى ەدى!
وسى جەردە ءبىر اقيقاتتىڭ باسىن اشىپ ايتا كەتكەن دۇرىس. بۇل – نۇرالىنىڭ عانا السىزدىگى, نۇرالى حاننىڭ عانا جەڭىلىسى ەمەس, بۇل جالپى حاندىق بيلىكتىڭ, حان وكىمەتىنىڭ كۇنى وتكەندىگىنىڭ بەلگىسى بولاتىن. شىندىعىنا كەلگەندە, بۇل – قازاقتىڭ ءۇش جۇزىنە بىردەي ورتاق, ەڭ سوڭعى ۇلى حانى ءاز تاۋكە ولگەن سوڭ, الپىس-جەتپىس جىلداي بۇرىنعى ينەرتسياسىمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن ۇلى حاندىق بيلىكتىڭ بولشەك-بولشەك بولىپ ىدىراپ, ءار ءجۇزدىڭ باسىنا ءبىر-ءبىر, كەيدە ءتىپتى ەكى حان وتىرىپ, ەل بيلەۋدىڭ بۇل ءۇردىسى ابدەن ازىپ-توزعان شاق ەدى. ارينە, مۇنى سول تۇستا-اق انىق ۇققاندار دا بولدى, سونىمەن بىرگە حان وكىمەتىن باياعىشا مەملەكەتتىگىمىزدىڭ يدەياسى, نەگىزى دەپ ەمەكسىپ, ەمەشەگى ۇزىلۋمەن كۇن كەشكەندەر دە جەتەرلىك-تۇعىن. سىرىمنىڭ ءوز زامانداستارىنىڭ كوبىنەن ويى وزىق ەكەنى, مىنە, وسى جەردەن كورىنەدى.
ول تەك وزبىر وتارشىلدىققا عانا قارسى كۇرەسىپ قويماي, ەندىگى جەردە پاتشانىڭ قازاق دالاسىنداعى تىڭشىلارىنا ءارى سونىڭ قۇراق ۇشا قىزمەت قىلاتىن شەنەۋىكتەرىنە اينالىپ بارا جاتقان بۇل اۋلەتتەن ءبىرجولا بەزىنەدى. بەزىنگەندە دە, جۇرتقا ۇقساپ نۇرالىنى قايتكەن كۇندە دە باسقا حانمەن اۋىستىرۋ كەرەك دەمەيدى: ەلگە پايداسى جوقتىعى ءوز الدىنا, ءوز حالقىنىڭ ەركىنە قارسى ارەكەتكە كوشكەن بۇل بيلىكتى ءتۇپ-تامىرىمەن قوپارىپ تاستاۋعا بەت بۇرادى. ءوزى بولىپ-تولىپ تۇرعان زامانىندا (1786 جىلدارى) سىرىم بۇل ويىن جۇزەگە اسىرادى دا.
مۇنداي وي ول تۇستا سىرىم زامانداستارىنىڭ كوبىنىڭ باسىنا كەلمەگەن بولاتىن. كەيىن نۇرالى حاندى تاقتان تايدىرعان كەزدە دە «حانسىز ءومىر ءسۇرۋ» يدەياسى ميلارىنا مۇلدە سىڭبەيتىن ءبىراز ادامنىڭ, ءتىپتى سىرىمعا تىلەۋلەس, ونىمەن پىكىرلەس ادامداردىڭ ءبىرازى بۇعان قارسى بولۋ سەبەبى دە وسىدان.
سىرىمنىڭ ەرەن ەڭبەگى ونىڭ تەك قانا حاندى تاقتان تايعىزعانىندا ەمەس, سونىمەن بىرگە تاقتان تۇسىرىلگەن سول حاننىڭ دا, حاندىق بيلىكتىڭ دە ورنىنا ەل بيلەۋدىڭ مۇلدە جاڭا ءۇردىسىن دۇنيەگە اكەلگەندىگىندە.
وسى جەردە ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىزدىڭ باتىلى بارىپ ايتا الماي جۇرگەن ءبىر شىندىقتىڭ باسىن ارشي كەتكەنىمىز دۇرىس. ول – سىرىم دات ۇلىنىڭ مەملەكەتتىك ۇلكەن ماسشتابتا ويلاي الاتىن باسشى, ءىرى قايراتكەر بولعاندىعى. وعان دالەل – وزىنە دەيىنگى جۇرت ەستىمەگەن ەل بيلەۋدىڭ جاڭا وزىنە دەيىنگى جۇرت ەستىمەگەن ەل بيلەۋدىڭ جاڭا فورماسى – «حالىق كەڭەسىن» سىرىمنىڭ ومىرگە اكەلگەندىگى. جانە بۇل شىندىقتى مويىنداي الار جۇرت بار بولسا, تەك قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا عانا ەمەس, باق-داۋلەتى كەمەلىنە كەلىپ تۇرعان سول تۇستاعى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ وزىندە دە جۇزەگە اسا قويماعان دەموكراتيالىق ەل باسقارۋ يدەياسىنىڭ ومىرگە ەنۋى ەدى; ول يدەيانىڭ كەرەمەت دامىعان الدەبىر ەلدە دە ەمەس, ءوزى بىرەۋدىڭ بودانىندا وتىرعان قازاق ەلىنىڭ پۇشپاعىندا ومىرگە ەنۋى ەدى جانە سونى سىرىم سەكىلدى قازاقتىڭ ءبىر شارۋاسىنىڭ بالاسى ۇردىسكە ەنگىزگەنى ەدى.
ادام بالاسىنىڭ تاريحىندا الەم حالىقتارىنىڭ قاجەتىنە جارارلىق الدەبىر جاڭالىق بولا قالسا, ونى تەك وركەنيەتتى ەلدەردەن, ەۋروپادان, باتىستان شىققان ەتىپ كورسەتۋگە تىرىساتىن ءبىر جامان ادەت بار ەكەنى قازىر بارشاعا ايان. ال ەگەر حاندىقتى كىشكەنتاي مونارحيالىق قۇرىلىس دەپ ەسەپتەسەك, سىرىم سول مونارحيالىق (ياعني حاندىق) بيلىكتى دە, مونارحتى (حاندى) دا قۇلاتىپ, «ەلدى بۇقارانىڭ ءوز ورتاسىنان شىققان حالىق وكىلدەرى باسقارسىن!» دەسە, بۇل سول تۇستاعى ەۋروپانىڭ دا ەسىن تاندىرارلىق جاڭا يدەيا ەدى. جانە بۇل پاريجدەگى قالالىق ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگانى «پاريج كوممۋناسىن» دۇنيەگە اكەلگەن 1789-1794 جىلدارداعى ۇلى فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىنان دا ءتورت جىل بۇرىن قازاق دالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ەل باسقارۋ ءادىسى ەكەنىن ەسكەرسەك, ءوزى باستاعان كوتەرىلىس ناتيجەسىندە سىرىم ادام بالاسىنىڭ قوعامدىق ومىرىنە قانداي ۇلكەن جاڭالىق اكەلگەنىن تەرەڭىرىك ۇعار ەدىك.
ەندىگى بىرەر ءسوز: سىرىم حاندى تاقتان تايدىرىپ, ەل بيلىگىن قازاق بىلىكتى كىسىلەرىنىڭ قولىنا بەرۋ كەرەك دەسە, مۇنداي ويدى ول اياق استىنان تاپتى ما, الدە ونىڭ تاريحي نەگىزدەرى بار ما؟! مىنە, وسى تۋرالى وي بولىسەيىك.
مەنىڭ ويىمشا, بۇل اياق استىنان پايدا بولا قالعان يدەيا ەمەس.
جالپى, عاسىرلار بويىنا اتا جولىمەن, ءداستۇر بويىنشا ەلدى تەك شىڭعىستىڭ كىندىگىنەن تاراعان تورەلەر عانا باسقارىپ كەلە جاتقانىنا نارازىلىق تاريح قويناۋىندا الدەقاشان ءپىسىپ-جەتىلىپ, تەك جارىققا شىعار ءساتىن توسىپ جاتقان سەكىلدى. مۇنى حالىقتىڭ ءوزى دە ماقالداپ: «باقپەن وزعان تورەدەن ميمەن وزعان قارا ارتىق, ساقالىن ساتقان كارىدەن ەڭبەگىن ساتقان بالا ارتىق» دەپ ايتا باستاعان ەدى.
بۇعان XVIII عاسىر باسىنان باستاپ ءاز تاۋكە دۇنيەدەن وزعان سوڭ, ءبىرتۇتاس قازاق حاندىعىنىڭ ىدىراي باستاۋى دا سەبەپ بولعان سىڭايلى.
سونى سەزگەن قازاق بىلىكتى كىسىلەرىنىڭ بىرقاتارى ويلارىن اشىق ايتا باستاعانعا دا ۇقسايدى. ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى ءباسپاسوز بەتتەرىندە جارىق كورگەن قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» داستانىندا مەنىڭ دە كوڭىلىمە كۇدىك ۇيالاتار جەرلەرى بار بولعانىمەن, وسىنداعى الشىن ايتەكە بي ايتىپتى-مىس دەلىنەتىن سوزدەرگە پالەندەي كۇدىك كەلتىرە المادىم. قانە, وقىپ كورەلىك:
- «تورەدەن, – ايتەكە بي, – بەزىن, – دەدى...»
- «حان-سۇلتان, تورە كۇنى وتكەن, – دەدى...»
- «قازاعىم, ءوزىڭدى ءوزىڭ تۇتاس ەل عىپ,
باسقارار ەندى ۋاقىت جەتكەن, – دەدى...»
- «قازاقتى تورە باستاپ, كوگەرتەر دەپ,
مالتاڭدى, بي مەن بەكتەر, ەزبە, –دەدى...».
مىنە, ماسەلەنىڭ توركىنى قايدا جاتىر؟ مىنە, سىرىم يدەيالارىنان باستاۋ العان كوزدەرى قايدا؟! ەل ۇستاعان بي, ءسوز باستاعان شەشەن رەتىندە دە, ءيسى قازاققا اتى ايگىلى ايتەكە ءبيدى ونەگە تۇتىپ وتكەن سىرىم ونى وسىناۋ يدەيالارىندا وزىنە تەمىرقازىق ەتكەنىنە ەش كۇمان بولماسا كەرەك. سوندىقتان دا سىرىم ءوز زامانىندا ەلىن ساتقان تورەلەردەن, شىنىندا دا, ءبىرجولا بەزىنىپ, حاندى تاقتان تايدىرىپ, قاراعاشتاي قالىڭ قازاقتى تۇتاس ەل قىلىپ, كىشى جۇزدەگى ءۇش اتانىڭ بالاسىن وزدەرىنەن شىققان بيلەرگە باسقارتىپ ء(الىم ۇلىن شەكتى سەگىزباي بيگە, باي ۇلىن شەركەش تورمانبەت بيگە, جەتىرۋدى تابىن تىلەنشى بيگە تاپسىرىپ), سول ۋاقىتقا دەيىن سويقان سالىپ كەلگەن كازاك-ورىستاردىڭ شاپقىنشىلىعىن ۋفا جانە ءسىبىر اكىمشىلىك ايماعىنىڭ نامەستنيگى و.يگەلسترومعا ايتىپ, تىيىم سالعىزىپ, ونىڭ ۇستىنە, ەرتەدەن شەشىلمەي كەلە جاتقان ۇلى داۋ جايىقتىڭ ارعى بەتىنە ەلدى وتكىزۋگە رۇقسات اپەرىپ, حان نۇرالى شەشە الماعان ماسەلەلەردىڭ اياعىن تۇگەل جەرگە تيگىزگەن.
ال الگى جىردا اتتارى قاتار اتالاتىن ءوز تۇرعىلاستارى ءۇيسىن تولە بي مەن قاز داۋىستى قازىبەك بي اۋىزدارىنا دا المايتىن مۇنداي قاۋىپتى يدەيالارعا الشىن ايتەكە ءبيدىڭ ءوزى قالاي كەلگەن؟!
ءيا, الشىن ايتەكە بي «حان-سۇلتان, تورە كۇنى وتكەن...», «قازاعىم, ءوزىڭدى-ءوزىڭ تۇتاس ەل عىپ, باسقارار ەندى ۋاقىت جەتكەن...» دەسە, باسقا-باسقا, ونىڭ بۇلاي دەۋگە تولىق قاقى بار ەدى. ويتكەنى ەندىگى جەردە قازاقتىڭ ءوزىن ءوزى باسقارۋ يدەياسى, قارادان تۋىپ-اق حان بولۋ (ياعني ەل باسقارۋ) مۇمكىن ەكەندىگى وعان ءوز اۋلەتىنىڭ مىسالىنان-اق اپ-ايقىن نارسەلەر ەدى. بۇل وعان ءوزىنىڭ اتاسى, سامارقاندتى قىرىق جىل بيلەگەن كادۋىلگى قارا قازاق (تورە ەمەس) ءجالاڭتوس ءباhادۇردىڭ تاعىلىمىنان ەتەنە يدەيا ەدى. وزگە قازاققا ءومىرى ورىندالمايتىن ءىس سياقتى كورىنگەنمەن, ايتەكە ءۇشىن قارا قازاقتىڭ ەل باسقارۋى ەش وعاشتىعى جوق, تابيعي ءhام زاڭدى نارسە سەكىلدى بولاتىنى دا سوندىقتان-دى.
قالاي بولعاندا دا, وسى يدەيانى قازاق توپىراعىندا تۇڭعىش رەت جۇزەگە اسىرعان, ءسويتىپ, قازاق تاريحىندا ءبىرىنشى رەت حاندى تاقتان تايدىرىپ, قارادان تۋعان ۇلدىڭ دا حالىقتى باسقارا الاتىنىن دالەلدەگەن; حاندىق بيلىكتىڭ ورنىنا ەل باسقارۋدىڭ مۇلدەم جاڭا جۇيەسىن «حالىق كەڭەسى» دەگەن دەموكراتيالىق ءۇردىستى ەنگىزگەن; بۇعان قوسا, مالىنا ءورىس, جانىنا قونىس تاپپاي قينالعان ەلىنىڭ قولىن جايىقتىڭ ارعى شۇيگىن جايىلىمدارعا جەتكىزگەن, ءسويتىپ جەر ماسەلەسىن شەشىپ بەرگەن; وتارشىلداردىڭ تىنىمسىز شاپقىنشىلىقتارىنا قارسى بىردە قولىنا قارۋ الىپ شايقاسسا, ەندى بىردە قارسىلاستارىنا مامىلەگەرلىكپەن, ساياساتپەن, اقىلمەن توقتاۋ سالىپ, اقىرى ەل باستاعان كوسەم, ءسوز باستاعان شەشەن, قول باستاعان باتىر ءارى مەملەكەتتىك اۋقىمداعى ۇلكەن قايراتكەر سىرىم دات ۇلى بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ قالاي ماقتانۋعا دا تۇرارلىق تۇلعالى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز.
...وسىدان جەتپىس جىلداي بۇرىن, ورىستىڭ زيالى ادامدارىنىڭ ءبىرى, بەلگىلى تاريحشى ميحايل پورفيرەۆيچ ۆياتكين: «تاريح مىنانى ايقىن كورسەتەدى. ول – سىرىمنىڭ ءوز حالقىنا بىلدىرگەن اسقان سۇيىسپەنشىلىگى; ءوز حالقىن ساتقان ەل باسشىلارىمەن ەشقاشان ىمىرالاسپايتىندىعى; ءوز وتانىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن, ونىڭ مەملەكەتتىگىن نىعايتىپ, دامۋى ءۇشىن, جانىن اياماي كۇرەسكەنى... قازاقتار حالىق قامى ءۇشىن كۇرەسكەن وسى ءبىر باتىردى ەشقاشان ەسىنەن شىعارماق ەمەس» دەپ جازىپ ەدى. ودان بەرى قانشاما ۋاقىت ءوتتى... تالاي نارسە ۇمىت بولىپ, تالاي نارسە ەسكىرگەن شىعار. بىراق ميحايل پورفيرەۆيچتىڭ بۇل قورىتىندىلارى ەسكىردى دەۋگە ءالى كۇنگە ەشكىمنىڭ اۋزى بارعان ەمەس. ەسكىرمەيدى دە! ويتكەنى بۇل اقيقات ءسوز ەدى.
ال اقيقات ەشقاشان ەسكىرمەك ەمەس!
قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى
رەداكتسيادان: كوزى تىرىسىندە گازەتىمىزدىڭ تۇراقتى اۆتورى بولعان بەلگىلى جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, مارقۇم قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى بۇل ماقالانى ومىردەن وتپەي تۇرىپ گازەتىمىزگە جاريالاۋعا ارنايى دايىنداپ جۇرگەن ەكەن. قالامگەر اماناتىن جارى رەداكتسيامىزعا ارنايى جەتكىزدى. ماقالاعا كوز جۇگىرتە بەرگەننەن-اق تىلسىم دا سان تاراۋ تاريحتىڭ تەرەڭىنە سۇڭگىپ كەتتىك.
