اڭىزعا اينالعان ابىز
ەل اۋزىندا داڭقتى تۇلعانىڭ دۇنيەگە كەلۋىنەن باستاپ, اتقا مىنگەن شاعىنداعى عۇمىرى جايىندا اڭىزعا تولى اڭگىمەلەر بار ەكەن. سونىڭ ءبىرى بىلاي ءوربيدى. جىلقايدار بايدىڭ كەنجە بالاسى تۋعاندا اۋىل ارالاپ جۇرگەن ءبىر ءدارۋىش ءسابيدىڭ اكەسىنە كەلىپ, «بالاڭ ماڭدايى جارقىراپ تۋعان ەكەن. ەرەكشە ادام بولايىن دەپ تۇر. بۇل بالاعا ەسىم بەرۋگە اسىقپا, ۋاقىتى وتە كەلە ءوز اتىن ءوزى تابادى» دەگەن. جولاۋشىنىڭ ءسوزىن قۇپ العان اكە ۇلىنا 15 جاسقا تولعانعا دەيىن ازان شاقىرىپ ات قويماعان ەكەن. ۇل ون بەسكە تولعاندا جىلقايدار باي بالالارىنا ەنشى ءبولىپ بەرە باستاپتى. الايدا اكەنىڭ مىڭعىرعان مالىنان ءالى دە ء«اي, بالا» اتانىپ جۇرگەن جاسوسپىرىمگە قۋ تۇياق تا تيمەپتى. مۇنىڭ سەبەبىن سۇراعان ۇلعا اكەسى: «بالام, سەن دۇنيەگە كەلگەندە جىلقىمنىڭ باسى بولعان شۇبار ايعىردىڭ ءۇيىرىن بارىمتاشىلار ايداپ اكەتىپ ەدى. سول ءۇيىردى ساعان اتاعان ەدىم, ەندى ات جالىن تارتىپ مىنەتىن جاسقا جەتكەن كەزىڭدە سول ەنشىڭدى تاۋىپ, وزىڭە قايتاراتىن ۋاقىت كەلدى...» دەگەن ەكەن. بۇل تۋرالى قوعام قايراتكەرى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ناۋرىز قىلىشباەۆ «اڭىز بولىپ جەتكەن ابىز» اتتى زەرتتەۋ ماقالاسىندا ەگجەي-تەگجەيلى جازادى. «شۇباردى ىزدەپ ساپارعا شىققان بالا كۇندەردىڭ كۇنىندە ءبىر بايدىڭ اۋىلىنا كەلەدى. ساپارىنىڭ ءمان-جايىن ايتادى.
– مىنا بالا جوق ىزدەپ ءجۇر ەكەن, ءبىزدىڭ ورىستە ءتۇرى بوتەن مال بار ما؟ – دەيدى باي جىلقىشىسىنا. «ويىن بالاسىنا جىلقى بەرىپ, قاي ساسقانىڭ» دەگەن جىلقىشىعا سول ساتتە ء«اي, بالا» جولبارىسشا اتىلىپ, قارا ءداۋدى الىپ ۇرىپ, بۋىندىرادى. مۇرنىنان قانىن اعىزادى. سوندا:
– كىنا بىزدەن, وسىدان ون جىل بۇرىن شۇبار ايعىر ۇيىرىمەن ءبىزدىڭ تابىنعا قوسىلعان, – دەگەن باي شۇباردى وسىمىمەن الدىنا سالىپ بەرەدى.
وسى وقيعادان كەيىن ء«اي, بالا» جولبارىس اتانىپ كەتەدى. اڭىزدىڭ باسى – وسى. بۇل ءحVىى عاسىردىڭ سوڭعى جىلدارى بولاتىن...» دەپ باياندايدى ولكەتانۋشى اقساقال ءوز جازباسىندا.
تاريحي دەرەكتەردە جولبارىس ءبيدىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە ابىلاي حانمەن ۇزەڭگىلەس بولىپ, جەتىسۋ جەرىن باسقىنشىلاردان ازات ەتۋ جولىنداعى كۇرەسى تۋرالى مولىنان ايتىلادى. تۇركى داۋىرىنەن جالعاسىپ كەلە جاتقان اسكەري تاكتيكانى شەبەر قولدانعان باتىر جوڭعاردىڭ 15 مىڭعا جۋىق قولىنا قاشا ۇرىس سالىپ, ىزىنە تۇسكەن 5 مىڭ ساربازدى ءبولىپ اكەتىپ, بالقاشتىڭ نار قامىسىنا قاماپ, جويىپ جىبەرگەن ەكەن. سونداي-اق اڭىزعا اينالعان ابىز قىتايعا ەكى مارتە ەلشى دە بولىپ بارىپتى.
– الماتى وبلىسىندا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن, حالىق بولىپ ۇلگى تۇتاتىن تاريحي تۇلعالار وتە كوپ. سولاردىڭ قاتارىندا «اقتابان شۇبىرىندى – القاكول سۇلاما» كەزەڭىندە باتىرلىق, شەشەندىك بولمىسى ايشىقتالا تۇسكەن جولبارىس ءبيدىڭ ورنى ەرەكشە. بابامەن قاتار ونىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ دا ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدەگى ءومىرى زەرتتەۋگە تۇرارلىق. كوپ جايتتار حالىق جادىندا ساقتالا بەرمەيدى. سوندىقتان ونى اڭىز-شەجىرەلەر, دەرەكتى قۇجاتتار نەگىزىندە جاڭعىرتىپ, قايتا تۇلەتۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. جولبارىس بي – ءحVىىى عاسىردىڭ تۇلعاسى. ءحVىىى عاسىر قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى. جويقىن جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا ۇشىراعان قازاق حالقى الاسۇرىپ, بۇل داعدارىستان امان شىعۋدى ويلاپ, قايرات-جىگەر, بيىك پاراسات تانىتقان ءىرى تۇلعالار شوعىرى ومىرگە كەلىپ, ارتىندا تەرەڭ ءىز قالدىردى. سوندىقتان دا قازاق تاريحىنداعى ءحVىىى عاسىردى – ەل باستاعان جانە قورعاعان ۇلى بيلەر مەن باتىرلاردىڭ عاسىرى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار, – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك مامبەت قويگەلدى.
ەرلىك پەن ەلدىكتى ۇشتاستىرعان ەسكەرتكىش
جولبارىس بي جىلقايدار ۇلىنىڭ 350 جىلدىعى اياسىندا تالدىقورعان قالاسىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىش بوي كوتەردى. «جولبارىس بي» قوعامدىق قورىنىڭ قارجىسىنا تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىش وبلىس ورتالىعىنىڭ 6-اۋدانىنداعى ونەر مەكتەبى ورنالاسقان اشىق الاڭعا قويىلدى. قۇرمەتتى قوناقتار ەسكەرتكىشتىڭ لەنتاسىن قيىپ, جابۋىن تۇسىرگەن سوڭ, قۇتتىقتاۋ تىلەكتەر ايتىلدى. تۇعىرى گرانيتتەن قاشالىپ, قولادان قۇيىلعان ەسكەرتكىشتىڭ جالپى بيىكتىگى 10 مەتردەن اسادى ەكەن. تاريحي تۋىندىنى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جۋرناليست, سۋرەتشى جانۇزاق ءمۇساپىر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, سۋرەتشى مارات ءنۇسىپوۆ جانە قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, ءمۇسىنشى باۋىرجان جۋاسباەۆتار جاساپ شىقتى. اۆتورلار بۇل تۋىندىنى جاساپ شىعۋعا 2 جىل ۋاقىتىن ارناپتى.
سالتاناتتى شاراعا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى قانات بوزىمباەۆ, «جولبارىس بي» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى ومارحان وكسىكباەۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى امانگەلدى شابدارباەۆ جانە وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ قاتىستى.
– ەلباسىنىڭ شەشىمىمەن الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان تالدىقورعاننىڭ قازىر ءوسىپ-وركەندەگەن شاعىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. وعان دا بيىل 20 جىل تولدى. وبلىستاعى ىرگەلى ىستەرگە پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ زور قولداۋ كورسەتۋدە. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا بيىل جامبىل بابامىزدىڭ 175, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 90 جىلدىعىن وتكىزدىك, ەندى جولبارىس ءبيدىڭ 350 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ وتىرمىز. «جولبارىس بي» قورىنىڭ ازاماتتارى باستاما كوتەرىپ, ەسكەرتكىشتى دايىنداتىپ, مۇسىنشىلەر, قۇرىلىسشىلار بەلسەنە كىرىسىپ, بۇگىن, مىنە, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا تالدىقورعاننىڭ تورىندە بي بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشى قويىلدى. بۇل – ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتارىمىزعا ۇلگى, تاربيە, – دەدى جيىنداعى سوزىندە اماندىق باتالوۆ.
ال «جولبارىس بي» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى, قوعام قايراتكەرى ومارحان وكسىكباەۆ ەسكەرتكىشتى ورناتۋ ءۇشىن قورعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتىپ, ءبىر مىڭداي ازامات اتسالىسقانىن ايتتى. جانە ەسكەرتكىشتى ورناتاتىن ورنىن بەلگىلەپ بەرگەن, رۋحاني دەمەۋ بولعان وبلىس, قالا باسشىلىعىنا دا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. سول سياقتى ۇلكەن جۇمىس تىندىرعان ساۋلەتشى, ءمۇسىنشى, قۇرىلىسشى ماماندارعا دا العىسىن ءبىلدىردى. سونداي-اق سالتاناتتى راسىمدە ەل پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى قانات بوزىمباەۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى امانگەلدى شابدارباەۆ, مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى ەرلان جۇرىنباەۆ تا ايتۋلى شارانىڭ تاريحتى تانۋداعى, رۋحاني جاڭعىرۋداعى رولىنە توقتالىپ, قۇتتىقتاۋ تىلەكتەرىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە ءانشى, سازگەر اعايشا يساعۇلوۆا كوپشىلىك ءۇشىن «جولبارىس بابام» ءانىن ورىندادى.
مەرەيتويلىق شارا سالتانات سارايىندا عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيامەن جالعاستى.
الماتى وبلىسى
