ايماقتار • 30 قازان، 2021

جارقىن بولمىستى جولبارىس بي

668 رەت كورسەتىلدى

جەتىسۋ جۇرتى بيىل جولبارىس بي جىلقايدار ۇلىنىڭ 350 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ جاتىر. حVIII عاسىردىڭ باسىنداعى اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن جولبارىس بي تۋرالى تاريحي دەرەكتەر ونى تاۋكە حان زامانىنداعى ەل ەسىندە قالعان ەرەكشە تۇلعالاردىڭ قاتارىنا قوسادى.

اڭىزعا اينالعان ابىز

ەل اۋزىندا داڭقتى تۇلعانىڭ دۇنيەگە كەلۋىنەن باستاپ، اتقا مىنگەن شاعىنداعى عۇمىرى جا­يىندا اڭىزعا تولى اڭگىمەلەر بار ەكەن. سونىڭ ءبىرى بىلاي ءور­بيدى. جىلقايدار بايدىڭ كەنجە بالاسى تۋعاندا اۋىل ارالاپ جۇرگەن ءبىر ءدارۋىش ءسابيدىڭ اكە­سىنە كەلىپ، «بالاڭ ماڭدايى جارقىراپ تۋعان ەكەن. ەرەكشە ادام بولايىن دەپ تۇر. بۇل بالاعا ەسىم بەرۋگە اسىقپا، ۋاقىتى وتە كەلە ءوز اتىن ءوزى تابادى» دە­گەن. جولاۋشىنىڭ ءسوزىن قۇپ العان اكە ۇلىنا 15 جاسقا تولعانعا دەيىن ازان شاقىرىپ ات قويماعان ەكەن. ۇل ون بەسكە تولعاندا جىلقايدار باي بالالارىنا ەنشى ءبولىپ بەرە باستاپتى. الايدا اكەنىڭ مىڭعىرعان مالىنان ءالى دە ء«اي، بالا» اتانىپ جۇرگەن جاسوسپىرىمگە قۋ تۇياق تا تيمەپتى. مۇنىڭ سەبەبىن سۇراعان ۇلعا اكەسى: «بالام، سەن دۇنيەگە كەلگەندە جىلقىمنىڭ باسى بول­عان شۇبار ايعىردىڭ ءۇيىرىن بارىمتاشىلار ايداپ اكەتىپ ەدى. سول ءۇيىردى ساعان اتاعان ەدىم، ەندى ات جالىن تارتىپ مىنەتىن جاسقا جەتكەن كەزىڭدە سول ەنشىڭدى تاۋىپ، وزىڭە قايتاراتىن ۋاقىت كەل­دى...» دەگەن ەكەن. بۇل تۋرالى قوعام قايراتكەرى، الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ناۋرىز قىلىشباەۆ «اڭىز بولىپ جەتكەن ابىز» اتتى زەرتتەۋ ماقالاسىندا ەگجەي-تەگجەيلى جازادى. «شۇباردى ىزدەپ ساپارعا شىققان بالا كۇندەردىڭ كۇنىندە ءبىر بايدىڭ اۋىلىنا كەلەدى. ساپارىنىڭ ءمان-جايىن ايتادى.

– مىنا بالا جوق ىزدەپ ءجۇر ەكەن، ءبىزدىڭ ورىستە ءتۇرى بو­تەن مال بار ما؟ – دەيدى باي جىل­قىشىسىنا. «ويىن بالاسىنا جىلقى بەرىپ، قاي ساسقانىڭ» دەگەن جىلقىشىعا سول ساتتە ء«اي، بالا» جولبارىسشا اتىلىپ، قارا ءداۋدى الىپ ۇرىپ، بۋىندىرادى. مۇرنىنان قانىن اعىزادى. سوندا:

– كىنا بىزدەن، وسىدان ون جىل بۇرىن شۇبار ايعىر ۇيىرىمەن ءبىزدىڭ تابىنعا قوسىلعان، – دەگەن باي شۇباردى وسىمىمەن الدىنا سالىپ بەرەدى.

وسى وقيعادان كەيىن ء«اي، بالا» جولبارىس اتانىپ كەتەدى. اڭىزدىڭ باسى – وسى. بۇل ءحVىى عاسىردىڭ سوڭعى جىلدارى بولاتىن...» دەپ باياندايدى ولكەتا­نۋشى اقساقال ءوز جازباسىندا.

تاريحي دەرەكتەردە جولبارىس ءبيدىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە ابىلاي حانمەن ۇزەڭگى­لەس بولىپ، جەتىسۋ جەرىن باس­قىنشىلاردان ازات ەتۋ جولىن­داعى كۇرەسى تۋرالى مولىنان ايتىلادى. تۇركى داۋىرىنەن جالعا­سىپ كەلە جاتقان اسكەري تاكتيكانى شەبەر قولدانعان باتىر جوڭعاردىڭ 15 مىڭعا جۋىق قولىنا قاشا ۇرىس سالىپ، ىزىنە تۇسكەن 5 مىڭ ساربازدى ءبولىپ اكەتىپ، بالقاشتىڭ نار قامىسىنا قاماپ، جويىپ جىبەرگەن ەكەن. سونداي-اق اڭىزعا اينالعان ابىز قىتايعا ەكى مارتە ەلشى دە بولىپ بارىپتى.

– الماتى وبلىسىندا زەرت­تەۋدى قاجەت ەتەتىن، حالىق بولىپ ۇلگى تۇتاتىن تاريحي تۇلعالار وتە كوپ. سولاردىڭ قاتارىندا «اقتابان شۇبىرىندى – القاكول سۇلاما» كەزەڭىندە باتىرلىق، شەشەندىك بولمىسى ايشىقتالا تۇسكەن جولبارىس ءبيدىڭ ورنى ەرەكشە. بابامەن قاتار ونىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ دا ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدەگى ءومىرى زەرتتەۋ­گە تۇرارلىق. كوپ جايتتار حالىق جادىندا ساقتالا بەرمەيدى. سون­دىق­تان ونى اڭىز-شەجىرەلەر، دەرەكتى قۇجاتتار نەگىزىندە جاڭ­عىر­تىپ، قايتا تۇلەتۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. جولبارىس بي – ءحVىىى عاسىردىڭ تۇلعاسى. ءحVىىى عاسىر قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى. جويقىن جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا ۇشىراعان قازاق حالقى الاسۇرىپ، بۇل داع­دا­رىستان امان شىعۋدى ويلاپ، قايرات-جىگەر، بيىك پاراسات تانىتقان ءىرى تۇلعالار شوعىرى ومىرگە كەلىپ، ارتىندا تەرەڭ ءىز قالدىردى. سوندىقتان دا قازاق تاريحىنداعى ءحVىىى عاسىردى – ەل باستاعان جانە قورعاعان ۇلى بيلەر مەن باتىرلاردىڭ عاسىرى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار، – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك مامبەت قويگەلدى.

 

ەرلىك پەن ەلدىكتى ۇشتاستىرعان ەسكەرتكىش

جولبارىس بي جىلقايدار­ ۇلىنىڭ 350 جىلدىعى اياسىندا تالدىقورعان قالاسىندا ەڭسە­لى ەسكەرتكىش بوي كوتەردى. «جول­بارىس بي» قوعامدىق قورى­نىڭ قارجىسىنا تۇرعىزىلعان ەس­كەرت­كىش وبلىس ورتالىعىنىڭ 6-اۋدانىنداعى ونەر مەكتەبى ورنالاسقان اشىق الاڭعا قويىل­دى. قۇرمەتتى قوناقتار ەسكەرت­كىشتىڭ لەنتاسىن قيىپ، جابۋىن تۇسىرگەن سوڭ، قۇتتىقتاۋ تىلەكتەر ايتىلدى. تۇعىرى گرانيتتەن قا­شا­لىپ، قولادان قۇيىلعان ەسكەرتكىشتىڭ جالپى بيىكتىگى 10 مەتردەن اسادى ەكەن. تاريحي تۋىندىنى قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، جۋرناليست، سۋرەتشى جانۇزاق ءمۇ­سا­پىر، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، سۋرەتشى ما­رات ءنۇسىپوۆ جانە قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى، ءمۇسىنشى باۋىرجان جۋاسباەۆتار جاساپ شىقتى. اۆتورلار بۇل تۋىن­دىنى جاساپ شىعۋعا 2 جىل ۋاقىتىن ارناپتى.

سالتاناتتى شاراعا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى قانات بوزىمباەۆ، «جولبارىس بي» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى ومارحان وكسىكباەۆ، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى امانگەلدى شابدارباەۆ جانە وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ قاتىستى.

– ەلباسىنىڭ شەشىمىمەن الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان تالدىقورعاننىڭ قازىر ءوسىپ-وركەندەگەن شاعىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. وعان دا بيىل 20 جىل تولدى. وبلىستاعى ىرگەلى ىستەرگە پرەزيدەنتى قاسىم-جو­مارت كەمەل ۇلى توقاەۆ زور قول­داۋ كورسەتۋدە. «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا بيىل جامبىل بابامىزدىڭ 175، مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 90 جىلدىعىن وتكىزدىك، ەندى جولبا­رىس ءبيدىڭ 350 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ وتىرمىز. «جولبارىس بي» قورىنىڭ ازاماتتارى باستاما كوتەرىپ، ەسكەرتكىشتى دايىنداتىپ، مۇسىنشىلەر، قۇرىلىسشىلار بەلسەنە كىرىسىپ، بۇگىن، مىنە، ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا تالدىقورعاننىڭ تورىندە بي بابامىزدىڭ ەسكەرت­كىشى قويىلدى. بۇل – ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتارىمىزعا ۇلگى، تاربيە، – دەدى جيىنداعى سوزىندە اماندىق باتالوۆ.

ال «جولبارىس بي» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى، قوعام قاي­رات­كەرى ومارحان وكسىكباەۆ ەس­كەرتكىشتى ورناتۋ ءۇشىن قورعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتىپ، ءبىر مىڭداي ازامات اتسالىسقانىن ايتتى. جانە ەسكەرتكىشتى ورنا­تاتىن ورنىن بەلگىلەپ بەرگەن، رۋحاني دەمەۋ بولعان وبلىس، قالا باسشىلىعىنا دا ريزا­شى­لىعىن جەتكىزدى. سول سياقتى ۇل­كەن جۇمىس تىندىرعان ساۋلەت­­شى، ءمۇسىنشى، قۇرىلىسشى مامان­دارعا دا العىسىن ءبىلدىردى. سون­داي-اق سالتاناتتى راسىمدە ەل پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى قانات بوزىمباەۆ، مەملەكەت جانە قو­عام قايراتكەرى امانگەلدى شابدار­باەۆ، مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى ەرلان جۇرىنباەۆ تا ايتۋلى شارانىڭ تاريحتى تانۋداعى، رۋحاني جاڭ­عى­رۋداعى رولىنە توقتالىپ، قۇت­تىقتاۋ تىلەكتەرىن جەتكىزدى. سو­نى­مەن بىرگە ءانشى، سازگەر اعايشا يساعۇلوۆا كوپ­شىلىك ءۇشىن «جولبارىس بابام» ءانىن ورىندادى.

مەرەيتويلىق شارا سالتانات سارايىندا عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيامەن جالعاستى.

 الماتى وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار