ونەر • 28 قازان، 2021

ونەرپاز بويىندا بەكزاتتىق بولعانى دۇرىس

103 رەت كورسەتىلدى

ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ ءبىر تورەسى – بي. ول تۋرالى ايتقاندا ويىمىزعا الدىمەن اتاقتى ءبيشى، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى شارا جيەنقۇلوۆا تۇسەدى. وسى اياۋلى اپامىزدىڭ ءىزىن باسىپ، بي ونەرىندە ءوز قولتاڭباسىن قالىپتاستىرعان تويعان وسپانقىزىنىڭ دا ورنى ەرەكشە. ول تانىمال ءبيشى عانا ەمەس، قازاق ءبيىن زەرتتەپ، ونى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋگە ۇلەس قوسقان ونەرتانۋشى عالىم. ءبىز بۇگىن ساحنا ساڭلاعىمەن ءومىرى مەن ونەرى جايىندا سۇحباتتاستىق.

ونەر اتا-انامنان دارىدى

− ونەر ادامىنىڭ جولى، تاعدىرى وزگەگە ۇقسامايدى. ءسىز قانداي ورتادا ءوستىڭىز، اكە-شەشەڭىز كىم بولدى، اڭگىمەنى سودان وربىتسەڭىز؟

− جالپى ادام بالاسى ومىرگە دارىندى بولىپ كەلەدى دەيدى، ونى جەتىلدىرۋ، تالانتىن ۇشتاۋ وزىنە بايلانىستى. مەن – شوپاننىڭ قىزىمىن. بەسىنشى سىنىپتان اقتوبە قالاسىنداعى مالشىلار مەن تەمىرجولشىلاردىڭ بالالارىنا ار­نالعان مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىدىم. اكەم تور­عايلىق، ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆ دۇنيە ەسىگىن اشقان اقكولدە تۋعان. 20-30-جىلدارداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە اعايىن­دارىمەن اقتوبەگە اۋىپ بارىپ، سول جاقتان ۇيلەنىپ، تۇراقتاپ قالعان. سو­عىسقا بارعان، ءتۇرلى قيىندىقتى باس­تان كەشكەن قاجىرلى ادام ەدى. دومبىرا شەر­تىپ، ءان ايتاتىن. انام دا ونەردەن قارا جاياۋ ەمەس. ماعان ونەر سولاردان دارىدى دەپ ويلايمىن. مەكتەپتە جۇرگەندە دومبىرا ۇيىرمەسىنە بارىپ، حورعا قاتىستىم. سپورت­قا دا «كەت ءارى» بولمادىم. اراسىندا بيلەپ تە ءجۇردىم. سونىڭ ىشىندە ماعان بي وتە جاقىن بولدى. مەكتەپتىڭ قاسىندا وبلىستىق مادەنيەت ءۇيى بولاتىن، سونداعى بي ۇيىرمەسىنە جازىلدىم. وندا بىزگە ءبيدىڭ قىر-سىرىن كاسىبي مامان ورىس جىگىتى ۇي­رەتتى. سول كىسىدەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. ءسوي­تىپ، جوعارى سىنىپتا ءتۇرلى مادەني ءىس-شا­رالاردا جەكە بيلەپ، كوزگە ءتۇستىم. وقۋ بىتىرەتىن كەز دە جاقىنداپ قالدى. بىر­دە «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش) گازەتىنەن الماتىداعى ەكى جىلدىق ەس­ترادا، تسيرك جانە ونەر ستۋدياسى تۋرالى جا­زىلعان ماقالانى وقىدىم. سوعان بارۋعا اڭسارىم اۋدى. ورتا مەكتەپتى اياقتاعاننان كەيىن الماتىعا كەلدىم، ەشكىمدى تانىمايمىن. ايتەۋىر، ءبىزدىڭ الدىمىزدا مەكتەپ ءبىتىرىپ، الماتىعا وقۋعا تۇسكەن تانىس بالالار مەن قىزدار بار ەدى، سولاردى تاۋىپ الدىم. اتالعان ونەر ستۋدياسى 1965 جىلى اشىلعان، العاشقى تۇلەكتەرىن 1967 جىلى ۇشىرسا، ەكىنشى تۇلەكتەرى 1969 جىلى ءتامامدايدى. وقۋعا جاستاردى ەكى جىل وقىتىپ، سوسىن قابىلدايدى ەكەن. مەن 1968 جىلى بارىپ وتىرمىن. وقۋعا قابىلدامادى.

− ەندى نە ىستەدىڭىز؟

− اقتوبەگە قايتىپ كەلدىم. اۋىلعا بارعىم كەلمەدى، وندا بارسام بيدەن قول ءۇزىپ قالامىن دەپ ويلادىم. سوندىقتان قالادان جۇمىس ىزدەدىم. بارماعان جەرىم جوق. ون جەتىگە تولماعانسىڭ دەپ ەشقايدا المايدى. ءسويتىپ جۇرگەندە، بىرەۋلەردەن اقتوبە فيلارمونياسىندا قىزمەت ىستەيتىن گەننادي شۋلگا دەگەن كىسى ىزدەپ جاتىر دەگەندى ەستىدىم. ول كىسىنىڭ بالدىزى مەكتەپتە بىزبەن قاتار وقىعان. مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشىنە كەلگەندە ول مەنىڭ بيلەگەنىمدى كورىپ، ەسىندە ساقتاپ قالىپتى. سول جىلدارى اقتوبە وبلىستىق فيلارمونياسىن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ العاشقى توراعاسى مارات وسپانوۆتىڭ اكەسى، بەلگىلى مۋزىكانت تۇرلىبەك وسپانوۆ باسقاردى. وسى مەكەمەگە ءبيشى بولىپ ورنالاستىم. كىلەڭ جاقسىلار مەن جايساڭدار جينالعان ورتا. سولاردان تاعىلىمدى ءتالىم-تاربيە الىپ، تاجىريبە جينادىم. عالىم قويشىباەۆ دەگەن اعامىز بولدى، سول كىسىنىڭ زايىبى ءبيشى. ول ماعان «قاراشاش» ءبيىن ۇيرەتتى، سونى بيلەدىم. ودان سوڭ وزبەكتىڭ ءازىل-قيمىلعا تولى ءبىر ءبيىن ۇيرەنىپ الدىم. جۇرت ونى جاقسى قابىلدادى. اۋداندار مەن اۋىلداردى ارالاپ، كوشپەلى كونتسەرت قويامىز. مەن گەننادي شۋلگانىڭ بريگاداسىندامىن. گەننادي − ىرعىزدان، سونداعى قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن. تالانتتى مۋزىكانت ەدى. اككوردەوندا شەبەر وينايدى. قازاقتىڭ حالىق اندەرىن تامىلجىتىپ شىرقايتىن. تازالىقتى جانى جاقسى كورەدى. مۇنتازداي بولىپ جۇرەدى. بىزگە ساحنا مادەنيەتىن قاتاڭ ساقتاۋدى تاپسىرعان. كوشەگە كيگەن اياقكيىممەن ساحناعا شىعارمايدى. «ساحنادا حالىققا ارتىڭدى بەرمە، ساحنادان ەشقاشان قىرىڭ­مەن كەتپە» دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. ساحنا ەتيكاسىن سودان ۇيرەندىم. ول كەزدەگى اۋىلداعى مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ جاعدايى دا بەلگىلى، وڭدى جارىق تا جوق. سوندا ول كىسى وزىمەن بىرگە ۇلكەن لامپوچكا الىپ ءجۇرىپ، سونى پايدالانادى.

− كەلەسى جىلى وقۋعا قايتىپ باردى­ڭىز با؟

− ءيا، فيلارمونيادا ءبىر جىل جۇمىس ىستەپ، جوعارىدا ايتقان ونەر ستۋدياسىنا ءتۇستىم. بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ بولدى. ميحايل شاتلوۆسكي، مەلەنتينا گابەل، گۇلفايرۋز قياقوۆا سياقتى ۇلاعاتتى ۇس­تاز­داردان ءدارىس الدىم. ونەرىمدى شىڭ­دا­دىم. سول جىلى «گۇلدەر» ءانسامبلى قۇ­رىلدى دا، گۇلفايرۋز اپايدىڭ ءسىڭىلىسى ديل­فايرۋز قياقوۆا «گۇلدەر» ءانسامبلىنىڭ بالەتمەيستەرى بولدى. ولاردىڭ بيشىلەرى ستۋديادا دايىندالدى. سولارمەن ءبىز دە قاتار ءجۇرىپ، بي قيمىلدارىنىڭ ءتۇرلى ادىستەرىن مەڭگەردىك. رەپەرتۋارىم باي ءتۇستى. وقۋ بىتىرگەندە رەپەرتۋارىم «كەس­تە»، «تاجىك»، «بۇحار»، «ورىس» بيلەرى سە­كىلدى بىرنەشە بيمەن تولىقتى.

 «شەرتەردى» جالپاق ەل تانىدى

− وقۋ بىتىرگەسىن قايدا كەلدىڭىز؟

− 1970 جىلى تورعاي وبلىسى اشىلىپ، 1971 جىلى ناۋرىزدا فيلارمونيا قۇرىلدى. ستۋديانى بىتىرگەن 12 بالانى وسىندا جولدامامەن جىبەردى. جاڭا قۇرىلىپ جاتقان وبلىس. قيىندىق تا كەزدەستى. بىراق سوعان شىدادىق. بىرگە كەلگەن كەيبىر جاستار كەرى قايتىپ كەتتى. فيلارمونيانىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى مادەنيەت قايراتكەرى، كومپوزيتور قايىرجان ماقانوۆ اعامىز. سول جىلى «تورعاي اۋەندەرى» دەگەن ەسترادالىق انسامبل قۇرىلدى. 1973 جىلعا دەيىن سوندا ىستەدىم. ءبىر قيىنى، مۋزىكانت جوق. كاسىبي مۋزىكانتتى الماتىدان شاقىرتامىز. سونىمەن اۋدان-اۋىلداردى ارالاپ كەلە­مىز. ول كەزدە وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز  تورعاي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەو­لوگيا جونىندەگى حاتشىسى ەدى. 1972 جىلى وبلىستىق تەاتر اشىلىپ، وعان ماسكەۋدەگى ششەپكين اتىنداعى جوعا­رى تەات­ر ۋچيليششەسىن تامامداعان ءبىر توپ تۇ­لەك كەلدى. ءورىسىمىز كەڭەيىپ، قۋا­نىپ قالدىق. سولارمەن ءبىر-ءبىرىمىزدى جاتىر­قاماي ارالاسىپ كەتتىك.

− «تورعاي اۋەندەرى» ەسترادالىق ءان­سامبلى تۋرالى كوپ ايتىلمايدى، سو­عان توقتالاسىز با؟

−نەگىزى، «شەرتەر» فولكلورلىق ءان­سامبلىنىڭ نەگىزىن «تورعاي اۋەندەرىن» قۇرعان جاستار قالادى. ولاردىڭ اراسىندا جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ كلاسىن بىتىرگەن كوكشەتاۋلىق دۇيسەن دەگەن جىگىت بولدى. ستۋديانى بىرگە تامامداعان قىپشاق قوي­عارين، وراز قوجاسوۆ، قازىمگۇل بو­زا­نوۆا، اقمولادان تىلەۋلەس كەلدى. رە­سەي­دەگى ريازان وبلىسىنان كەلگەن ەرلى-زايىپتى سيقىرشىلار ونەر كورسەتتى. اتالعان انسامبلمەن العاش گاسترولگە شىعىپ امانگەلدى، جانگەلدين، ەسىل، جاقسى، قيما، جارقايىڭ اۋداندارىن ارالادىق. مۇندا دا كاسىبي مۋزىكانت بولمادى. ءبىر توقسان كوشپەلى كونتسەرتكە شىقساق، ءبىر توقسان وتىرامىز. سول كەزدە مەن وبلىستىق تەاترعا قوسىمشا قۇرامعا جۇمىسقا الىنىپ، سوندا ءبىر جىل جۇمىس ىستەدىم. وسى ارالىقتا «تورعاي اۋەندەرى» جابىلىپ، 1974 جىلدىڭ اق­پانىندا «شەرتەر» فولكلورلىق ءان­سامبلى قۇرىلدى.

− بالا كۇنىمىزدە «شەرتەردىڭ» اتى ەستىلگەندە ەلەڭ ەتە قالۋشى ەدىك، ونىڭ اتا­عى دا ءبىراز جەرگە جايىلدى...

− ول راس. «شەرتەردى» حالىق جاقسى كور­دى. قازىردە فولكلورلىق انسامبلدەر جەتەرلىك، بىراق ولاردان شىققان تارسىل-گۇرسىل دىبىستار مەن مەتالدىڭ ءۇنى قۇلاق جارادى. «شەرتەردە» ونداي بوگدە دىبىس بولعان ەمەس. تازا مۋزىكالىق اس­پاپتاردىڭ ءۇنى ەستىلەتىن. ونەرپازدار ۇر­مالى اسپاپ­تاعى ىرعاقتى ۇستاپ، سۇيە­مەلدەپ وتىرا­تىن. ءانسامبلدىڭ رەپەرتۋا­رى دا باي بولدى. ونى وزبەكالى اعانىڭ ءوزى قاداعا­لادى. اسىرەسە ول كىسى حالىق ءان-كۇيى مەن جەرگىلىكتى وڭىرگە ارنالعان تۋىندىلار­دى ايتۋعا ءمان بەردى. مىسالى، قازىمگۇل بوزانوۆا «اعاجان-ءلاتيپا»، «ارقالىقتىڭ اق تاڭى»، «قىز قۋ» دەگەن اندەردى شىرقاعاندا كورەرمەندەر ورنىنان تۇرىپ كەتەتىن. ورىس حالقىنىڭ دا اندەرى ورىندالدى. «شەرتەردە» العاشىندا ساپارعالي دەگەن جىگىتتەن باسقا مۋزىكانت بولمادى. سوندا دا قاراپ قالعان جوقپىز. وزاعاڭ امانگەلدى اۋدانىنان قوبىزشى ساپار ابەنوۆ اعامىزدى الدىردى. جانگەلدين اۋدانى قىزبەل اۋىلىنان شوتباي جول­داس­باەۆتى تاۋىپ الىپ، وعان كونتسەرت جۇر­گىزىپ، ساتيريكتەردىڭ سكەتچىن وقىتتى. تسەلينوگراد فيلارمونياسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءانشى وتاركۇل مۇقا­توۆا كەلدى. سول جىلى شىمكەنتتىڭ مادەنيەت ينس­تيتۋتىن بىتىرگەن كۇيشى تۇرسىنبەك الماعامبەتوۆ قاتارىمىزعا قوسىلدى. قىپشاق قويعارين شەرتەر اسپابىندا وينادى. وسىلاي ونەرپازدار قاتارى كوبەيە بەردى. كەيىن انسامبل بەلگىلى ءانشى سايلاۋ ورداباەۆ، كومپوزيتور قاليبەك دەرىپسالدين، كۇيشى ءابجان سارسەنباەۆپەن تولىقتى. اۋىلداردى ءجيى ارالايمىز. انسامبل قۇرامىنداعى جالعىز ءبيشى بولعاندىقتان، ءبىر كونتسەرتتە ساحناعا 8-9 رەت شىعامىن. ەل ادام­­دارى ءبىزدى قۇراق ۇشىپ قارسى الىپ، جانى قالماي كۇتەدى. ءان-كۇيىمىزدى ۇيىپ تىڭ­دايدى. وسىلاي «شەرتەردىڭ» اتى تور­عايعا عانا ەمەس، قازاقستانعا تانىلدى. 1974 جىلى تىڭ يگەرۋدىڭ 20 جىل­­­دىعىنا وراي وبلىس ونەرپازدارى ال­ما­تىعا بارىپ، كونتسەرت بەردى. سوندا وز­بەك­الى جانىبەكوۆ اعامىز ۇلكەن بايانداما جاسادى. الماتىلىقتار ونەرىمىزدى جوعارى باعالاپ، جىلى ءىلتيپاتىن ءبىل­دىردى. سول جىلى رەسەيدەگى تۋۆا اي­ماعىنا گاس­ترولدىك ساپارمەن بارىپ، كونتسەرت قويدىق. وسى ەلدەن دە ان­شى­لەرىمىز ءبىر-ءبىر ءان ۇيرەنىپ قايتتى. «شەر­تەردىڭ» اتاعىنىڭ دۇركىرەۋىنە وز­بەكالى اعانىڭ ەڭبەگى وتە زور. ول كىسى ءان­سامبلدىڭ رەپەرتۋارىنان باس­تاپ، ار­تىستەردىڭ كيىمىنە دەيىن مۇقيات قا­رادى. ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتارىن جا­قىن ءبىلۋ ءۇشىن مۋزىكاتانۋشى، بىلىكتى ۇستاز بولات سارىباەۆتى شاقىردى. كۇي­شى مالعاجدار اۋباكىروۆپەن جۇمىس ىستەدىك. ماسكەۋدەن حورەوگراف ولگا ۆسەۆولودسكايا-گالۋشكەۆيچتى ارنايى الدىردى. بۇل كىسى قازاق بي ونەرىن زەرتتەگەن مامان، ونىڭ كومەگى ماعان كوپ ءتيدى.

 وزبەكالى اعانىڭ ونەگەسى

− وسى انسامبلدە جۇرگەندە رەپەر­تۋا­رى­ڭىزدا قانداي ۇلتتىق بيلەر بولدى؟

− حالقىمىز «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەپ بەكەر ايتپاعان. اۋىلداردى ارالاپ كونتسەرت قويعاندا، ونەرلى اجە-اپالارىمىزدان ءتۇر­لى بي قيمىلدارىن كورىپ، ويىما ءتۇ­يىپ ءجۇردىم. سۇگىردىڭ «شالقىما» دەگەن كۇيىنە بيلەدىم. «قىلىشپان» دەگەن قا­زاق ءبيىن شىعاردىم. «ايدا بىلپىم» اتتى جاس كەلىنشەكتىڭ ءبيىن ورنەكتەدىم. «جەز­تىرناق» اڭىزى نەگىزىندە ۇلتتىق بي دايىن­دادىم. قازاق كۇيلەرىنىڭ كوبى بيگە سۇ­را­نىپ تۇرادى. مىسالى، بايجىگىتتىڭ كۇي­لەرىنە وتە ءساتتى شىققان بيلەرىم بولدى.

− بيىل حالقىمىزدىڭ ارداقتى پەر­زەنتى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ تۋعا­نىنا 90 جىل تولدى. ءسىز ول كىسىمەن جا­قىن تا­­­نىس بولدىڭىز، اسىل ازامات­تىڭ ەل ەس­تى­­­مەگەن قانداي قىرلارىن بىلەسىز؟

− وزبەكالى اعامەن ونەر جولىندا 20 جىلداي قاتار ءجۇرىپ، مول ونەگە الدىم. ۇلتىن جان-تانىمەن سۇيەتىن، ونىڭ ونەرى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگۋگە باراتىن پاراساتتى تۇلعا ەدى. وزاعاڭدى كوزكورگەندەر: «سىرتى سۇستى، رۋحى كۇشتى» دەپ ايتادى. بۇعان تولىق قوسىلامىن. شىنىندا دا، ءبىر قاراعاندا قاتال كورىنەدى. سونىمەن قاتار جانىنىڭ نازىكتىگى دە، جۇرەگىنىڭ مەيىرىمدىلىگى دە بايقالىپ تۇراتىن. قانداي ءىستى قولعا السا، سونى تياناقتى ورىندايدى. «شەرتەردىڭ» ءاربىر كونتسەرتتىك باعدارلاماسىن ءوزى قاراپ، بەكىتەدى. ەگەر ءبىر جەرى ۇناماسا، سىزىپ تاستايدى. ءانشىنىڭ داۋىسىنا، مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ ۇنىنە ءمان بەرەتىن. ءتىپتى كونتسەرت جۇرگىزۋشىسىنىڭ سوزىنە دە دەن قويادى. بىردە شوتباي العاش كونتسەرت جۇرگىزگەندە ءبىر ءسوزدى بۇزىپ ايتىپتى. وزاعاڭ سونى بايقاپ، ەرتەڭىنە ونى شاقىرىپ الىپ، كابينەتىنە «سول ءسوزدى جاتتاپ العانشا شىقپايسىڭ» دەپ قاماپ قويعان. انسامبل جەتەكشىلەرى دە ودان قايمىعاتىن.

وزبەكالى اعا تورعاي وبلىستىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى كەزىندە ار­قالىققا قانشاما ونەرلى جاستاردى الىپ كەلدى. وبلىستىق تەاتردىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. بىردە الماتىداعى ورتالىق كوميتەتكە بارسا، تالدىقورعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا حاتشىسى «ماسكەۋدەگى ششەپكين اتىن­داعى جوعارى تەاتر ۋچيليششەسىن بىتىرگەن 17 بالانى قا­بىلداۋعا دايىن ەمەسپىن» دەپ ات-تونىن الا قاشقانىن كورىپ، وزاعاڭ سول جەردەن وبلىستىق اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ توراعاسىنا حابارلاسىپ، ماسەلەنى بىردەن شەشىپ، ماس­كەۋگە تەلەگرامما جىبەرىپ، 17 جاستى ارقالىققا الىپ كەلدى. مۇمكىندىگىنشە ولارعا جاعداي جاساپ، ءۇي بەردى. كەيىن سولاردىڭ ءبارى دە ۇلتتىق تەاتر ونەرىن بيىككە كوتەرگەن مايتالمانعا اينالدى.

وزاعاڭنىڭ ءوزى تەاتردى جاقسى كورەتىن. اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە اتاقتى اكتەر، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قاپان بادى­­روۆتىڭ دراما ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ، بىرقاتار رولدەردە ويناعان ەكەن.

ۇلتتىق كيىمدەرگە دە زەر سالىپ وتى­راتىن. مىسالى، قازىر قوس ەتەك كوي­لەكتى ۇلكەن اپالارىمىز دا كيەدى، نەگىزى ونى قىزدار كيۋى كەرەك. بىزگە وسىنى ۇي­رەتەتىن. ول كىسى مەنى ماسكەۋگە ىسساپارمەن جىبەرىپ، «شال­قىما» دەگەن ءبيىم مەن ماجار حالقى ءبيىنىڭ كيىمىن سونداعى ۇلكەن تەاتر شەبەرحاناسىنا تىكتىردى.

كەيىن ءبىز وزبەكالى اعانىڭ شاقى­رۋى­مەن الماتىعا قونىس اۋداردىق. سول كەزدە ول كىسى مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولاتىن. كەيدە جۇمىس اياعىنا قاراي شا­قىرىپ الادى. كوڭىلدەنىپ وتىرسا، اڭگىمە ايتادى. سوندا اسىل اعانىڭ وزىنەن ەكى ەرلىگى تۋرالى ەستىگەن ەدىم.

ءبىرىنشىسى، كەڭەس زامانىندا قازاق بالالارىن مەكتەپ بىتىرگەسىن ءبىر جىل اۋىل­دا قالىپ، قوي باعۋعا ۇندەگەنى بەلگىلى. سوندا ول كىسى جوعارى باسشىلىققا «قا­زاقتىڭ بالاسى نەگە قوي باعادى، ولار دا جۇرت قاتارلى ءبىلىم الىپ، عىلىم مەن ونەردىڭ شىڭىنا شىعۋى كەرەك» دەپ قارسى شى­عىپتى.

ەكىنشىسى، تىڭ يگەرۋ جىلدارى سول­تۇستىك وڭىرلەردە قازاق قىز-كەلىنشەكتەرىن تراك­تورعا وتىرعىزىپ، جاپپاي دارىپتەپ جاتتى. وزاعاڭ وسىعان دا قارسىلىق بىل­دىر­­گەن. ورتالىق كوميتەتتىڭ ۇلتى ورىس حاتشىسى سول ءۇشىن وعان ايقايلاپ، جەر-جەبىرىنە جەتىپتى. سوندا ول كىسى: «ول قىز بالا عوي، قالاي ماي ساسىپ جۇرەدى. ءسىز ءوزىڭىزدىڭ قىزىڭىزدى تراكتورعا وتىر­عىزار ما ەدىڭىز؟» دەپ الگىنىڭ اۋزىن جاۋىپتى.

− ومىرلىك جولداسىڭىز دا كاسىبي ءبيشى بولدى، ەكەۋىڭىز ساحنادا جۇپ بولىپ، بىرگە ونەر كورسەتتىڭىزدەر...

− ءيا، جولداسىمنىڭ ەسىمى – ۇسەن قايىر ۇلى ماقان. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى جامبىل اۋدانىندا تۋعان. الماتىدا بىرگە وقىدىق. وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن ول اسكەرگە، مەن تورعاي وبلىسىنا كەتتىم. ول اسكەردەن كەيىن تسەلينوگراد وبلىستىق فيلارمونياسىنا ورنالاستى. مەن دە 1976 جىلى وسىندا كەلىپ، اتالعان مەكەمەگە جۇمىسقا قابىلداندىم. 1977 جىلى ەكەۋمىز شاڭىراق كوتەردىك، بالامىز دۇنيەگە كەلدى. وبلىستىق فيلارمونيادا «ارمانداستار» قازاق ءانسامبلى بولدى، سوندا ونەر كورسەتتىك. سول جىلدارى قازاقستاندا 19 فيلارمونيا مەن «قازاقكونتسەرت» سەكىلدى ىرگەلى ۇجىمدار ىشىندە ساحنادا جۇپ بولىپ بيلەگەن ەكەۋمىز عانا بولدىق. بىرنەشە بي باعدارلاماسىن ازىرلەدىك. 1982 جىلى وزبەكالى اعانىڭ شاقىرۋىمەن الماتىعا بارىپ، ىقىلاس دۇكەن ۇلى اتىنداعى رەسپۋبليكالىق ۇلت­تىق اسپاپتار مۋزەيىنىڭ جانىنان قۇ­رىلعان العاشىندا «سازگەن»، ودان سوڭ مەملەكەتتىك «التىناي» فولكلورلىق بي انسامبلىندە ەڭبەك ەتىپ، سونىڭ قالىپ­تاسۋىنا ۇلەسىمىزدى قوستىق.

قازاق ءبيى عىلىمي اينالىمعا ەندى

− ۇلتتىق ءبيىمىزدىڭ بۇگىنگى دامۋى­نا كوڭىلىڭىز تولا ما، وسى باعىتتا قانداي ءىس-شارالار اتقارىلدى؟

− ءار كەزەڭنىڭ ءوز تالابى بار. ءبىز ودان اسىپ كەتە المايمىز. ەلورداداعى ۇلتتىق حورەگرافيا اكادەمياسىندا ۇلتتىق بي عىلىمي-ادىستەمەلىك زەرتحاناسى جۇمىس ىستەيدى. مەن سونىڭ مەڭگەرۋشىسىمىن. ءبىز وندا بي قيمىلدارىن تەرەڭ زەرتتەيمىز. قولىمىزدا قازاق ءبيى تۋرالى جازىلعان كىتاپتار مەن وقۋلىقتار جيناقتالعان. ولاردىڭ ىشىندەگى «كەرەك ەمەس-اۋ» دەگەن دۇنيەلەردى الىپ تاستايمىز. شارا جيەنقۇلوۆا اپامىزدىڭ ەڭبەكتەرىن مۇقيات زەردەلەيمىز. بۇل ورتالىقتا قازىرگى قازاق ءبيىن بيىككە كوتەرىپ جۇرگەن مىقتى ماماندار توپتاسقان. ايتالىق، «استانا بالەت» تەاترىنىڭ بالەتمەيستەرى ايگۇل ءتاتي، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايگۇل قۇلبەكوۆا، كەيىنگىلەردەن انۆار سادىقوۆا، المات شامشيەۆ دەگەن تالانتتى جاستاردى قوستىق. ءبارىمىز بىرگە جينالىپ، ۇلتتىق ءبيىمىزدىڭ كەلەشەگى جارقىن بولۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. وزبەكالى اعامىز «بي قاناتتانسا، ەل قاناتتانادى» دەپ ايتىپ وتىراتىن.

بۇگىندە قازاق ءبيى عىلىمي اينالىمعا ەندى. ول ءۇشىن ءبىراز كۇش جۇمسالدى. ءوزىم دە وعان قال-قادەرىمشە ۇلەس قوستىم. «شەتەل جانە قازاق حورەگرافيا­سى تاريحى» اتتى كىتاپ جازىپ، ۇلتتىق حو­رە­گرافيا­نى وتاندىق ونەر تاريحىنا كىرگىزدىم. عالىم ايگۇل قۇلبەكوۆا ەكەۋ­مىز ارنايى وقۋلىق جازدىق. «ۋاقىت جانە بي ونەرى» دەگەن عىلىمي مونوگرافيام جارىق كوردى. وسىنىڭ ءبارى عىلىم جولىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىم. پروبلەما دا جوق ەمەس. اسىرەسە ۇلتتىق ءبيىمىزدى زەرتتەپ، تالداپ، ساراپتاپ جازاتىن قازاق تىلىندە كاسىبي ماماندار از. كەيىنگى جاس­تاردان سونداي ماماندار شىعادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

شىنىمدى ايتسام، 27 جىل ساحنادا بيلەدىم. ۇنەمى ىزدەنىستە ءجۇردىم. فور­مانى ساقتاۋ دا وڭاي بولمادى. انامنىڭ سۇيەگى جەڭىل، ىقشام ەدى، سول كىسىگە تارت­قانمىن. بي ونەرىن – ءومىرىمىنىڭ ءبىر بول­شەگى كورەمىن. ەگەر دە ءومىرىمدى ەكى ءبولىپ قارا­ستىرسام، ءبىرىنشىسى – ساحنا بولسا، ەكىن­شىسى – عىلىمعا بەت بۇرىپ، شاكىرت تار­بيەلەپ، وقىتۋشىلىققا كەلگەنىم. ساح­نالىق ومىرىمدە كوپتەگەن جاقسى ادام­دارمەن تانىسىپ، سىيلاس بولدىم. وز­بەكالى جانىبەكوۆتىڭ ءوزى نەگە تۇرادى، ول كىسى جايىندا ءتۇن اسىرىپ ايتۋعا بو­لادى. اعانىڭ تاماشا حورەوگراف ولگا ۆسەۆولودسكايا-گالۋشكەۆيچپەن سىي­­لاستىعىنا دا قىزىعاتىن ەدىك. بۇل كىسى قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ، سودان وبراز ىزدەيتىن. ماسكەۋدەگى كور­كەم تەاتر ستۋدياسىندا ءومىرىنىڭ سو­ڭىنا دەيىن وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقار­دى. ونىڭ وزاعاڭمەن تانىسۋى دا قىزىق. ماسكەۋدەگى ششەپكين اتىنداعى ۋچي­ليششەنىڭ تۇلەكتەرى ارقالىق تەاترىندا قويعان سپەكتاكلدەرىنىڭ پرەمەراسىنا ۇستازى ۆلاديمير سميرنوۆتى شاقىرىپ، ونەرلەرىن كورسەتەدى. سول كىسى ءبىر كەلگەندە وعان وزبەكالى اعامىز: «ماعان بي قويىپ، اقشا تاباتىن ادام ەمەس، زەردەلى حورەگراف تاۋىپ بەرشى. بىزگە بيدەن زاتاەۆيچ جەتپەي قالدى» دەپ قولقا سالىپتى. سوندا ول كىسى ولگا ۆسەۆولودسكايا-گالۋشكەۆيچتى ايتادى. مەن وسىنى وزاعاڭنىڭ وزىنەن ەستىدىم. كەيىن ولگا ۆسەۆولودسكايا-گا­لۋشكەۆيچ ۇلتتىق بي ونەرىمىزدى 20 جىلعا جۋىق زەرتتەپ، «پيات كازاحسكيح تانتسەۆ»، «باق­سى ويىن­ى» دەگەن كىتاپ جازىپ، ءوز ءىزىن قالدىردى.

− قازىر ونەردە عانا ەمەس، ومىردە ادامي قۇندىلىقتار وزگەرىپ بارادى. ونەر ادامى رەتىندە ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟

− ۋاقىت العا جىلجىعان سايىن كوپ دۇنيە وزگەرەدى. ونى زاڭدىلىق دەپ قابىلدايمىن. الايدا حالقىمىزدىڭ بول­مىسىنىڭ وزگەرۋى، مەنىڭ جۇرەگىمە با­تادى. ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدەگى اكە-شە­شەمىزدىڭ، ادامداردىڭ مىنەزى، بولمىسى وزگەشە ەدى. بىرەۋگە قول ۇشىن سوزۋعا، كومەكتەسۋگە، اسىعىپ تۇراتىن. ءبىز سونى كورىپ ءوسىپ، ءوزىمىز دە سولاي بولۋ­عا تىرىستىق. بۇگىندە جۇرتىمىزدىڭ بو­يىنداعى وسىنداي قۇندى قاسيەتىمىز جوعالىپ بارادى. قازاقى تار­بيەنىڭ، سالت-ءداستۇردىڭ ۇياسى اۋىل ەدى، قازىر اۋىلدىڭ دا بەرەكەسى كەتىپ، جۇدەپ قالدى.

وزبەكالى اعاعا توقتالا بەرەمىن. سول كىسى بىردە بي الاڭىنا بارعان ءبىزدىڭ ەكى ونەرپاز قىزدى كورىپ، قىزمەتكەرىن جۇمساپ، ۇيىنە قايتارىپ جىبەرەدى. وزاعاڭ ساحنادا جۇرگەن ادام ەل الدىندا كوپ جۇرگەنى ءجون ەمەس، جۇمباقتاۋ بولۋ كەرەك دەپ ايتىپ وتىراتىن. ول كەزدە حالىق ونەر ادامىن ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىن. قازىر دە جاقسى كورەدى. الايدا سول قادىرىمىزدى ءوزىمىز كەتىرىپ جۇرگەن سەكىلدىمىز. ويتكەنى تويعا بارىپ، ءان ايتىپ، ونى جالپاق جۇرتقا جاريالاپ، جار سالامىز. بۇرىن كاسىبي انشىلەر توي-تومالاقتا ءان ايتپايتىن. داستارقان باسىندا شىرقالاتىن ءان بولەك ەدى. قالاي دەگەنمەن دە، ونەر ادامىنىڭ بويىندا ءبىر بەكزاتتىق بولعانى دۇرىس. ايتپەسە ونەردىڭ قادىرى قاشادى.

− اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

سوڭعى جاڭالىقتار

حاتتوننىڭ ۇلى اتتيلانى اتىنان ءتۇسىردى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

جەكپە-جەكسىز وتكەن العاشقى جىل

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 09:08

«دينامودان» جەڭىلدى

حوككەي • بۇگىن، 07:34

كرەاتيۆتى كىتاپ دۇكەنى

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جانبوتا جاراپ تۇر

سپورت • بۇگىن، 07:27

اقىن تۇتىنعان كەسە

تاريح • بۇگىن، 07:24

ۇلى جامبىل مۇراسى ۇلىقتالدى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:33

ۇقساس جاڭالىقتار