ادەبيەت • 27 قازان، 2021

ۇلت ۇراندى اقىن

129 رەت كورسەتىلدى

سۇلتانماحمۇت – سۇراپىل اقىن. بۇل ءبىزدىڭ ەمەس، ادەبيەتشىلەردىڭ بەرگەن باعاسى. شىنىندا دا، 30 جاسقا دەيىن ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەپ، كوكەيدەگىسىن ءدوپ باسقان الاشتىڭ اياۋلى اقىنى – ماقتان تۇتارلىق تۇلعا.

ول تاعدىرى ولشەپ بەرگەن از عانا عۇ­مىرىندا ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاساتىن مول مۇرا قالدىرعان دارىندى اقىن. زامانىنىڭ جايسىز، ادىلەتسىز جاعدايىن كوڭىلى حوش كورمەي، ءداۋىردىڭ ولقىلىقتا­رىن جىرعا قوستى. دەگەنمەن تىرىسىندە ءوز باعاسىن الماق تۇگىل، كەڭەستىك زاماندا كوز تۇرتكىگە ۇشىرادى. ول ازداي اقىن كوز جۇمعان سوڭ دا شەتقاقپايدى، سول تۇستاعى زامان ىڭعايىنداعى سىن سويىلىن كوپ كورىپ، اتى سان-ساققا جۇگىرتىلىپ، «بۋرجۋازياشىل، ۇلتشىل» دا اتانىپ، ادەبي اسىل مۇراسى وڭدى-سولدى تالقىعا ءتۇستى. تىرىسىندە جانى جالعانمەن ەگەسىپ وتكەن اقىننىڭ شىعارماشىلىق رۋحى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىن توقتاتپادى. حالقىنىڭ ورتاسىنان جاس كەتكەنىمەن، اقىننىڭ شىعارمالارى حا­لىق ساناسىندا وشپەدى. سودان بولار سۇل­تانماحمۇتتىڭ «كەدەي»، «ايتىس، «تا­نىستىرۋ» پوەمالارى، «ويان، الاش بالاسى»، «سارىارقانىڭ جاڭبىرى» جانە تاعى باسقا ولەڭدەرى حالىقتىڭ جۇرەگىندە قاتتالىپ قالعانى.

حالقىمىزدىڭ قارا ءسوز، قارا ولەڭىنىڭ قاسيەتىنە اينالعان جىر جۇيرىگى پوە­زيا كوگىندە ەركىن سامعاپ، از عانا عۇمىر كەشكەنىمەن، ولمەس مۇرا قالدىرعان دا­رىندى، دارا تۇل­عا، اقيىق اقىن سۇلتان­ماحمۇت تورايعى­روۆ – قازاق ادەبيەتى مەن پوەزياسىنىڭ ءبىر بيىگى. حالقىنىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرت­پاشىلىقتى تەرەڭ سەزىنگەن اقىن جىگەر، نامىسىن قايراپ، قولىنا قالام الىپ، وتتى جىرلار جازۋعا كىرىستى. پاتشا وكىمەتىنىڭ ساياسي ەزگىسىن قاتاڭ سىنعا الىپ، قازاق حالقىنىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ، سانا كوزىنىڭ اشىلۋىنا ايانباي تەر توكتى. اقىننىڭ وتكىر ءتىلى مەن جالىندى جىرلارى، ارينە، ءوز جەمىسىن بەردى.

دانا حالقىمىزدىڭ «عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى، جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» دەگەن پاراساتتى ءسوزى وسىنىڭ ايعاعى. كەيىنگى ۇرپاق كەۋدەسىندە ولەڭ-جىرلارى، كوكىرەگىندە بۇلاق قازىناسى اقتارىلىپ جاتقان دارىندى اقىن سۇلتانماحمۇت شىعارمالارىنىڭ سان قىرىن اشتى.

كەزىندە ونىڭ شىعارماشىلىق قىز­مەتى مەن ولەڭ-جىرلارىنىڭ جاڭا ءبىر الە­مىن اشىپ، اقىننىڭ ۇستانعان يدەياسىنىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ، سۇلتانماحمۇتشا تول­عانىپ، اقىننىڭ ۇلكەن ءبىر تىلسىم يدەيا­سىنىڭ جاڭا باعىتىن ايشىقتاپ كور­سەت­كەن قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمى بەي­سەن­­باي كەنجەباەۆ بىلاي دەگەن ەدى: «سۇل­تان­­ماح­مۇت پوەزياسىنىڭ نەگىزگى قاسيەت­تەرى – ­ونىڭ تاڭ-تاماشا قالارلىق مازمۇن­دىلىعىن­دا. سۇلتانماحمۇت پوەزيانىڭ سىرتقى مانە­رىن، سىرتقى قۇبىلىسىن كوپ قۋا قويماعان ادام. ونىڭ ەسەسىنە سۇلتانماحمۇت ءوزىنىڭ پوەزياسىندا ىشكى مازمۇندىلىقتى، وتكىر سەزىمدى، قۋاتتى-قۋاتتى ءۇندى مول بەرگەن. سۇلتانماحمۇت پوەزيا دەگەن قايناعان قاننىڭ، قينالعان جاننىڭ، تولعاتقان كوڭىلدىڭ، تولعانعان جۇرەكتىڭ سىعىندى­سى بولسىن، بۇزىلعان قانىمىزدى تۇزەپ، قارايعان كوڭىلىمىزدى جۋىپ، جانىمىزعا پايدا، دەرتىمىزگە شيپا بولسىن دەگەن ءوز پىكىرىن، ءوز كوزقاراسىن جۇزەگە اسىر­دى. ول پوەزيا – پوەزيا ءۇشىن دەپ تۇسىنگەن جوق، پوەزيا ءومىردى جاقسارتىپ تۇرۋعا كەرەكتى قۇرال دەپ ءتۇسىندى. سوندىقتان دا ول پوەزيانىڭ سىرتقى قۇبىلىسىنان گورى ىشكى مازمۇندىلىعىن، حالىقتىڭ سانا-سەزىمىنە نەعۇرلىم تەز اسەر ەتۋىن كوزدەدى. ول پوەزياسىنىڭ كوزگە تۇسەرلىك ەرەكشە وزگەشىلىگى، ءستيلىنىڭ كوركەمدىگىمەن ول­شەنبەيدى. كىمدە-كىم ۇلى يدەيانى اۋىزشا جاقسى ەتىپ ايتىپ بەرسە، سول اسقان شەشەن دەپ ايتىلادى، سول سياقتى قاي جازۋشى ۇلى يدەيانى قالاممەن جاقسى ەتىپ ايتىپ بەرسە، سول ۇلكەن جازۋشى».

سونداي-اق عالىم تۇرسىنبەك كاكى­شەۆتىڭ اقىن تۋرالى جازعان سۇبەلى دۇ­نيە­لەرى دە ونىڭ الەمىنە ساۋلە تۇسىرەدى. اسى­­رەسە، عالىم سۇلتانماحمۇتتىڭ اقىن­دىق ومىرىنە جان-جاقتى توقتالىپ، وزىن­دىك جۋرناليستىك قابىلەتىن قامتىعان «سۇل­تانماحمۇت جانە «ايقاپ»» اتتى ماقا­­لا­سىنىڭ مازمۇنى ەرەكشە. عالىمنىڭ بۇل ما­قالاسىندا سول ءبىر رەۆوليۋتسيا كە­زىندە، وتار ەزگىسىنەن حالقىن الىپ قالۋعا تىرىس­قان، قازاقتىڭ ساۋاتىن اشىپ، وقۋ-بىلىم­گە جەتە­لەگەن سۇلتانماحمۇتتىڭ «ايقاپ» بەت­­تەرىندە جاريالانعان ولەڭ-جىر­­­لارى مەن اعارتۋشىلىق باعىتتاعى ماقا­­لالارى جاڭاشا كوزقاراس تۇرعىسى­نان جازىلعان سونى ىزدەنىستەر ساناتىنان كورىنەدى.

وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇلى اقىنىمىز سۇلتانماحمۇت شىعارمالارىنىڭ الاش يدەياسىمەن ۇندەستىگىن تولىق تانىماي كەل­گەنىمىز شىندىق. تاۋەلسىز مەملەكەت بولعالى سۇلتانماحمۇت جايلى تىڭ زەرت­تەۋلەر مەن شىعارمالار جارىق كورۋدە. سۇل­تانماحمۇت ءوز ەلىنىڭ ادال ازاماتى بولدى. ول حالىقتىڭ باسىنداعى اۋىر قاسى­رەتتى تەرەڭ ءتۇسىندى. زورلىق پەن ز ۇلىم­دىققا قارسى ايبىندى ءۇن كوتەردى. اقىن، اسىرەسە، رۋحاني ەزگىنىڭ ءتىلسىز قۇربانى بول­عان قازاق ايەلىنىڭ اۋىر تاعدىرىن تەبىرەنە جىرلادى. ونىڭ «قامار سۇلۋ» سياقتى شىعارمالارى اشىنعان جۇرەك­تىڭ قانىمەن جازىلدى. «كەدەي» پوەما­سى قازاق ەڭبەكشىسىنىڭ اۋىر ءحالىن، قازاق ساحا­راسىنداعى ەزۋشىلىكتى اياۋسىز اشكە­رە­لەدى. كەمەڭگەر اقىن ءوز قوعامىنىڭ بار­لىق قۇبىلىسىن كورسەتە ءبىلدى. ونىڭ شىعار­مالارى كوتەرگەن ماسەلەسىنىڭ كەڭ­دىگى، تەرەڭدىگى جاعىنان اباي ءداستۇرىن ىلگەرى دامىتتى. سۇلتانماحمۇت قازاق ادە­بيە­تىندە ابايدان كەيىنگى پوەزيانىڭ اسقار شىڭى. ول قازاق ءومىرىنىڭ شىندىعىن جىر­لاعان ناعىز ۇلتتىق اقىنىمىز ەدى. وزىمەن تۇستاس اقىننىڭ ەشقايسىسى دا ءدال سۇلتانماحمۇتتاي پوەزيانى جالپى حالىقتىق دارەجەگە كوتەرە العان جوق.

سۇلتانماحمۇت ءوزىنىڭ نەگىزگى تاقىرى­بىن ومىردەگى وقيعا، جاڭالىقتارمەن ءاردا­يىم تەرەڭدەتىپ وتىردى. ول قازاق جاستارىن ءبىلىم الۋعا، حالىققا، قوعامعا پايدالى، جەمىستى ەڭبەك ەتۋگە شاقىر­دى. سۇل­تان­ماحمۇت ءوزىنىڭ قابىلەتىن تولىق كور­سە­تەردەي قاجەتتى جاعدايعا جەتە المادى. ونىڭ جاستىعى ءومىر سۇرگەن، ەڭبەك ەتكەن ورتاسى مەن ۋاقىتىنىڭ قايشىلىق­قا تولى­­لىعى، مۇقتاجدىققا دۋشار بولىپ، اۋىر سىرقاتقا شالدىعۋى، قيىنشىلىق كورۋى، جۇيەلى ءبىلىم الۋعا جاعدايىنىڭ بول­ماۋى – ونىڭ جازۋشىلىق تالابىن جەتىل­دىرىپ، وسىرۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرمەدى. سۇلتانماحمۇتتىڭ كەيدە تورىعۋى دا، تۇيىققا تىرەلىپ، يدەيالىق جانە ساياسي جا­عىنان ءوز پىكىرىن وتكىر بەرۋى دە تۇپتەپ كەلگەندە مىنە وسىدان ەدى. ول «الداعى ءالى اتاتىن جارىق تاڭنان» استە ءۇمىتىن ۇزبەدى.

«پۋشكين – ءوزى ولگەنىمەن، اتى وشەتىن ادام ەمەس، ماڭگى جاسايتىن، قوعام ساناسىندا ۇنەمى دامي بەرەتىن ادام. ول جونىندە ءار ءداۋىر ءوزىنىڭ پىكىر، كوزقاراسىن ايتپاق. بىراق قانشا دۇرىس ايتسا دا، كەيىنگى ءداۋىر ول جونىندە تاعى دا جاڭا، تاعى دا ورىندى پىكىر تاۋىپ ايتپاق. الايدا ەشقايسىسى ۇدەسىنەن شىقپاق ەمەس»، دەپ ۆ.بەلينسكي ايتقانداي، س.تورايعىروۆ تا كەلەر ۇرپاققا ارقاشان وي سالاتىن ومىرشەڭ تۇلعا. ۋاقىت وتكەن سايىن ونى سان ۇرپاق ءار قىرىنان تانىپ، حالقىمىزدىڭ كوركەمدىك دامۋى تاريحىنداعى اتقارعان قىزمەتىن لايىقتى باعالاماق.

س.تورايعىروۆ ۇلى وزگەرىستەر مەن قوز­­عالىستار داۋىرىندە تاريح ساحنا­سىنا كوتەرىلىپ، قازاق ادەبيەتىندە وزىندىك جول سالىپ، ونى جاڭا يدەيامەن بايىتقان، تۇ­تاس ءبىر ءداۋىر شىندىعىن، بولمىسىن قايشى­لىقتارىمەن قوسا ءوز شىعارمالارىنا سىي­عىزعان سۋرەتكەر.

جالپى، سۇلتانماحمۇت كوركەم ادە­بيەت­تىڭ بارلىق سالاسىندا دا وزىندىك ءىزىن قال­­دىرعان تالانت يەسى ەكەنى ءمالىم. از عۇ­مى­رىندا سونشاما كۇردەلى، سۇبەلى، كەسەك دۇنيەلەردى تۋعىزىپ، ءونىمدى ەڭبەك ەتكەنى­نە قايران قالامىز. ءبىر وكىنىش­تىسى، اقىن «قايعى»، «ايتىس» سەكىلدى ­پوە­­مالارىن اياقتاي الماي كەتتى. ادەبيەت – حا­لىق ءومىرىنىڭ كوركەم شەجىرەسى بولىپ، حالىق تاريحى مەن ادەبيەت تاريحى بىتە قايناسىپ جاتاتىنى انىق. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ شىعارمالارى جايىندا ءار كەزەڭدە تالاي زەرتتەۋلەر، عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلعانى تۋرالى جوعارىدا ايتقانبىز. بۇل يگىلىكتى ءىس ءالى دە جالعاسۋدا. ءار ۇرپاق ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن ءبىلدىرىپ وتىرۋعا ءتيىس. سوندىقتان دا ومىردەن وتكەن ورەلى تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىنە ءسات سايىن قايتا ورالۋ – مادەنيەتتى دەگەن وقىرمانداردىڭ پارىزى بولۋى كەرەك سياقتى. مىنە، وسى تۇرعىدا «تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى» بىر­نەشە جىلدان بەرى «تورايعىروۆ وقۋلارى» اتتى تانىمدىق، تاربيەلىك ءمانى زور شارانى وتكىزىپ كەلەدى. بۇل رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا نەگىزىندە كوپتەگەن مەكتەپ وقۋشىسى، ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار ۇلى اقىننىڭ شىعارمالارىن جان-جاقتى تەرەڭ زەرتتەپ، تانىپ بىلۋدە. سون­دىقتان بيىل «تورايعىروۆ وقۋلارىن» كەڭ كولەمدە وتكىزۋ ويىمىزدا بار.

قورىتا ايتساق، سۇلتانماحمۇت تو­راي­عىروۆ ءوز زامانىنداعى قوعامدىق-سايا­سي، الەۋمەتتىك وقيعالاردى شىعارمالارى­نا وزەك ەتىپ، كوپتىڭ مۇڭىن جوقتاعان حا­لىق اقىنى. ول – قازاق ليريكاسىن ءتۇرى، جانرى جاعىنان بايىتىپ، بيىك يدەيالىق، ەستەتيكالىق ساتىعا كوتەرگەن تۇلعا، قازاق پوەزياسىنىڭ كلاسسيگى.

 

ەركىن سادىقوۆ،

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور،  «تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى» كەاق باسقارما توراعاسى – رەكتورى

 

پاۆلودار

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار