مىنە, وسى جانە وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەرگە سالا ماماندارى جانە جاۋاپتى وكىلدەر ارقىلى جاۋاپ ىزدەپ كوردىك. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى عىلىم كوميتەتىنىڭ باسشىسى جاننا قۇرمانعاليەۆا جولداۋداعى ماسەلەلەردى عالىمداردىڭ كوپ جىلدان بەرى ايتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى: «پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ اراسىندا ۇلكەن قولداۋعا يە بولىپ وتىر. ويتكەنى جولداۋداعى ماسەلەلەر عالىمدار تاراپىنان قانشاما جىل بويى ايتىلىپ, كوتەرىلىپ كەلە جاتىر. بۇل قانداي تۇيتكىلدەر؟ بىرىنشىدەن, عالىمدار جالاقىسىنىڭ تۇراقسىزدىعى. بۇگىندە عالىمدار جالاقىنى ينستيتۋت ديرەكتورى بولماسا, تەك قانا كونكۋرس ارقىلى عانا الا الادى. بىلتىرعا دەيىن كونكۋرستار 3 جىلدا ءبىر رەت قانا وتكىزىلەتىن. سوندىقتان عىلىمي قىزمەتكەر بولعانىمەن, عالىم كونكۋرستا جەڭبەسە, 3 جىلعا دەيىن عىلىمنان دا, ينستيتۋتتان دا قول ۇزۋگە ءماجبۇر بولاتىن. مۇنىڭ سەبەبى قازىر قولدانىستاعى «عىلىم تۋرالى» زاڭعا سايكەس بازالىق قارجىلاندىرۋ كولەمىنە تەك اكىمشىلىك جانە تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى جانە عيماراتتى ۇستاۋ شىعىندارى كىرەدى. وسى جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى بازالىق قاراجات ەسەبىنە جەتەكشى عالىمداردىڭ جالاقىسىن ەنگىزۋدى تاپسىردى. ەكىنشىدەن, جولداۋداعى عالىمداردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعانى – عالىمداردىڭ ەڭبەگىنە لايىقتى جالاقى تولەۋ ماسەلەسى. 2020 جىلدى الاتىن بولساق, عالىمداردىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى 152 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. سوندىقتان قازىر ءبىز پرەزيدەنتتىڭ جولداۋدا ايتقان تاپسىرماسىنا سايكەس قولدانىستاعى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا قارجى مينيسترلىگىمەن جانە باسقا دا ءتيىستى ۆەدومستۆولارمەن بىرلەسكەن جۇمىستاردى باستادىق», دەدى ج.قۇرمانعاليەۆا.
ىرگەلى عىلىم تىكەلەي قارجىلاندىرىلادى
ەندى جولداۋدا ايتىلعان تاعى ءبىر تۇيتكىل بار. بۇل – ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن ينستيتۋتتاردىڭ جايى. مەملەكەت باسشىسى وسى ماسەلە تۋرالى: «مەن ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن تىكەلەي قارجىلاندىرۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋدى تاپسىردىم. قۇزىرلى مينيسترلىك وسىنداي عىلىمي مەكەمەلەردى ىرىكتەۋدىڭ جانە قارجىلاندىرۋدىڭ ايقىن ءارى اشىق ەرەجەسىن ازىرلەۋى كەرەك», دەگەن ەدى. وسى رەتتە عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى ج.قۇرمانعاليەۆا مىناداي پىكىرىن العا تارتتى:
«ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن ينستيتۋتتاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەرگە قاتىستى. ءيا, اتالعان تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدى پرەزيدەنت بىلتىر تاپسىرعان. الايدا ءتيىستى زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزبەي, ماسەلە شەشىلمەدى. سوندىقتان ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن ينستيتۋتتاردى قارجىلاندىرۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزۋدى مىندەتتەدى. سودان سوڭ جولداۋداعى عالىمداردىڭ قولداۋىنا يە بولعان مىندەت – ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەرگە قاتىستى وزگەرىس. بۇعان دەيىن عالىمدار ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردىڭ شەشىمىنە ءجيى شاعىمداناتىن. بىراق ارىزىن قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بولمايتىن. ەندى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋداعى تاپسىرماسى بويىنشا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردىڭ شەشىمىنە اپەللياتسيا ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى».
وسى ورايدا وقىرماندار مەن قوعام اراسىندا «ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن ناقتى قانداي ينستيتۋتتار تىكەلەي قارجىلاندىرۋعا يە بولماق؟» دەگەن سۇراق تۋاتىنى زاڭدى. ءتيىستى ۆەدومستۆونىڭ تاراتقان اقپاراتىنا قاراعاندا, بۇل – ۇلتتىق مازمۇنى بار گۋمانيتارلىق عىلىمدار, تارقاتىپ ايتقاندا, ءتىل ءبىلىمى, ادەبيەت, تاريح, فيلوسوفيا, ارحەولوگيا سالاسىن قارجىلاندىرۋ جوعارى دەڭگەيدە ەمەس. سول سەبەپتى دە اتالعان عىلىم سالاسىنا, سونداي-اق وسى باعىتتاردا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جۇرگەن عالىمدارعا مەملەكەتتەن قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك.
جولداۋدى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا سەپتەسەتىن ۇسىنىستار
پرەزيدەنت جولداۋدا: «عىلىمدى دامىتۋ – ءبىزدىڭ اسا ماڭىزدى باسىمدىعىمىز. بۇل سالاداعى تۇيتكىلدەردىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت», دەدى. عىلىم سالاسىن دامىتۋعا نە كەدەرگى؟ ونى جويۋ ءۇشىن زاڭعا قانداي وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك؟ وسى سۇراقتى ادام قۇقىعى, ينكليۋزيا جانە ازاماتتىق قوعامدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, ەۋرازيالىق تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, قۇقىق PhD دوكتورى حاليدا اجىعۇلوۆاعا قويىپ كوردىك.
«بىلتىر ارىپتەستەرىممەن بىرگە «ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار مەن 100 قادام ۇلت جوسپارى بويىنشا سەكتوردى وزگەرتۋ مەنەدجەرلەرىن دايارلاۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا قاتىستىق. سوندا ەلدەگى ۇلتتىق عىلىمنىڭ جاي-كۇيىنە جانە عىلىمدى باسقارۋدىڭ پروگرەسسيۆتى حالىقارالىق تاجىريبەسىنە كەشەندى تالداۋ جۇرگىزدىك. Cول زەرتتەۋدىڭ نەگىزىندە قازاقستاندا عىلىمدى باسقارۋ بويىنشا بىرنەشە ۇسىنىس ازىرلەدىك. بۇل ۇسىنىستار 12 ەلدىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ, قازاقستاننىڭ عىلىمي قوعامداستىعى مەن مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ بەلگىلى عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءتۇرلى پىكىرتالاس الاڭدارىندا تالقىلاندى. وسى ۇسىنىستاردىڭ بىرنەشەۋىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سالىق كودەكسىنە جانە «عىلىم تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر جوباسىن دايىندادىق. بىرىنشىدەن, سالىقتىق جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار ارقىلى كومپانيالاردىڭ عىلىمعا جەكە ينۆەستيتسيا سالۋىنا سالىقتىق جەڭىلدىكتەر. قازىر قازاقستانداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ كوپ بولىگى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلادى. عىلىمعا جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ ۇلەسى وتە از. زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرگە ينۆەستيتسيا سالاتىن كومپانيالار ءۇشىن تارتىمدى سالىق رەجىمى جاعدايدى وزگەرتۋگە كومەكتەسەدى. ەندى سالىق زاڭناماسىنا سايكەس سالىقتىق جەڭىلدىكتەر, ونىڭ ىشىندە قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتۋ تەك عىلىمي ۇيىمداردىڭ وزىنە عانا قاتىستى. ءبىز باسقا كاسىپكەرلەر ءۇشىن دە سالىق جەڭىلدىكتەرىن ەنگىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل كومپانياعا پايدانى ارتتىرۋعا نەمەسە ءوندىرىس شىعىندارىن ازايتۋعا كومەكتەسەتىن عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە ينۆەستيتسيا سالۋعا ىنتالاندىرادى», دەپ جاۋاپ بەردى ح.اجىعۇلوۆا.
ساراپشىمىزدىڭ ارىپتەستەرىمەن بىرلەسە جاساعان عىلىمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن وزگەرىستەر جايلى تالداۋلارى بۇدان دا تەرەڭدە ەكەن. عىلىمدى باسقارۋدىڭ پروگرەسسيۆتى حالىقارالىق تاجىريبەسىنە كەشەندى تالداۋ جۇرگىزگەن توپتىڭ مۇشەسى بيزنەس تاراپىنان عزتكج (عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار) ۇلەسىن (جالپى قارجىلاندىرۋدىڭ 60% پايىزدان 75% پايىزعا دەيىن) ۇلعايتۋدى ۇسىنىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ح.اجىعۇلوۆا مەن كوماندالاس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ويىنشا, عزتكج-عا كەتەتىن شىعىندار بويىنشا سالىق سالىناتىن پايدادان شەگەرىمدەردىڭ سوماسى سينگاپۋردىڭ ۇلگىسىمەن 300%-عا دەيىن ۇلعايتىلۋى ءتيىس. مۇنداي شارا سينگاپۋرعا 1990 جىلدارى يننوۆاتسيالىق جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ كوبەيۋىنە, دامۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ال قىتايدا كومپانيالار عزتكج ناتيجەلەرى ەنگىزىلگەننەن كەيىنگى ءبىرىنشى تابىس تۇسكەن سوڭ 2-5 جىل بويى سالىق دەمالىسىن الا الادى.
«كاسىپكەرلىككە سالىق جەڭىلدىكتەرىن بەرەتىن ۋاقىت جەتتى. عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشىسى – بيزنەستىڭ سۇرانىسى. سونىمەن قاتار سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى الۋ مۇمكىندىگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە ينۆەستيتسيا سالۋعا ىنتالاندىرادى. وسىلايشا, ءبىز قازاقستاندا عىلىمدى قاجەت ەتەتىن وندىرىستەردىڭ سانىن كوبەيتەمىز: بۇل يننوۆاتسيالىق ونىمدەر مەن قىزمەتتەر بولۋى مۇمكىن. سالىققا قاتىستى تاعى ءبىر ۇسىنىس, ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىمدى دامىتۋ قاجەت. سالىقتىق جەڭىلدىكتەر جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ تيىمدىلىگى وتە جوعارى. ويتكەنى ۋنيۆەرسيتەتتەردە قۇندى ادامي رەسۋرستار, ياعني عالىمدار, سونداي-اق زەرتتەۋلەرگە ارنالعان زاماناۋي زەرتحانالار قۇرۋعا ارنالعان الاڭدار بار. ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن كاسىپورىندار وتە جەمىستى ىنتىماقتاستىقتا بولا الادى. ماسەلەن, كومپانيالار ۋنيۆەرسيتەتتەردە ەنداۋمەنت (endowment) قورلارىن قۇرىپ, سول ارقىلى عىلىمي تاپسىرىستار بيزنەس قاجەتتىلىكتەرىنە قاراي قارجىلاندىرىلادى. عىلىم, كاسىپكەرلىك پاركتەرى – ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن بيزنەستىڭ تابىستى ىنتىماقتاستىعىنىڭ تاعى ءبىر مىسالى. ايتالىق, ۇلىبريتانياداعى لوفبورو ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىم جانە كاسىپكەرلىك پاركى قۇرىلدى, وندا ۇلتتىق الەمدىك بەدەلى بار 80-نەن اسا كومپانيانىڭ كەڭسەلەرى ۇسىنىلعان جانە 2 500-دەن استام ادام جۇمىس ىستەيدى. وسىنداي ساياباقتار اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن بيزنەس جاڭا عىلىمي ءبىلىم مەن تەحنولوگيالاردى قۇرۋ جانە عىلىمي قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ ءۇشىن بىرلەسكەن عىلىمي جوبالاردى جۇرگىزە الادى», دەيدى ح.اجىعۇلوۆا.
ونىڭ ويىنشا, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىم جونىندەگى پرورەكتورلاردىڭ جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردى عىلىمي-زەرتتەۋلەرىنە ينۆەستيتسيا تارتۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ءوز ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ عىلىمي الەۋەتىن بيزنەس-قاۋىمداستىققا ساتۋى ماڭىزدى. اتاپ ايتقاندا, جوعارى وقۋ ورىندارى جىل سايىن جارمەڭكە وتكىزە الادى. ۋنيۆەرسيتەتتەردە جاس عالىمدارعا عىلىمي كاسىپكەرلىكتى ۇيرەتۋگە بولادى جانە بۇل ولارعا وزدەرىنىڭ عىلىمي ستارتاپتارىن قۇرۋعا كومەكتەسەدى. وسىلايشا, بىزدە عىلىمي-زەرتتەۋلەردەن اقشا تاباتىن جانە وزدەرىنىڭ عىلىمي جوبالارىنا ينۆەستيتسيا تارتا الاتىن عالىم-كاسىپكەرلەر قاۋىمى قالىپتاسادى. سوندا ەلىمىزدەن دە يلون ماسك سياقتى وتاندىق ميلليونەر عالىمدار شىعادى.
اياقتالماي قالعان زەرتتەۋلەر بار
مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا عىلىم سالاسىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەرزىمىن بەس جىلعا دەيىن ۇزارتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى تاپسىردى. بۇل نەسىمەن ماڭىزدى؟ عالىمدار مەن عىلىمعا قانداي پايداسى بار؟ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جانىنان قۇرىلعان جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەلامان ايبولدينوۆ عىلىم سالاسىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەرزىمىن بەس جىلعا دەيىن ۇزارتۋ عىلىمي ناتيجەنى جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن ايتادى.
«عىلىم سالاسىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەرزىمىن بەس جىلعا دەيىن ۇزارتۋ كەيبىر ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن ماڭىزدى زەرتتەۋلەرگە وتە پايدالى. جالپى, عىلىمي جاڭالىق نەمەسە عىلىمي-زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى 1-2 جىلدا شىعارىلا سالماۋى مۇمكىن. ءارتۇرلى عىلىم سالاسى بار عوي, مىسالى, كارتوپتىڭ سورتىن, قويدىڭ, جىلقىنىڭ تۇقىمىن شىعارۋ 3-5 جىل ەمەس, ونداعان جىلدى قاجەت ەتەدى. وسىنداي باعىتتاعى زەرتتەۋلەرگە 3 جىلدىق قانا قاراجات بولىنەدى. ءارى قاراي تاعى كونكۋرسقا بەرەدى. بۇل جولى كونكۋرستان ءتۇرلى سەبەپپەن وتپەي قالۋى مۇمكىن. سوندايدا زەرتتەۋ سوڭىنا, ناتيجەسىنە جەتپەي اياقسىز قالىپ قويادى. سودان كەلىپ ءاپ-ادەمى جۇمىس ىستەپ, جاقسى ناتيجەنىڭ شەتىن كورسەتىپ قالعان, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ ارەكەت ەتكەن عالىمدار توبى تاراپ كەتىپ جاتادى. وتاندىق عىلىمعا, عالىمدارعا سەنىم سودان تومەندەيدى. سول سەبەپتى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋداعى ايتىلعان تاپسىرماسى وتە ورىندى. بۇل – ەڭ الدىمەن عالىمدار مەن عىلىمعا پايدالى شەشىم», دەيدى ە.ايبولدينوۆ.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, جولداۋ جۇگى جەڭىل بولماي تۇر. ەڭ باستىسى – تاپسىرمالار مەن مىندەتتەردىڭ قالاي, قانداي ناتيجەمەن ورىندالاتىنىندا. ال ودان دا ماڭىزدىسى – عىلىمعا, عالىمدارعا ءتيىمدى تەتىكتىڭ بولۋى.
