تەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ دامۋى ارقىلى قالىپتى تىرشىلىگىمىز وزگەرىپ, جاڭا ونلاين كەڭىستىككە بەيىمدەلە باستادىق. الايدا ينتەرنەت قانشا شەكسىز بولعانىمەن, ءبىزدىڭ ارەكەتىمىزدىڭ شەكاراسىن انىقتايتىن ەرەجەلەر مەن شارتتار ءالى قالىپتاسا قويعان جوق. كۇندەلىكتى ومىردە قوعامدا ورنىققان قانداي قۇقىقتىق جانە مورالدىق ەرەجەلەرگە باعىنساق, ديجيتالعا وتكەندە تۋرا سول ۇستانىمداردان اينىپ كەتەتىنىمىز قالاي؟ بالكىم, كوبىمىز ەكى الەمدى بولەك قاراستىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىنى ەرەجەسىز الاڭ كورەتىن بولارمىز. دەگەنمەن, سول كەڭىستىكتە جاسالعان ارەكەتتەر ءۇشىن تولىق جاۋاپ بەرەتىنىمىزدى استە ەستەن شىعارماۋ كەرەك.
سوڭعى كۇندەرى قازاق قوعامى الەۋمەتتىك جەلىدەگى ادەپسىزدىكتى ايتىپ, ونىڭ سالدارى مەن سەبەبىنە ۇڭىلە باستادى. ينتەرنەت دامىعالى بەرى ونىڭ يگىلىگىن كورىپ قانا قويماي, تەرىس اسەرىمەن كۇرەسىپ كەلەمىز. سونىڭ ءبىرى وسى – جەلىدە بىرەۋگە ءتىل تيگىزىپ, قوقان-لوققى كورسەتىپ, بالاعاتتاۋ بولىپ وتىر. ونى اعىلشىنشا انىقتاماسىمەن كيبەربۋللينگ, دالىرەك, كيبەربۋلليڭ (اعىلشىنشا دىبىستالۋى بويىنشا الۋدى ءجون كوردىك) دەپ اتاپ ءجۇرمىز. بۇل – باتىس قوعامىندا بۇرىننان كوتەرىلىپ, جان-جاقتى زەرتتەلىپ, ادام قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسىندە الدىڭعى قاتاردا تۇرعان تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. جەلىنىڭ جويقىن كۇشىن بىلەتىن ماماندار كيبەر قورلىققا توتەپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتىپ ءجۇر.
جالپى, وزىنەن السىزگە الىمجەتتىك كورسەتۋ جاسوسپىرىمدەرگە ءتان ارەكەت رەتىندە سيپاتتالعانىمەن, جۇمىس ورنىندا باستىعىنىڭ, ارىپتەسىنىڭ, وتباسىندا جاقىن ادامىنىڭ قىسىمىنا ءتوزىپ جۇرگەندەر قانشاما. بىراق ماسەلە ينتەرنەتكە كىرۋ مۇمكىندىگى بار جاس پەن كارىنىڭ اراسىنداعى ادەپسىزدىكتە بولىپ تۇر. اقش عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنىڭ بىرىندە 12-17 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەردىڭ 37 پايىزى كەمىندە ءبىر رەت كيبەربۋلليڭنىڭ زاردابىن تارتقانى ايتىلعان. راسىمەن, بۇل جاعىمسىز ارەكەتپەن ادەتتە دۇنيەتانىمى تولىق قالىپتاسپاعان جاستار بەتپە-بەت كەلىپ جاتادى. الايدا بۇل كيبەربۋلليڭ ەرەسەكتەر اراسىندا كەزدەسپەيدى دەگەندى بىلدىرمەءيدى.
ول ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىدە بەلسەندى كەز كەلگەن تانىمال ادامنىڭ, ءانشى, ساياساتكەر, سپورتشىلاردىڭ جازبالارىنداعى پىكىرلەرگە كوز جۇگىرتىپ شىعۋ جەتكىلىكتى. سىندارلى سىن مەن كيبەربۋلليڭنىڭ اراسى ءبىر-اق قادام. ءتىپتى پىكىر ءبىلدىرىپ وتىرعان قولداۋشى ءوزىنىڭ ارتىق كەتكەنىن سەزبەي قالۋى دا عاجاپ ەمەس.
بۇل ماسەلەنى ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى حالىققا جولداۋىندا كوتەرگەنى ءمالىم.
«بۇكىل الەمدەگى سياقتى قازاقستاننىڭ ازاماتتارى دا ينتەرنەتتەگى عايباتتاۋلاردان قورعانا الماي وتىر. بۇدان ەڭ الدىمەن بالالار زارداپ شەگۋدە. ولار ينتەرنەت ارقىلى تاراعان قوقان-لوققىنىڭ اسەرىنەن قاتتى قينالادى. وكىنىشكە قاراي, سونىڭ سالدارىنان قايعىلى جاعدايعا دا ۇشىراپ جاتادى. ازاماتتاردى, اسىرەسە, بالالاردى كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ جونىندەگى زاڭنامالىق شارالاردى قابىلدايتىن كەز كەلدى», دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن مەملەكەت باسشىسى.
قوعامداعى وزەكتى ماسەلەگە قاتىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە حابارلاستىق. بەلگىلى بولعانداي, قولدانىستاعى زاڭنامادا كيبەربۋلليڭ دەگەن تەرمينگە انىقتاما بەرىلمەگەن. مينيسترلىكتىڭ اكىمشىلىك پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اعا ينسپەكتورى لەيلا اليپباەۆا قۇقىقبۇزۋشىلىق بولعان جاعدايدا جاۋاپتى ورگانعا حابارلاسۋعا بولاتىنىن ەسكەرتتى. ال قىلمىس بولماعان جاعدايدا جاۋاپتىنى جازالاۋ مۇمكىن ەمەس. ساراپشى قازىر پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭعا كيبەربۋلليڭ تۇسىنىگىن ەنگىزۋدى ۇسىنىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى. لەيلا اليپباەۆا ەگەر وسى ۇعىم زاڭناماعا ەنگەن جاعدايدا ءارى قاراي كيبەربۋلليڭمەن كۇرەسكە قاتىستى ارنايى باعدارلامالار دايىنداۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى.
ال م.س.نارىكباەۆ اتىنداعى كازگيۋ-ءنىڭ PhD دوكتورى, زاڭگەر اباي ابىلاي ۇلى زاڭناماعا كيبەربۋلليڭ ۇعىمىن ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيدى. مامان كيبەربۋلليڭگە جاتاتىن قورقىتۋ, بالاعاتتاۋ, بىرەۋدىڭ ار-نامىسىنا تيۋ سەكىلدى ارەكەتتەر ونسىز دا قولدانىستاعى زاڭناما شەڭبەرىندە قارالعان دەپ ەسەپتەيدى.
– بۇل – قوعامداعى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. قازاقستان زاڭناماسىندا كيبەربۋلليڭگە انىقتاما جوق. ونىڭ فورماسى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ونى زاڭ جۇزىندە ەنگىزۋ وڭاي بولمايدى. بىرىنشىدەن, ونداي ارەكەتتەر دەڭگەيىنە بايلانىستى اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق نەمەسە قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلگەن. ارەكەتتىڭ زاردابى مەن سالدارى اۋىر بولاتىن بولسا, قىلمىستىق كودەكس شەڭبەرىندە قارالادى. ماسەلەن, «ولتىرەمىن, مۇلكىڭە زيان كەلتىرەمىن, وتباسىڭا قاستاندىق جاسايمىن» دەگەن قورقىتۋلار قىلمىستىق كودەكسكە جاتادى. جالا جابۋ نەمەسە ادامنىڭ جەكە باسىنا قول سۇعۋ ماسەلەلەرى اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق كودەكستىڭ شەڭبەرىندە قارالادى. سوندىقتان زاڭنامالىق دەڭگەيدە كيبەربۋلليڭ انىقتاماسىن ەنگىزۋگە قاجەتتىلىك جوق دەپ ەسەپتەيمىن, – دەيدى زاڭگەر.
وسىنداي جاعىمسىز جاعدايعا تاپ بولعان ادام قالاي ارەكەت ەتۋى كەرەك, ادىلەتتى قايدان ىزدەيدى دەگەن سۇراعىمىزعا زاڭگەر ءبىرىنشى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگىنىپ, قىلمىستىڭ بار-جوعىن انىقتاپ الۋ كەرەك دەپ كەڭەس بەردى.
– كوپ جاعدايدا ادامدار قاي ارەكەتتىڭ زاڭ بويىنشا جاۋاپقا تارتىلاتىنىن بىلمەي جاتادى. سول سەبەپتى, ەڭ الدىمەن, قۇقىق قورعاۋ وكىلىنەن كەڭەس العان ءجون. زاڭگەرگە جۇگىنۋ قالتانى قاعۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى پوليتسياعا بارىپ, قىلمىستىڭ بار-جوعىن انىقتاۋ كەرەك. قىلمىس بولعان جاعدايدا ءوتىنىش بەرىپ, سوتقا جۇگىنۋگە بولادى, – دەيدى اباي ابىلاي ۇلى.
سوزبەن تۇيرەپ, بىرەۋگە زاپىرانىن توگىپ كەتۋ سەكىلدى ارەكەتتەردىڭ ەش زالالى جوق دەپ ەسەپتەيتىندەر قاتەلەسەدى. «كەلەشەك» پسيحولوگيالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ناتاليا سەمەنەنكو كيبەربۋلليڭنىڭ سالدارى زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنىڭ جاعدايىمەن بىردەي بولاتىنىن جەتكىزدى.
– كيبەربۋلليڭ سالدارىنىڭ ايەلدەر, ەر ادامدار مەن جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن ەش ايىرماشىلىعى جوق. دامىعان ەلدەردە ول زاڭنامالىق دەڭگەيدە زورلىق-زومبىلىققا جاتقىزىلادى. مىسالى, بىزدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن قالاي كۇرەسسە, وزگە ەلدەردە ونلاين قىسىممەن دە تۋرا سولاي كۇرەسەدى. ينتەرنەتتە ادەپسىز ارەكەتتەردىڭ قۇربانى بولعان جاندار وزگە قىلمىستاردىڭ قۇربانى سەكىلدى سەزىمدەردى باستان كەشىرەدى. ولاردىڭ ىشىندە قورقىنىش, ءوزىڭدى باعالاماۋ, وزگەلەرمەن بايلانىس ورناتا الماۋ, پسيحوسوماتيكالىق اۋرۋلارعا شالدىعۋ بار. ءتىپتى قان قىسىمى كوتەرىلىپ, گيپەرتونياعا ۇلاسادى. «مەنىڭ جازباما تەرىس پىكىرلەر ايتىلسا شە؟» دەگەن قورقىنىش باسىپ تۇرادى, – دەيدى مامان.
كوبىنە الەۋمەتتىك جەلىدە تانىمال ادامدارعا جاعىمسىز ءسوز تانىس ەمەس ادامداردان كەلەدى. ال ودان بولەك, ءبىز بىلە بەرمەيمىن الەۋمەتتىك جەلىدە اڭدۋ دەگەن جاعداي دا كوپ كەزدەسەدى ەكەن. ماسەلەن, بۇرىنعى جۇبايلار نەمەسە ارازداسقان جاندار ءبىر-ءبىرىن الەۋمەتتىك جەلىدە اڭدىپ, عايبات ءسوز ايتىپ, جالا جاباتىندارى بار. پسيحولوگ جەلىدە وسىنداي قىسىمنىڭ بار ەكەنىن ايتتى.
– كەيدە بۇرىنعى جۇبايلارى الەۋمەتتىك جەلىدە اڭدىپ, كۇن كورسەتپەي ءجۇر دەگەن ماسەلەمەن كەلەتىندەر بار. بۇل دا – كيبەربۋلليڭنىڭ ءبىر ءتۇرى. جەلىدە ءزابىر كورىپ, ەركىن ءومىر سۇرە المايمىن دەيتىندەر سانى الدەقايدا ارتتى. 10 جىل بۇرىن مۇنداي بولمايتىن. باسقا ماسەلەمەن كەلىپ, بۇگىنگى جاعدايىن تالداپ, تارازىعا سالعاندا كەزىندە الەۋمەتتىك جەلىدە بولعان وقيعادان باستالعانى انىقتالىپ جاتادى. كيبەربۋلليڭنەن قورعانسىز ەكەنىمىزدى مويىنداۋ كەرەك. جوعارىدا ايتقانىمداي, ينتەرنەتتەگى ديسكۋسسيانىڭ نە قۋدالاۋدىڭ سالدارى ومىردە زورلىق-زومبىلىق كورگەنمەن بىردەي, ەڭ قورقىنىشتىسى – سۋيتسيدكە يتەرمەلەۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى پسيحولوگ ن.سەمەنەنكو.
ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن قوعامداعى كۇندەلىكتى وقيعالاردان كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. وسىعان دەيىن جەكە پىكىرىن بىلدىرگەن حالىق ءارتىسىن جەردەن الىپ, جەرگە سالعانداردى كوردىك. جاۋاپكەرشىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ارتۋدان بولەك, قانداي شارالار قولدانۋعا بولادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەدىك. بۇل رەتتە ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايىروۆ Facebook پاراقشاسىندا الەۋمەتتىك جەلىدە ءوزىن ءوزى ۇستاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ادامنىڭ جەكە باسىنا قول سۇقپاي, بىرەۋدىڭ ار-وجدانىن ارداقتاۋ سەكىلدى قاراپايىم قادامداردان تۇراتىن «الەۋمەتتىك جەلى كودەكسىن» ۇسىنعان ەكەن.
ارينە, اتالعان ماسەلەنىڭ جوعارى مىنبەردەن كوتەرىلىپ, تالقىلانىپ وتىرعانى بۇگىن عانا ەمەس. سول سەبەپتى مەملەكەتتىك شەشىمدەردى بىلاي قويعاندا, ءبىز قوعام بولىپ نە ىستەي الامىز دەگەن ماسەلەگە كوڭىل بولگەنىمىز ءجون سەكىلدى. قالاي بولعاندا دا, ادەپ ساقتاماي, عايبات سويلەپ وتىرعاندار – ءسىز بەن ءبىز, تانىستارىمىز بەن جاقىندارىمىز. سول سەبەپتى ساراپشىلار ۇسىنعان قاراپايىم قادامداردى ايتىپ كەتۋدى ءجون كوردىك. ەڭ الدىمەن, شابۋىلعا ۇشىراعانداردىڭ پسيحولوگيالىق جاي-كۇيىنە بەيجاي قاراماۋ ماڭىزدى. وسىنداي جاعدايعا كۋا بولعاندار, ەڭ الدىمەن, الەۋمەتتىك جەلىدە كەز كەلگەن حابارلامانىڭ زورلىق-زومبىلىق سيپاتى بارىن حابارلاي الادى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگياسى شاعىم تۇسكەن ءار جازبا مەن اككاۋنتتى وزىنشە زەرتتەپ, بۇعاتتاۋعا دەيىن شارا قولدانادى. ەكىنشىدەن, كيبەربۋلليڭ سيپاتىنداعى اڭگىمەگە ارالاسىپ, قولداۋ ءبىلدىرىپ, ونى بىرەۋگە جولداۋدان اۋلاق بولۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, قىسىر ءسوزدىڭ نىساناسىنا الىنعان جابىرلەنۋشى جانعا ءبىر اۋىز جىلى ءسوز جازىپ كەتۋگە بولادى. كىم بىلەدى, ءدال وسى ءسوز سول ادامنىڭ كوڭىلىن جۇباتىپ, دەمەۋ بولۋى مۇمكىن. ودان بولەك, ىشىڭدەگىنىڭ ءبارىن الەۋمەتتىك جەلىدە اقتارىپ تاستاۋعا بولماس. جازىلعان ءار دۇنيە ۇمىتىلماي, ماڭگىلىككە ساقتالاتىنىن ۇمىتپاعان ءجون. كەيدە الەۋمەتتىك جەلىدەن ءۇزىلىس الۋعا دا بولادى. بۇل – ساراپشىلاردىڭ بەرگەن قاراپايىم ۇسىنىسى. قۇلاق اسىپ, ورىنداۋ – اركىمنىڭ ءوز ەركىندە. بايقاۋسىز ايتىلعان ءبىراۋىز ءسوز بىرەۋدى قۇتقارىپ نە جوق قىلاتىنى سانامىزدا جاڭعىرىپ تۇرسا, قۇبا-قۇپ.
