قوعام • 02 تامىز، 2021

كيبەربۋلليڭ: ورىنسىز عايبات وپىندىرماسىن

1108 رەت كورسەتىلدى

الەۋمەتتىك جەلىدە بىرەۋدى جابىلا عايباتتاۋ، ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن بىلمەي جاتىپ كىسىگە اۋىر ايىپ تاعۋ، ورىنسىز ۇرسىپ، زەكىپ تاستاۋ سەكىلدى ارەكەتتەرگە ەتىمىز ۇيرەنىپ بارادى. ەكراننىڭ ارعى جاعىندا سول پىكىرلەردى مۇقيات وقىپ، ارقايسىسىنا ءمان بەرىپ وتىراتىن جانداردىڭ بارىن ۇمىتىپ كەتىپ جاتامىز. قوعامداعى كەيبىر ماسەلەلەر شەگىنە جەتپەي، شەكەمىزگە تيمەيتىنى وكىنىشتى-اق...

تەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ دامۋى ارقىلى قالىپتى تىرشىلىگىمىز وزگەرىپ، جاڭا ونلاين كەڭىستىككە بەيىمدەلە باس­تادىق. الايدا ينتەرنەت قانشا شەك­سىز بولعانىمەن، ءبىزدىڭ ارەكەتىمىزدىڭ شەكاراسىن انىقتايتىن ەرەجەلەر مەن شارتتار ءالى قالىپتاسا قويعان جوق. كۇندەلىكتى ومىردە قوعامدا ورنىققان قانداي قۇ­قىق­تىق جانە مورالدىق ەرەجەلەرگە با­عىنساق، ديجيتالعا وتكەندە تۋرا سول ۇس­تانىمداردان اينىپ كەتەتىنىمىز قالاي؟ بالكىم، كوبىمىز ەكى الەمدى بولەك قاراستىرىپ، الەۋمەتتىك جەلىنى ەرەجەسىز الاڭ كورەتىن بولارمىز. دەگەنمەن، سول كەڭىستىكتە جاسالعان ارەكەتتەر ءۇشىن تولىق جاۋاپ بەرەتىنىمىزدى استە ەستەن شىعارماۋ كەرەك.    

سوڭعى كۇندەرى قازاق قوعامى الەۋ­مەتتىك جەلىدەگى ادەپسىزدىكتى ايتىپ، ونىڭ سالدارى مەن سەبەبىنە ۇڭىلە باس­تادى. ينتەرنەت دامىعالى بەرى ونىڭ يگى­لىگىن كورىپ قانا قويماي، تەرىس اسەرى­مەن كۇ­رە­­سىپ كەلەمىز. سونىڭ ءبىرى وسى – جەلى­­دە بىرەۋ­گە ءتىل تيگىزىپ، قوقان-لوققى كور­­سەتىپ، بالاعاتتاۋ بولىپ وتىر. ونى اعىل­شىنشا انىقتاماسىمەن كي­بەربۋ­ل­لي­نگ، دالىرەك، كيبەربۋلليڭ (اعىل­شىن­شا دىبىستالۋى بويىنشا الۋدى ءجون كوردىك) دەپ اتاپ ءجۇرمىز. بۇل – باتىس قوعامىندا بۇرىننان كوتەرىلىپ، جان-جاقتى زەرتتەلىپ، ادام قۇقىعىن قور­عاۋ ماسەلەسىندە الدىڭعى قاتاردا تۇر­عان تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. جەلىنىڭ جويقىن كۇ­شىن بى­لەتىن ماماندار كيبەر قورلىققا تو­تەپ بە­رۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتىپ ءجۇر.    

جالپى، وزىنەن السىزگە الىمجەتتىك كور­­­سەتۋ جاسوسپىرىمدەرگە ءتان ارەكەت رە­تىن­­دە سي­پات­تالعانىمەن، جۇمىس ورنىن­دا با­س­تى­عىنىڭ، ارىپ­تەسى­نىڭ، وتباسىندا جا­قىن ادامىنىڭ قىسىمىنا ءتوزىپ جۇرگەن­دەر قانشاما. بىراق ماسەلە ينتەر­نەتكە كىرۋ مۇمكىندىگى بار جاس پەن كارىنىڭ ارا­سىن­داعى ادەپسىزدىكتە بولىپ تۇر. اقش عالىم­دارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنىڭ بىرىندە 12-17 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىم­دەر­دىڭ 37 پايىزى كەمىندە ءبىر رەت كي­بەر­بۋلليڭنىڭ زاردابىن تارتقانى ايتىل­عان. راسىمەن، بۇل جاعىمسىز ارە­كەت­پەن ادەتتە دۇنيە­تانى­مى تولىق قالىپ­تاس­پاعان جاس­تار بەتپە-بەت كەلىپ جاتادى. الايدا بۇل كيبەربۋلليڭ ەرەسەك­تەر اراسىندا كەزدەس­پەيدى دەگەندى بىلدىرمەءيدى.

ول ءۇشىن الەۋ­مەتتىك جەلىدە بەلسەندى كەز كەلگەن تانى­مال ادامنىڭ، ءانشى، ساياساتكەر، سپورت­شىلاردىڭ جازبالارىنداعى پىكىرلەرگە كوز جۇگىرتىپ شىعۋ جەتكىلىكتى. سىندارلى سىن مەن كيبەربۋلليڭنىڭ اراسى ءبىر-اق قادام. ءتىپتى پىكىر ءبىلدىرىپ وتىرعان قولداۋشى ءوزىنىڭ ارتىق كەتكەنىن سەزبەي قالۋى دا عاجاپ ەمەس.

بۇل ماسەلەنى ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەك­تەگى حالىققا جولداۋىندا كوتەرگەنى ءما­لىم.

«بۇكىل الەمدەگى سياقتى قازاقستان­­نىڭ ازاماتتارى دا ينتەرنەتتەگى عايبات­تاۋ­لار­دان قورعانا الماي وتىر. بۇدان ەڭ الدى­مەن بالالار زارداپ شەگۋدە. ولار ينتەر­نەت ارقىلى تاراعان قو­قان-لوققى­نىڭ اسەرىنەن قاتتى قينالادى. وكى­نىش­كە قاراي، سونىڭ سالدارىنان قايعىلى جاعدايعا دا ۇشىراپ جاتادى. ازاماتتاردى، اسىرەسە، بالالاردى كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ جونىندەگى زاڭنامالىق شارالاردى قابىلدايتىن كەز كەلدى»، دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن مەملەكەت باسشىسى.

قوعامداعى وزەكتى ماسەلەگە قاتىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە حابار­لاستىق. بەلگىلى بولعانداي، قولدانىستاعى زاڭ­نامادا كيبەربۋلليڭ دەگەن تەرمينگە انىقتاما بەرىلمەگەن. مينيسترلىكتىڭ اكىمشىلىك پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اعا ينسپەكتورى لەيلا اليپباەۆا قۇقىقبۇزۋشى­لىق بولعان جاعدايدا جاۋاپتى ورگان­عا حابارلاسۋعا بولاتىنىن ەسكەرتتى. ال قىلمىس بولماعان جاعدايدا جاۋاپتىنى جازالاۋ مۇمكىن ەمەس. ساراپشى قازىر پارلامەنت دەپۋتاتتارى، ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگى مەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇ­قىقتارى تۋرالى» زاڭعا كيبەربۋلليڭ تۇ­سىنىگىن ەنگىزۋدى ۇسىنىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى. لەيلا اليپباەۆا ەگەر وسى ۇعىم زاڭناماعا ەنگەن جاعدايدا ءارى قاراي كيبەربۋلليڭمەن كۇرەسكە قا­تىستى ارنايى باعدارلامالار دايىن­داۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى.

ال م.س.نارىكباەۆ اتىنداعى كازگيۋ-ءنىڭ PhD دوكتورى، زاڭ­گەر اباي ابىلاي ۇلى زاڭناماعا كي­بەر­بۋلليڭ ۇعىمىن ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپ­تەيدى. مامان كيبەربۋلليڭگە جاتاتىن قورقىتۋ، بالاعاتتاۋ، بىرەۋدىڭ ار-نامىسىنا تيۋ سەكىلدى ارەكەتتەر ونسىز دا قولدانىستاعى زاڭناما شەڭبەرىندە قارالعان دەپ ەسەپتەيدى.

– بۇل – قوعامداعى كۇردەلى ماسەلە­لەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. قازاقستان زاڭ­ناماسىندا كيبەربۋلليڭگە انىقتاما جوق. ونىڭ فورماسى ءارتۇرلى بولۋى مۇم­كىن. سوندىقتان ونى زاڭ جۇزىندە ەنگىزۋ وڭاي بولمايدى. بىرىنشىدەن، ونداي ارەكەتتەر دەڭگەيىنە بايلانىس­تى اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق نەمەسە قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلگەن. ارەكەتتىڭ زاردابى مەن سالدارى اۋىر بولاتىن بولسا، قىلمىستىق كودەكس شەڭ­بەرىندە قارالادى. ماسەلەن، «ول­تى­رەمىن، مۇلكىڭە زيان كەلتىرەمىن، وتبا­سىڭا قاس­تاندىق جاسايمىن» دەگەن قورقى­تۋ­لار قىلمىستىق كودەكسكە جاتادى. جالا جا­بۋ نەمەسە ادامنىڭ جەكە باسىنا قول سۇعۋ ماسەلەلەرى اكىمشىلىك قۇقىق­بۇ­زۋشىلىق كودەكستىڭ شەڭبەرىندە قارا­لا­دى. سوندىقتان زاڭنامالىق دەڭگەيدە كي­بەر­بۋلليڭ انىقتاماسىن ەنگىزۋگە قا­جەت­تىلىك جوق دەپ ەسەپتەيمىن، – دەيدى زاڭ­گەر.

وسىنداي جاعىمسىز جاعدايعا تاپ بول­عان ادام قالاي ارەكەت ەتۋى كەرەك، ادىلەتتى قايدان ىزدەيدى دەگەن سۇراعىمىزعا زاڭگەر ءبىرىنشى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگى­نىپ، قىلمىستىڭ بار-جوعىن انىقتاپ الۋ كەرەك دەپ كەڭەس بەردى.

– كوپ جاعدايدا ادامدار قاي ارەكەتتىڭ زاڭ بويىنشا جاۋاپقا تارتىلاتىنىن بىلمەي جاتادى. سول سەبەپتى، ەڭ الدىمەن، قۇقىق قورعاۋ وكىلىنەن كەڭەس العان ءجون. زاڭگەرگە جۇگىنۋ قالتانى قاعۋى مۇم­كىن. سول سەبەپتى پوليتسياعا بارىپ، قىل­مىستىڭ بار-جوعىن انىقتاۋ كەرەك. قىل­مىس بولعان جاعدايدا ءوتىنىش بەرىپ، سوت­قا جۇگىنۋگە بولادى، – دەيدى اباي ابى­لاي ۇلى.

سوزبەن تۇيرەپ، بىرەۋگە زاپىرانىن توگىپ كەتۋ سەكىلدى ارەكەتتەردىڭ ەش زالا­لى جوق دەپ ەسەپتەيتىندەر قاتە­لەسەدى. «كەلەشەك» پسيحولوگيالىق ورتالى­عىنىڭ ديرەكتورى ناتاليا سەمەنەنكو كيبەر­بۋلليڭنىڭ سالدارى زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنىڭ جاعدايىمەن بىردەي بولاتىنىن جەتكىزدى.

– كيبەربۋلليڭ سالدارىنىڭ ايەل­دەر، ەر ادامدار مەن جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن ەش ايىرماشىلىعى جوق. دامىعان ەلدەردە ول زاڭنامالىق دەڭگەيدە زورلىق-زومبىلىققا جاتقىزىلادى. مىسالى، بىزدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن قالاي كۇرەسسە، وزگە ەلدەردە ونلاين قى­سىممەن دە تۋرا سولاي كۇرەسەدى. ينتەر­نەت­تە ادەپسىز ارەكەتتەردىڭ قۇربانى بول­عان جاندار وزگە قىلمىستاردىڭ قۇربانى سەكىلدى سەزىمدەردى باستان كەشىرەدى. ولار­دىڭ ىشىندە قورقىنىش، ءوزىڭدى باعالا­ماۋ، وزگەلەرمەن بايلانىس ورناتا الماۋ، پسيحوسوماتيكالىق اۋرۋلارعا شالدىعۋ بار. ءتىپتى قان قىسىمى كوتەرىلىپ، گيپەر­تونياعا ۇلاسادى. «مەنىڭ جازباما تەرىس پىكىرلەر ايتىلسا شە؟» دەگەن قورقىنىش باسىپ تۇرادى، – دەيدى مامان.

كوبىنە الەۋمەتتىك جەلىدە تانىمال ادام­دارعا جاعىمسىز ءسوز تانىس ەمەس ادام­داردان كەلەدى. ال ودان بولەك، ءبىز بىلە بەرمەيمىن الەۋمەتتىك جەلىدە اڭدۋ دەگەن جاعداي دا كوپ كەزدەسەدى ەكەن. ما­سە­لەن، بۇرىنعى جۇبايلار نەمەسە اراز­داسقان جاندار ءبىر-ءبىرىن الەۋمەتتىك جەلىدە اڭدىپ، عايبات ءسوز ايتىپ، جالا جاباتىندارى بار. پسيحولوگ جەلىدە وسىنداي قىسىمنىڭ بار ەكەنىن ايتتى.

– كەيدە بۇرىنعى جۇبايلارى الەۋ­مەتتىك جەلىدە اڭدىپ، كۇن كورسەتپەي ءجۇر دەگەن ماسەلەمەن كەلەتىندەر بار. بۇل دا – كيبەربۋلليڭنىڭ ءبىر ءتۇرى. جەلىدە ءزابىر كورىپ، ەركىن ءومىر سۇرە المايمىن دەيتىندەر سانى الدەقايدا ارتتى. 10 جىل بۇرىن مۇنداي بولمايتىن. باسقا ماسە­لەمەن كەلىپ، بۇگىنگى جاعدايىن تالداپ، تارازىعا سالعاندا كەزىندە الەۋمەتتىك جەلىدە بولعان وقيعادان باستالعانى انىقتالىپ جاتادى. كيبەربۋلليڭنەن قورعانسىز ەكەنىمىزدى مويىنداۋ كەرەك. جوعارىدا ايتقانىمداي، ينتەرنەتتەگى ديسكۋسسيانىڭ نە قۋدالاۋدىڭ سالدارى ومىردە زورلىق-زومبىلىق كورگەنمەن بىردەي، ەڭ قورقىنىشتىسى – سۋيتسيدكە يتەرمەلەۋى ابدەن مۇمكىن، – دەيدى پسيحولوگ ن.سەمەنەنكو.

ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن قوعامداعى كۇن­دەلىكتى وقيعالاردان كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. وسىعان دەيىن جەكە پىكىرىن بىلدىرگەن حالىق ءارتىسىن جەردەن الىپ، جەرگە سال­عانداردى كوردىك. جاۋاپكەرشىلىكتى قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنا ارتۋدان بولەك، قانداي شارالار قولدانۋعا بولادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەدىك. بۇل رەتتە ءماجى­لىس دەپۋتاتى ەرلان سايىروۆ Facebook پاراقشاسىندا الەۋمەتتىك جەلىدە ءوزىن ءوزى ۇستاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ادامنىڭ جەكە باسىنا قول سۇقپاي، بىرەۋ­دىڭ ار-وجدانىن ارداقتاۋ سەكىلدى قا­را­پايىم قادامداردان تۇراتىن «الەۋ­مەت­تىك جەلى كودەكسىن» ۇسىنعان ەكەن.

ارينە، اتالعان ماسەلەنىڭ جوعارى مىنبەر­دەن كوتەرىلىپ، تالقىلانىپ وتىر­عانى بۇگىن عانا ەمەس. سول سەبەپتى مەم­لەكەت­تىك شەشىمدەردى بىلاي قويعاندا، ءبىز قوعام بولىپ نە ىستەي الامىز دەگەن ما­سەلەگە كوڭىل بولگەنىمىز ءجون سەكىلدى. قا­لاي بولعاندا دا، ادەپ ساقتاماي، عايبات سويلەپ وتىرعاندار – ءسىز بەن ءبىز، تانىس­تا­رىمىز بەن جاقىندارىمىز. سول سە­بەپتى ساراپشىلار ۇسىنعان قاراپايىم قادامداردى ايتىپ كەتۋدى ءجون كوردىك. ەڭ الدىمەن، شابۋىلعا ۇشىراعاندار­دىڭ پسيحولوگيالىق جاي-كۇيىنە بەيجاي قارا­ماۋ ماڭىزدى. وسىنداي جاعدايعا كۋا بولعاندار، ەڭ الدىمەن، الەۋمەتتىك جەلىدە كەز كەلگەن حابارلامانىڭ زورلىق-زومبىلىق سيپاتى بارىن حابارلاي الادى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگياسى شاعىم تۇسكەن ءار جازبا مەن اك­كاۋنت­تى وزىنشە زەرتتەپ، بۇعاتتاۋعا دە­يىن شارا قولدانادى. ەكىنشىدەن، كيبەربۋل­ليڭ سيپاتىنداعى اڭگىمەگە ارالاسىپ، قولداۋ ءبىلدىرىپ، ونى بىرەۋگە جولداۋدان اۋلاق بولۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن، قىسىر ءسوز­دىڭ نىساناسىنا الىنعان جابىرلەنۋشى جانعا ءبىر اۋىز جىلى ءسوز جازىپ كەتۋگە بولادى. كىم بىلەدى، ءدال وسى ءسوز سول ادامنىڭ كوڭىلىن جۇباتىپ، دەمەۋ بولۋى مۇمكىن. ودان بولەك، ىشىڭدەگىنىڭ ءبارىن الەۋمەتتىك جەلىدە اقتارىپ تاستاۋعا بولماس. جازىلعان ءار دۇنيە ۇمىتىلماي، ماڭگىلىككە ساقتالاتىنىن ۇمىتپاعان ءجون. كەيدە الەۋمەتتىك جەلىدەن ءۇزىلىس الۋعا دا بولادى. بۇل – ساراپشىلاردىڭ بەرگەن قاراپايىم ۇسىنىسى. قۇلاق اسىپ، ورىنداۋ – اركىمنىڭ ءوز ەركىندە. بايقاۋسىز ايتىلعان ءبىراۋىز ءسوز بىرەۋدى قۇتقارىپ نە جوق قىلاتىنى سانامىزدا جاڭعىرىپ تۇرسا، قۇبا-قۇپ.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • كەشە

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • كەشە

جالعىزدىق ارالى

كينو • كەشە

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • كەشە

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • كەشە

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار