الەم • 26 شىلدە، 2021

قىرعىز-تاجىك داعدارىسى: ءمۇلت جىبەرىلگەن مۇمكىندىك

333 رەت كورسەتىلدى

وتكەن اپتادا ورتالىق ازيا ءبىراز ۋاقىتتان بەرى شەكارا داعدارىسى شيرىعىپ تۇرعان قىرعىز-تاجىك قارىم-قاتىناسىنا جىلىمىق ورناتار جاقسى مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الدى.

شىلدەنىڭ 13-14-ءى كۇندەرى اۋعانستان­نىڭ باداحشان ءوڭىرىنىڭ ۆاحون ۋەزىنە قاراستى اندەمين ەلدى مەكەنىنەن باس ساۋعالاعان 345 قىرعىز ەتنوسىنىڭ وكىلى تاجىكستان شەكاراسىن كەسىپ ءوتتى. وزدەرىمەن بىرگە 4 مىڭ باسقا جۋىق مالىن الىپ وتكەن قىرعىز اعايىنداردى رەسمي بىشكەك كوشىرىپ الاتىنىن جانە تاريحي وتاندارىندا ولارعا ءۇي-جاي مەن جايىلىمدىق جەردى دە قاراستىراتىنىن مالىمدەگەن.

دەگەنمەن كابۋل تاراپىنىڭ كەپىلدىك بەرەمىز دەگەن جاۋابىنا باسىمدىق بەرگەن دۋشانبە شەكارادان وتكەن قىرعىزداردى قايتادان اۋعان جەرىنە كەرى اسىردى. بۇل شەشىمگە جول-جونەكەي ەكى نارەستەسىنەن ايىرىلعان قىرعىزداردىڭ قايعىسى دا اسەر ەتپەدى. 347 ادام بولىپ شەكارا كەسىپ، تاريحي وتانىنا ورالۋدى كوكسەگەن قىرعىزدار تاجىكستاننىڭ مۋرگاب اۋدانىنا قاراستى كيزيل-رابوت ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭىندا اۋعان تاراپىنا تاپسىرىلىپ، ۆاحون ۋەزىنە جەتكىزىلدى.

تاشكەنتتە وتكەن وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ قاعابەرىس ساتتەرىندە قىرعىز بيلىگىنىڭ وكىلدەرى قانداس بوسقىنداردى قايتارىپ الۋ ماسەلەسى بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن. ودان ناتيجە بولماسا كەرەك. سەبەبى 16 شىلدە كۇنى بىش­كەكتەگى تاجىكستان ەلشىسى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە شاقىرىلعانىمەن دە كوتەرىلگەن ماسەلە جاۋاپسىز قالعان. وسىلايشا، 50-دەن استام ادام قازا تاۋىپ، ونداعان ادام جارالانعان قىرعىز-تاجىك جانجالىنا جىلىمىق بولار مۇمكىندىك ءمۇلت جىبەرىلگەن سياقتى.

ودان بولەك XV-XVI عاسىرلاردا پامير تاۋلارىنىڭ بيىك شىڭدارىن مەكەندەپ، بۇگىندە تەك مال شارۋاشىلىعىمەن عانا كۇنەلتىپ وتىرعان اۋعان جەرىندەگى قىرعىز اعايىندار سوعىس ءورتى مەن جوقشىلىققا قايتا ورالدى. ۆاحان ۋەزىن مەكەندەپ وتىرعان قىرعىز ەتنوسىنىڭ بۇل توبىنىڭ سانى بۇگىندە 700-2000 ادام شاماسىندا. اۋعان ەلىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى بيىك تاۋلى ولكەگە كوشىپ كەلگەن قىرعىزدار ءداستۇرلى كوشپەلى ءومىر سالتىن ساقتاپ قالعان. ءبىر كەزدەگى كەڭەس بيلىگىنىڭ يدەولوگيالىق ىقپالىنا دا تۇسپەگەن اۋعانستاندىق قىرعىزدار يسلام ءدىنىن بەرىك ۇستانعان.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ولاردىڭ كەيدە راديكالدىق باعىتقا اۋىتقىپ كەتەتىن تۇستارى دا بار كورىنەدى. اتالعان تاقىرىپتى كوتەرىپ وتىرعان كەي باسىلىمداردىڭ مالىمدەۋىنشە، شەكارا كەسىپ وتكەن ەتنوستىق قىرعىزداردى اۋعان بيلىگى تاليباندارمەن سوعىسىپ جاتقان تۇستا ءوز بيلىكتەرى مەن اسكەرىن قاۋقارلى ەتىپ كورسەتۋ ماقساتىندا كەرى قايتارۋى مۇمكىن. الايدا قولدا بار مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، 20 شىلدە كۇنى كابۋلداعى پرەزيدەنت سارايىنا زىمىران تۇسكەن. شىنايى سوعىستان بولەك، اقپاراتتىق سوعىستى دا جاقسى مەڭگەرگەن تاليباندىقتار قازىر بۇكىل ەلدى باسىپ العاندارىن جاريالاۋ ۇستىندە.

اۋعانستانداعى قىرعىز ەتنوسىنىڭ تاريحىنا كەلسەك، اكادەميك ا.بەرنشتام: «XVII عاسىردا قىرعىزدار پاميرگە بيلىك جۇرگىزدى. 1653 جىلى قارا-تەگىن مەن گيساردى الدى جانە بالحقا دەيىن جەتتى»، دەپ جازعان. اراعا ءبىر عاسىر سالىپ قوقاندىقتار ۇلكەن پاميردەن قىرعىزداردى ىعىستىرىپ شىعارادى. حح عاسىردىڭ باسىندا راحمانقۇل باستاعان قىرعىزدار مۋرگاب اڭعارى ارقىلى پامير تاۋلارىنا ءوتىپ كەتەدى.

وسىلايشا، ادام سانى سول تۇستا 10 مىڭعا جەتكەن قىرعىزدار حاندىق بيلىكتى ۇيىمداستىرىپ، اۋعان جەرىنىڭ ۇلكەن جانە كىشى پامير ماڭدارىن مەكەندەيدى. بەرتىن كەلە ەلدەگى ساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ سالدارىنان ادام سانى ازايا باستاعان قىرعىزدار تۇركيا مەن پاكىستانعا جاپپاي قونىس اۋدارعان.

بۇل رەتتە قوداس وسىرۋمەن اينالىساتىن اۋعانستاندىق قىرعىزدارعا قاراپايىم مەديتسينا قىزمەتى دە قولجەتىمدى ەمەستىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. انا مەن بالا ءولىمى ءجيى كەزدەسەتىندىكتەن، قازىر ايەلدەردىڭ ۇلەسى ەرلەرمەن سالىستىرعاندا 40 پايىزعا دا جەتپەيدى. اتالعان كورسەتكىش اۋعانستاندىق قىرعىزداردىڭ دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەرىنە تەرىس اسەر ەتىپ، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك تۋعىزىپ وتىر.

ماسەلەن، مالى كوپ، ءال-اۋقاتى جوعارى بايلار پوليگامدى نەكەگە كوپتەپ تۇرسا، تۇرمىس-تىرشىلىگى تومەن جىگىتتەر قالىڭمالعا بەرەتىن 100-گە جۋىق قويدى تابۋ ءۇشىن جىلدار بويى تەر توگۋگە ءماجبۇر. بۇل ماسەلەگە قىرعىز بيلىگى 2000-جىلداردىڭ سوڭىندا عانا نازار اۋدارىپ، ارنايى زاڭ قابىلداپ، «قايىرىلمان» مارتەبەسىن بەكىتكەن-ءدى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس، قازىر شەتەلدەردە جارتى ميلليونعا جۋىق ەتنوستىق قىرعىز بولسا، 20 مىڭعا جۋىعى تاجىك جانە اۋعان جەرىنەن تاريحي وتاندارىنا قايتا كوشىپ كەلگەن.

2012 جىلى اۋعانستاندىق قىرعىزداردىڭ اقساقالدارى قىرعىز بيلىگىمەن كەزدەسىپ، ەلگە قايتۋ جايىن تالقىلاعانىمەن، ماسەلە ناقتى شەشىمىن تاپپاعان. سونىڭ سالدارىنان قىرعىزتاجىك قارىم-قاتىناسى تاعى دا شيەلەنىسىپ، ءالى شەشىلمەگەن شەكارا ماسەلەسى ودان ءارى ۋشىعا ءتۇسۋى مۇمكىن دەيدى ساراپشىلار.

بۇعان سەبەپ تە جوق ەمەس. تاجىك تاراپى شەكارادان وتكەن اۋعانستاندىق قىرعىزداردى كەرى قايتارۋ تۋرالى شەشىمدەرىن قىرعىز بيلىگىنە رەسمي تۇردە حابارلاماي، ايتقان ءوتىنىشىن دە جاۋاپسىز قالدىرعان. قىرعىز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن شولىپ شىققانىمىزدا، اۋعان جەرىنە قايتارىلعان ەتنوستىق قىرعىزدارعا قاتىستى جاعىمسىز پىكىرلەر ءجيى بايقالدى.

بوسقىنداردى «گۋمانيزم قاعيداتتارىنا» سۇيەنە وتىرىپ قابىلدادىق دەگەن تاجىكستاننىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى 3،5 كيلوعا جۋىق ەسىرتكى زاتىن تاپقاندارىن مالىمدەگەنىمەن، بۇل جونىندە تولىق اقپارات بەرمەگەن. 1991 جىلدان بەرى قىرعىزستانعا ورالۋدى كوزدەپ، تاريحي وتاندارىنا جەتۋدى ماقسات تۇتقان اۋعانستاندىق قىرعىزداردىڭ كەزەكتى ساپارى ءساتسىز اياقتالدى. ازىرگە دۋشانبە تاراپى رەسمي ءباسپاسوز رەليزىنەن باسقا حابار تاراتپادى. ەكى ەل اراسىندا داۋ تۋدىرعان ماسەلە اياقسىز قالمايتىن سەكىلدى.

تاجىكستانمەن اراداعى شەكارا داۋىنان تولىق حاباردار بولىپ وتىرۋدى ءجون كورسە كەرەك، جۋىردا عانا وبلىستارداعى ۇكىمەتتىڭ وكىلەتتى ۋاكىلدەرىن پرەزيدەنتتىك دەڭگەيگە اۋىستىرعان قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ تاجىكستانمەن شەكتەسەتىن باتكەن وبلىسىنا شەكارا قىزمەتىنەن كەلگەن كاسىبي مامان، پولكوۆنيك ابدىكارىم الىمباەۆتى تاعايىندادى.

ولجاس بەركىنباەۆ،

ورتالىق ازيا بويىنشا شولۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • كەشە

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • كەشە

جالعىزدىق ارالى

كينو • كەشە

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • كەشە

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • كەشە

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار