بىراق ءبارى بىرىگىپ تۇتاس الەۋمەتتى, تۇپتەپ كەلگەندە ادامدى زەرتتەيدى. دەمەك قوعامداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ارتىندا الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ الەۋەتى تۇر. ال بىزدەگى الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ الەۋەتى قانداي؟ دامۋ قارقىنى قاي دەڭگەيدە, ىلگەرىلەتۋگە نە كەدەرگى؟ تاۋەلسىزدىك الىپ, بوركىمىزدى اسپانعا اتتىق. ەركىندىك كەز كەلگەن ەلگە ەمىن-ەركىن كىرىپ-شىعۋ مۇمكىندىگىن سىيلادى. ارينە, ءبىلىم قۋعان جاستارعا, جاڭا نارسەنى ۇيرەنۋدى ماقسات ەتكەن تالاپكەرلەرگە سەپتىگىن تيگىزدى. دەگەنمەن شەتتەن كەلەتىن شەكتەن تىس جاعىمسىز ادەتتەر مەن جات مادەنيەت جايىن ۇمىتىپ كەتتىك. كەرەگىن الىپ, زيانىن تاستاۋعا كەلگەندە السىزدىك بايقالدى. ءبىر جىنىستىلار, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەي ون شاقتى ايەل الىپ, قالاعان ۋاقىتىندا تالاق تاستايتىندار, جالعان ءدىننىڭ جەتەگىندەگى جيھادشىلار – سونىڭ ءبىر كورىنىسى.
وسىنداي تاربيەمىز بەن مادەنيەتىمىزگە كەرەعار قىلىقتاردىڭ تۋ سەبەبىن, بولدىرماۋ جولدارىن زەرتتەۋمەن الەۋمەتتىك سالا عالىمدارى اينالىسادى. ەگەر ەلدەگى الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ الەۋەتى جوعارى بولسا, قوعامداعى قيىندىقتار, ءتىپتى الاۋىزدىق تۋدىرعان ماسەلەلەردى شەشۋ (دامىعان ەلدەردەگىدەي) اتالعان سالا عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە نەگىزدەلىپ جاسالار ەدى. ال الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟ مادەنيەتتانۋ عىلىمنىڭ PhD, سۇلەيمەن دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مولديار ەرگەبەكتىڭ ويىنشا, الەۋمەتتىك عىلىم دامۋى ءۇشىن سالا عالىمدارى الەۋمەتتىك-عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ادام ومىرىنە ماڭىزىن جالپاق جۇرتقا جەڭىل جەتكىزىپ, ءتۇسىندىرۋى كەرەك.
«وسىدان 10 جىل بۇرىن الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ الەۋەتى تومەن ەدى. قوعامداعى بولىپ جاتقان وقيعالارعا دۇرىس باعىتتا ءمان-ماعىنا, تۇسىنىك بەرەتىن الەۋمەتتىك عىلىمدار وكىلدەرى وتە از بولدى. قازىر الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ ماڭىزدى سالالارىنا جاستار كوپتەپ كەلىپ جاتىر. اسىرەسە, ءبىر وقيعاعا قاتىستى وبەكتيۆتى پىكىر ءبىلدىرىپ, باسقا وقيعالارمەن سالىستىرا وتىرىپ باعا بەرىپ ءجۇر. ەندى الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ ىشىندەگى الەۋمەتتانۋ سالاسىنا كەلسەك, الەۋمەتتانۋشىلار – قوعامدىق پىكىردىڭ كوشباسشىلارى. سوندىقتان ولارعا, جالپى, الەۋمەتتىك عىلىم وكىلدەرىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. الايدا, وكىنىشتىسى سول, ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك عىلىم وكىلدەرى مەدياعا وتە سيرەك شىعادى. وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك مەديالارى (جەلىلەردەگى پاراقشالارى) ارقىلى قوعاممەن بايلانىس ورناتۋعا تىرىسادى. بىراق بۇل جەتكىلىكسىز. ولار قوعاممەن تىعىز بايلانىستا بولۋى كەرەك, مۇندايدا مەديانى كەڭىنەن قولدانىپ, ءوز زەرتتەۋلەرى جونىندە اشىق, وبەكتيۆتى ايتا بىلگەنى ءجون. سوندا عانا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى عانا ەمەس, الەۋمەتتىك عىلىمداردا قوعام ساناسىنان ماڭىزدى ورىن الا باستايدى», دەيدى م.ەرگەبەك.
ءيا, عالىمدار تاراپىنان بەلسەندىلىك بايقالسا, انشىلەر مەن بلوگەرلەر سوتسيولوگ, پوليتولوگ, پسيحولوگ بولىپ كەتپەس ەدى. دەگەنمەن ماسەلە تەك عالىمداردا ما؟ مادەنيەتتانۋشى م.ەرگەبەكتىڭ ايتۋىنشا, قاراپايىم حالىق ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ ماڭىزىن بىلە بەرمەيدى. شىن مانىندە ىرگەلى زەرتتەۋلەر ادامداردىڭ ساناسىن جەتىلدىرىپ, سىني ويلاۋىن قالىپتاستىرادى, قوعامداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتادى. مىنە, ءدال وسى ءۇش سەبەپتى نەگىزگە الىپ-اق ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە تەك تەوريا دەپ قاراماي, كوبىرەك قارجى قاراستىرۋ قاجەت.
«بۇل ءۇشىن شەشىم قابىلداۋشى مەملەكەتتىك ورگانداردا عالىمدار وتىرۋى كەرەك. عىلىمدى سونىمەن اينالىسقان ادام عانا جەتە تۇسىنەدى. بىزدە ونسىز دا اداممەن, قوعاممەن بايلانىستى عىلىممەن اينالىساتىن عالىمدار الەۋمەتتەن جىراق ءجۇر. ال زەرتتەۋلەردى ورىندالدى دەگەن بەلگى ءۇشىن جۇرگىزەتىن ورگانداردىڭ وكىلدەرى عالىمدار مەن الەۋمەت اراسىنداعى قاشىقتىقتى ودان ءارى الشاقتاتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. جوعارىدا عالىمدار وتىرسا, بىرقاتار تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا بولادى. ايتالىق, ەلىمىزدە ءدىني قاتىناس ماسەلەلەرى وزەكتى. ال قازاقستاندا وسى قۇبىلىستى زەرتتەپ, تالداپ, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن انىقتايتىن ءدىن سوتسيولوگتەرى جوقتىڭ قاسى. ءدىنتانۋشىلار كوپ, ءدىن سوتسيولوگتەرى ساۋساقپەن سانارلىق. ءدىن سوتسيولوگتەرى – ءدىنتانۋشىلار ەمەس, دىنگە جانە قوعامداعى ءدىني وقيعالارعا وبەكتيۆتى باعا بەرەتىن ماماندار. ءدىن سوتسيولوگياسى دەگەن ءبولىم قازاقستاندا بار ما, جوق پا, بىلمەدىم. شەتەلدەردە, مىسالى, تۇركيادا مۇنداي ماماندار دايارلانادى», دەيدى پروفەسسور م.ەرگەبەك.
راسىندا دا الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ سول عىلىمنىڭ ماڭىزدى سالالارىنا كوڭىل بولۋدەن, دامىتۋدان باستالادى. جانە شەشىم شىعارۋشى ورگانداردا عالىمدار وتىرسا, قوعامدىق كوزقاراستارعا قاتىستى زەرتتەۋلەرگە ءجوندى باقىلاۋ بولار ما ەدى. ايتپەسە الەۋمەتتانۋشىلار الاتىن ساۋالدامالار قانشالىقتى ساپالى جاسالىپ جاتقانى بەلگىسىز. ال سول ساۋالدامالار مەملەكەتتىك باعدارلامالار, ستراتەگيالىق جوسپارلار, حالىققا ورتاق ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋعا نەگىز بولادى. وسىنى ويلاساڭىز, الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ ماڭىزىنا ناقتى تەرەڭدەي تۇسەسىز. ەندى سونداي سالماقتى زەرتتەۋلەر ساپالى بولۋى ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ الەۋمەتتانۋشى, عالىم, الەۋمەتتانۋ عىلىمىنىڭ PhD دوكتورى سەرىك بەيسەمباي حالىقتىڭ سالىعىنا, مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەر كوپشىلىككە جاريا تۇردە, اشىق بولعاندا عانا ساپاعا قول جەتكىزەتىنىمىزدى ايتادى.
«الەۋمەتتانۋ عىلىمى قوعامنىڭ قانداي ەكەنىن ايقىندايدى. الەۋمەتتانۋدىڭ «شىنايىلىقپەن بايلانىس ورناتۋشى عىلىم» دەيتىن كەڭ تاراعان ەكىنشى ءبىر اتاۋى بار. نەگىزگى ءبىلىم كوزىن ادامدارمەن سويلەسۋ, ولاردىڭ جان دۇنيەسىن, ارەكەتى مەن كوزقاراسىن زەرتتەۋ ارقىلى الاتىندىقتان, الەۋمەتتانۋ عىلىمى «قوعامنىڭ جۇرەك سوعىسىن» قالپىنا كەلتىرىپ وتىرا الاتىن الەۋەتكە يە. بىزدەگى مەملەكەتتىك ورگاندار الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردى جۇرگىزەدى, ءار مينيسترلىكتە بۇعان قارجى بولىنەدى, مۇنى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بىراق الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر شەشىم شىعارۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قالىپتاستى دەپ ايتا المايمىز. شەشىم كوبىنە جوعارىدان قابىلدانادى, تومەندەگىلەر ورىندايدى. سودان كەيىن بارىپ قوعامنىڭ رەاكتسياسىن قارايدى, الەۋمەتتىڭ ويى كەيدە ەسكەرىلەدى, كوبىنە شەشىم وزگەرىسسىز قالادى. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جۇرگىزىلەتىن الەۋمەتتىك ساۋالدامالاردىڭ ساپاسى – وتە وزەكتى ماسەلە. مۇنداي زەرتتەۋلەرمەن ادەتتە تەك قانا تەندەرمەن كۇن كورەتىن, ەشكىم بىلمەيتىن كومپانيالار اينالىسادى. ولار جىل سايىن ءبىر زەرتتەۋدى قايتالاپ جۇرگىزە بەرۋى مۇمكىن. ال بۇل زەرتتەۋدىڭ ارتىندا قانداي عالىمدار تۇر, قاي ادىستەمەمەن جۇرگىزىلدى, جينالعان اقپاراتقا قانشالىقتى سەنۋگە بولادى؟ ەشقانداي جاۋاپ الا المايمىز. بىزدەگى انكەتالار قاعاز تۇرىندە الىناتىندىقتان, ونى فالسيفيكاتسيالاۋدىڭ قاۋپى تىم جوعارى. نەگىزى وسىنداي زەرتتەۋلەرگە تاپسىرىس بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مىندەتى – ساۋالدامالار ساپالى بولۋى ءۇشىن ونىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ. ەگەر ساۋالدامانى جۇرگىزۋ, ونىڭ ادىستەمەسى, تەحنيكاسى, بارلىق ناتيجە حالىققا اشىق, قولجەتىمدى بولسا, تاپسىرىس العان كومپانيالار جۇمىستىڭ ساپاسىنا ءمان بەرەدى. ويتكەنى ءبىر ادامدى الداۋىڭ مۇمكىن, بىراق ءبۇتىن ءبىر قوعامدى الداي المايسىڭ عوي», دەيدى س.بەيسەمباي.
ءيا, «اربانىڭ الدىڭعى دوڭگەلەگى قالاي قاراي جۇرسە, سوڭعىسى سولاي قاراي جۇرەدى» دەگەندەي, جۇيە دۇرىس بولۋى كەرەك-اق. دەسەك تە جۇيەنى جاسايتىن دا ادام ەمەس پە؟ جوعارىدان – تومەنگە, كۇردەلىدەن – قاراپايىمعا ەمەس, تومەننەن – جوعارىعا, قاراپايىمنان – كۇردەلىگە قاعيداسىمەن ءجۇرۋ ۋاقىت تالابىنا اينالىپ بارا جاتقانداي. الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ ءبىر سالاسى سانالاتىن ساياساتتانۋ عىلىمىنىڭ PhD دوكتورى جانىبەك ارىن دا جوعارىعا جالتاقتاماي, ساپاعا جۇمىس ىستەيتىن جازىلماعان زاڭدىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.
«ەلىمىزدە ساياساتتانۋشىلارعا سەنىمسىزدىكپەن قارايدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ مەنىڭشە, بىزدەگى ساياساتكەرلەر ناقتى ءبىر باعىت نەمەسە تاقىرىپ توڭىرەگىندە سويلەمەيدى. وزدەرىن امبەباپ كورەدى, بارلىق ساياسي تاقىرىپتا پىكىر بىلدىرە بەرەدى. ءبىر كۇنى ساياسي جۇيە جايلى, ەكىنشى كۇنى اۋعانستان تاقىرىبىندا, ءۇشىنشى كۇنى پاندەميا پروبلەمالارىن تالقىلاۋعا قاتىسىپ وتىرادى. ولار – ناقتى ءبىر تاقىرىپتى تەرەڭ مەڭگەرگەن ماماندار ەمەس. وندايدا ساپا بولمايدى. سودان سەنىم ازايادى. انگليادا دوكتورانتۋرا وقىعاندا ورتالىق ازيا ەلدەرىن زەرتتەدىم. وسى قۇرلىقتاعى دامىعان ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك عىلىم وكىلدەرى اراسىندا رەپۋتاتسيا دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. ولار وزدەرىنىڭ رەپۋتاتسياسىنا قاتتى قارايدى. سونىڭ نەگىزىندە شاقىرعان جەردىڭ بارىنە بارىپ, كەز كەلگەن تاقىرىپتا سويلەي سالىپ, بەدەلىن تۇسىرمەيدى. بىلمەيتىنىن بىلەم دەۋگە بارمايدى. وندايدا ولاردىڭ رەپۋتاتسياسى, ياعني عىلىمداعى بەدەلى تۇسەدى. سەبەبى ول تەرەڭدەمەگەن تاقىرىپتى تالقىلاۋدا قاتە وي ايتسا, ونى بىلەتىن كەلەسى بىرەۋ كەيىن ەلگە تەرىس ەكەنىن دالەلدەپ تۇرادى. بۇل وعان كەرەك پە؟ ارينە, جوق. مىنە, ءدال وسىنداي جازىلماعان زاڭدىلىق بىزدە دە قالىپتاسسا, مامانداردىڭ دا الەۋەتى ارتادى, قوعامنىڭ دا عالىمدارعا دەگەن كوزقاراسى جاقسارادى. بۇل ءۇشىن جوعارىدان ءبىر جاڭا زاڭ شىعارىلۋىن كۇتىپ وتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. شىنداپ كەلگەندە, الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ الەۋەتىن سول سالالاردا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن عالىمدار عانا كوتەرەدى», دەيدى ج.ارىن.
