ءبىلىم • 14 شىلدە، 2021

جەتىستىككە جەتۋدە ءبىلىمىڭدى بولىسپەۋ – وزىمشىلدىك

513 رەت كورسەتىلدى

بۇعان دەيىن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرىن ورتالىقتان، ياعني مەگاپوليستەردەن عانا ىزدەيتىنبىز. عالىمتانۋ باعىتىنداعى جوبامىزدىڭ كەيىپكەرىن وسى جولى وڭىردەن تاپتىق. ول – جاس عالىمداردىڭ، عىلىمعا جاڭا قادام باسقان زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ، تانىمىن كەڭەيتىپ، عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋدى قوعامدىق مىندەتىندەي كورەتىن لاۋرا قاراباسوۆا.

كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ تۋعان جەرى اقتوبە وبلىسىنداعى «دارىن» مەكتەپ ينتەرناتىندا، ونى بىتىرگەن سوڭ قازىرگى ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الدى. ءبىلىم قۋعان جاس تالاپكەر مۇنىمەن توقتاپ قالماي وقۋىن شەتەلدە جالعاستىرۋدى كوزدەپ، انگلياعا اتتاندى. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ۇلىبريتانياداعى Warwick ۋنيۆەرسيتەتىنە ء«بىلىم بەرۋدەگى كوشباسشىلىق جانە مەنەدجمەنت» بويىنشا ماگيستراتۋراعا ءتۇستى. ونداعى وقۋىن اياقتاعاننان كەيىن، انىعى 2013 جىلى ول ەلگە ورالدى. ەلوردادا عىلىمي ىزدەنىستەرىن باستادى، ونى پراكتيكامەن ۇشتاستىردى. «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» جانىنداعى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعىنا جۇمىسقا تۇردى.

«مەن بىردەن يننوۆاتسيا الاڭىنا تۇسكەندەي بولدىم. مۇنداي ورتادا جۇمىس ىستەگەن سونداي قىزىقتى. بۇل ءوزى نزم-ءنىڭ قالىپتاسۋ جىلدارى ەدى. وسىنداي ماڭىزدى كەزەڭدە ماعان جاۋاپتى ءىس – ءۇشتىلدى ءبىلىم بەرۋدى ەنگىزۋ باعىتىن ىسكە اسىرۋ جۇكتەلدى. ءۇشتىلدى ءبىلىم بەرۋ بويىنشا اعا مەنەدجەر رەتىندە 20 زياتكەرلىك مەكتەپتە ۇشتىلدىلىكتى ەنگىزۋدىڭ مودەلىن ازىرلەۋگە كومەكتەسكەن حالىقارالىق ءىرى ساراپشىلارمەن جۇمىس بويىنشا جوبانى باسقاردىم. بۇل ساراپشىلار كانادا، اقش، بەلشيا جانە ەستونيادان شىققان ءىرى عالىمدار بولاتىن. كەيىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانىنداعى ءۇشتىلدى ءبىلىم بەرۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ بويىنشا ۇلتتىق جۇمىس توبىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولدىم»، دەيدى كەيىپكەرىمىز.

ۇشتىلدىلىكتى كوپ زەرتتەگەن عالىمنان «وسى ساياسات قازاق ءتىلىن جۇتىپ جىبەرمەي مە؟ عىلىمي نەگىزگە سۇيەنىپ ايتقاندا، بالاعا ەكىنشى نەمەسە ءۇشىنشى ءبىر شەت ءتىلىن قانشا جاستان ۇيرەتكەن ءتيىمدى؟» دەپ سۇرادىق. ونىڭ ويىنشا، قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ، اسىرەسە مەملەكەتتىك ءتىل جاناشىرلارىنىڭ جانايقايى ورىندى، تەك ءتىل قۇرىپ كەتپەس ءۇشىن وعان باسىمدىق بەرىپ قويۋ جەتكىلىكسىز، قاجەتتىلىك تۋدىرۋ كەرەك. بۇل قاجەتتىلىك مەكتەپ نەمەسە ۋنيۆەرسيتەتتە ءتىلدى وقىتۋ ارقىلى شەشىلمەيدى، ەڭبەك نارىعىن دا قامتيدى. سونىمەن قاتار تىلدىك ساياسات تۋرالى ايتقاندا ميكرودەڭگەيدەگى، ياعني مەكتەپ دەڭگەيىندەگى ساياساتتىڭ، اسىرەسە پەداگوگيكانىڭ شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىن نازاردا ۇستاعان ءجون.

«شىندىعىنا كەلگەندە ۇشتىلدىلىك دەگەن اعىلشىن تىلىنە باسىمدىق بەرۋ دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل – ورىس سىنىپتارىنداعى نەمەسە اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم الاتىندارعا سول تىلمەن تەڭدەي قازاق ءتىلىن بىلۋىنە قاجەتتىلىك تۋدىرۋ. ايتالىق، نزم-دە قاي تىلدە ءبىلىم الاتىن سىنىپ ەكەنىنە قاراماستان قازاقستان تاريحى تەك قازاق تىلىندە وتەدى. دەمەك، ورىس سىنىبىنداعى وقۋشىلار دا بىرنەشە ءپاندى قازاق تىلىندە وقۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى تەرەڭدەي بىلەدى. نزم-ءنىڭ ءدال وسى تاجىريبەسىن قاراپايىم مەكتەپتەرگە ەنگىزۋدى اتا-انا جانە وقۋشىلار سۇرانىسى بويىنشا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. ەكىنشىدەن، ۇشتىلدىلىك عىلىمي ىزدەنىستەرىمنىڭ تاقىرىبىنا اينالعالى، ءبىر نارسەنى انىق ءتۇسىندىم. وتباسىندا بالانىڭ بىرنەشە تىلدە سويلەۋى – قالىپتى جاعداي، ءتىپتى قاجەتتىلىك. مىسالى، اكەسى تۇرىك، اناسى ۇيعىر بالا وتباسىندا تۋعان بالا – تابيعاتىنان بيلينگۆال، سوندىقتان وعان 2 تىلدە سويلەۋ، ءتۇسىنۋ قالىپتى ۇيرەنشىكتى نارسەگە اينالعان. اتا-اناسى شەت ەلدە وقىعاندىقتان، بالا اعىلشىن ءتىلدى ورتادا تۇرىپ، مەكتەپتە اعىلشىنشا وقىپ كەلگەن. ول كەيىن  قازاق مەكتەبىنە بارسا، قازاق ءتىلىن، كەيىن ورىس ءتىلىن مەڭگەرە الادى. مىنە، وسىنداي جاعدايدا بالالاردىڭ ءبىلىم الۋ قۇقىن شەكتەمەي، ولارعا مۇمكىندىك جاساپ، قاجەتتىلىك تۋدىرا بىلگەن ابزال. الايدا شەت ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسى مەن رەسۋرستارى جولعا قويىلماي، بالانى ەرتە جاستان ءتىل وقىتۋعا ۇمتىلۋ – ناتيجەسىز»، دەيدى ل.قاراباسوۆا. 

عىلىمدى ناسيحاتتاۋ – عىلىم سالاسىنىڭ باعالانۋىنا الىپ كەلەتىن جولداردىڭ ءبىرى. كەيدە اقپارات از بولعاندىقتان، جاستار ءۇشىن سالا تارتىمسىز بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. ال عىلىمدى ناسيحاتتاۋعا ەڭ الدىمەن عالىمدار مۇددەلى، ق ۇلىقتى بولعاندا عانا كوزدەگەنىمىزگە قول جەتكىزەتىنىمىز انىق.  ءيا، بىزدە عىلىممەن اينالىساتىن عالىمدار جەتەرلىك، بىراق عىلىم جايىندا، عىلىمدا ءوزىن قالاي قالىپتاستىرۋعا بولاتىنى تۋرالى ايتاتىن عالىمدار ساۋساقپەن سانارلىق. سول ساناۋلى عالىمنىڭ ءبىرى – كەيىپكەرىمىز ل.قاراباسوۆا. ول شەتەلدەن العان ءبىلىمىن ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ كەرەگىن ءتۇسىنىپ، 2014 جىلى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىنا ءتۇستى. دوكتورانتۋراداعى العاشقى جىلىندا وقۋعا، تەرەڭ اكادەميالىق بىلىمگە كوپ كۇش سالدى دا سوڭعى جىلدارىندا وقۋىمەن قاتار جيعان-تەرگەن ءىلىمىن جوبالارعا جۇمساۋمەن اينالىستى. كوپ جوباسىنىڭ ىشىندەگى ءبىزدىڭ كوزىمىزگە ەرەكشە ىلىككەنى – عىلىم تۋرالى كاسىبي بلوك جۇرگىزەتىنى.

«الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشامدا جازاتىن عىلىمعا قاتىستى جازبالارىمنىڭ جەمىسى بولار، سونداعى وي مەن كەڭەستەردىڭ ىقپالىمەن ماگيستراتۋراعا، دوكتورانتۋراعا ءتۇسىپ ياكي ءبىر كەزدەرى عىلىمنان ءۇمىتىن ءۇزىپ، تاستاپ كەتكەن ۋنيۆەرسيتەتتەگى جۇمىسىنا قايتا ورالعاندارى بار. دەمەك ەلىمىزدە مىقتى مامانداردىڭ عىلىممەن اينالىسپاۋىنا ناسيحاتتالماۋى بىردەن-ءبىر سەبەپ بولىپ وتىر. الايدا مەن بلوگىمدا ەشكىمگە اقىل ايتپايمىن، ءتىپتى عىلىممەن اينالىسۋعا ۇگىتتەمەيمىن دە. بار بولعانى ءوزىمنىڭ عالىم رەتىندە جۇمىستارىمدى، عىلىمي جولداعى جەتىستىكتەرىمە (ۇلكەن-كىشى دەمەي) قالاي جەتكەنىمدى جەڭىل باياندايمىن. ءدال وسى ارەكەتتى كەز كەلگەن عالىمنان كۇتەمىن. ويتكەنى، مەنىڭ ويىمشا، جەتىستىككە جەتۋدىڭ جولى جايلى ءبىلىمىڭدى وزگەلەرمەن بولىسپەۋ – وزىمشىلدىك»، دەيدى فيلوسوفيا PhD دوكتورى ل.قاراباسوۆا.

كەيىپكەرىمىز بلوگىندا عىلىمي جەتەكشىلەر، ولاردىڭ قانداي بولۋ كەرەگىن، ءوزىنىڭ ماگيسترانتى نەمەسە دوكتورانتىنا نەنى ۇيرەتۋگە ءتيىس ەكەنىن جازادى. ونىڭ ايتۋىنشا، عىلىمي جەتەكشىنىڭ مەكتەبى ۇلكەن ءرول وينايدى. بۇدان بولەك عىلىمي ديسسەرتاتسيانىڭ تاقىرىبىن تاڭداۋ دا – قازاقستاندىق جاس زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە. سەبەبى ول ءوزى زەرتتەپ كورگەن كوپتەگەن وتاندىق جوعارى وقۋ ورنىندا عىلىمي ديسسەرتاتسيانىڭ تاقىرىبىنا كەلگەندە، ءىس جۇزىندە جاس زەرتتەۋشىنىڭ تاڭداۋى شەكتەۋلى بولىپ قالادى، عىلىمي جەتەكشى وزىنە ىڭعايلى تاقىرىپتى تاڭداۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل – قاتەلىك.

«عىلىمي جەتەكشىلەر كەيىنگى بۋىننىڭ وزىنە قىزىق بولاتىن، جاڭا ءبىر نارسەنى اشاتىن، ءتىپتى جەتەكشىنىڭ وزىنە بەلگىسىز ءبىر تاقىرىپتى تاڭداۋىنا قورىقپاي مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. ستۋدەنت 2-3 جىل بويى سول تاڭداعان تاقىرىبىمەن ء«ومىر سۇرەدى»، كەيبىرى ستۋدەنت كەزدەگى تاقىرىبىن كەيىن وقۋىن ءبىتىرىپ جۇمىسقا تۇرعاندا دا جالعاستىرا زەرتتەيدى. مەنىڭ جەتەكشىم، لۋيزيانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى دەنيز يجەانىڭ سوزىمەن ايتساق، اركىمدە ءوز تاقىرىبىنا قۇشتارلىق بولۋى كەرەك. قالىپتى جاعدايدا  عىلىمي جەتەكشىگە ونىڭ بۇرىن زەرتتەپ جۇرگەن، بولماسا سايكەس كەلەتىن تاقىرىبىن تاڭداعان ستۋدەنتتى بەرۋگە تىرىسادى. نەگىزى زەرتتەۋ قىزىعۋشىلىقتارى ساي كەلمەسە، قورقىنىشتى جاعداي ەمەس. ناعىز عالىم رەتىندە قالىپتاسقان جەتەكشى كەز كەلگەن تاقىرىپتا باعىت بەرە الادى. ويتكەنى تاقىرىپ سان ءتۇرلى بولعانىمەن، ديسسەرتاتسيا جازۋدىڭ، زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ جولى – ءبىر. سودان سوڭ تاقىرىپتىڭ پروبلەماسىن قويۋ جونىندە قانشا دوكتورانتپەن سويلەستىم، بىراق باسىم بولىگى زەرتتەۋ تاقىرىبىن ايتادى، ال تاقىرىپتىڭ پروبلەماسىن، ياعني ناتيجەسىندە نە نارسەگە جەتكىسى كەلەتىنىن جانە بۇل زەرتتەۋ قانداي ناقتى سۇراققا جاۋاپ بەرۋ كەرەگىن ايتا المايدى، بىلمەيدى. تاعى ءبىر پروبلەما – ادەبيەتكە شولۋ. زەرتتەۋشى كوپ ادەبيەتتى وقىمايىنشا، ادەبيەتكە شولۋ جاساي المايدى. ءبىر ماقالا جازۋ ءۇشىن كەمى 30-40 ماقالا وقۋ كەرەك. 5-6 عىلىمي ەڭبەكتى وقىپ الىپ، قانداي دا ءبىر تاقىرىپتىڭ بۇرىن زەرتتەلمەگەنىن قالاي انىقتايسىڭ. ادەبيەتكە شولۋدىڭ وي دەڭگەيىندە بەلگى بەرەتىن ءبىر زاڭدىلىعى بار. سوعان جەتۋ قاجەت»، دەيدى كەيىپكەرىمىز.

عىلىم جايلى ايتاتىن عالىم ءوزىنىڭ بلوگىندا زەرتتەۋدىڭ ءادىسناماسى توڭىرەگىندەگى ءتۇيىندى تۇيتكىلدەر تۋرالى دا ماسەلە كوتەرگەن. وسى ماسەلەگە قاتىستى جاس زەرتتەۋشىلەرمەن بىرگە ءوزى دە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. سونداعى كوز جەتكىزگەنى – ەلىمىزدەگى ءبىراز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دوكتورانتۋراسىندا زەرتتەۋ ادىستەرى دەگەن ارنايى ءپاننىڭ جوق بولىپ شىققانى. جوو وكىلدەرى ماگيستراتۋرادا وقىتىلاتىنىن العا تارتقان. الايدا ء«بىلىم بەرۋدەگى كوشباسشىلىق جانە مەنەدجمەنت» بويىنشا ماگيستر ءارى فيلوسوفيا PhD دوكتورى ل.قاراباسوۆا اتالعان ءپاننىڭ دوكتورانتۋرادا ءبىر ساتىعا جوعارىلاپ، تەرەڭدەي وقىتىلۋى كەرەگىن ايتادى.  

«ساندىق جانە ساپالىق زەرتتەۋ دەگەن بار، ونىڭ ارقايسىسىن سەمەستر بويى وقىتۋ كەرەك. قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ مىقتى جۋرنالدارعا ماقالا جاريالاۋدا جانە عىلىمي گرانتتاردى ۇتىپ اۋدا قينالاتىن سەبەبى – زەرتتەۋ ادىستەرىن دۇرىس نەگىزدەي بىلمەيتىنىندە. زەرتتەۋ ادىستەرىن تولىق مەڭگەرىپ، جاقسى ماقالا جازعانىمەن، جاريالاۋدىڭ جولىن تاپپايتىندار دا بار. ولارعا يمپاكت فاكتورى جوعارى جۋرنالداردى انىقتاۋ، ماقالا جىبەرۋ، ءانونيمدى تۇردە كەلگەن رەتسەنزياعا قالاي جاۋاپ بەرۋ قاجەت ەكەنىن جازبالارىم ارقىلى جەتكىزەمىن. مەنىڭ قاتتى تاڭعالعانىم، كوپ عالىمدار مىقتى جۋرنالداردىڭ دەلدالدارى بولمايتىنىن، ەشبىر اگەنتتىكپەن جۇمىس ىستەمەيتىنىن تۇسىنبەيدى. عالىم جانە عىلىمي جۋرنالدىڭ رەداكتورى سول باسىلىمنىڭ سايتى ارقىلى عانا جۇمىس ىستەيدى»، دەيدى كەيىپكەرىمىز.

عالىم ل.قاراباسوۆا ءوزى ستۋدەنت بولعان ا.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە جاقىندا اكادەميالىق جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتور بولىپ ورالدى. ونىڭ بۇل قادامى، حالىقارالىق ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ، جاعداي جاساعان ەلىنە دەگەن ازاماتتىق، پەرزەنتتىك پارىزى شەتەلدە وقىعان وزگە زامانداستارىنا ۇلگى بولادى دەپ سەنەمىز.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار