ءبىلىم • 01 شىلدە، 2021

جاڭا زاڭ ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى كۇشەيتە مە؟

87 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلعى حالىققا جولداۋىندا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدار ءۇشىن بىردەي مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك ەكەنىن ايتقان-دى. وسى تاپسىرمانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ ازىرلەندى. ءۇش كۇن بۇرىن، انىعىراق ايتقاندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 2021 جىلدىڭ 28 ماۋسىمىنداعى سانىندا جاريالانعان زاڭعا سايكەس ەندى ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالاردىڭ قاتارى كوبەيمەك. نەگە؟ وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا تولى بۇل زاڭ ەرەكشە ءبىلىم الۋشىلارعا نە بەرەدى؟ قانداي جاعداي جاسايدى؟

اتالعان زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە بەل­سەنە اتسالىسقان ارنايى جانە ينك­ليۋ­زيۆتى ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ايكەرىم مەرەكەقىزى ەرەكشە ءبى­لىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالاردىڭ قا­تا­رى نەلىكتەن كوبەيەتىنىن ءتۇسىندىرىپ بەردى.
«وسى بەكىتىلگەن زاڭنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ جۇمىستارىنىڭ باسى-قاسىندا بولدىق. سوندىقتان قولدانىسقا ەنگى­زىلگەن زاڭنىڭ اسىرەسە ءبىلىم الۋشى بالا­لارعا بەرەرى مول ەكەنىن انىق ايتا الامىن. ءبىز بۇعان دەيىن دەنساۋلىق جاعدايىنا، اقىل-ويىنىڭ كەمىستىگىنە قاراي ءبىلىم الۋشىلاردى ەرەكشە ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىن توپقا جاتقىزىپ جۇردىك. ەندى ولاردىڭ قاتارى كوبەيدى. مىسالى، ءتۇرلى ەلدەن قانداستارىمىز تاريحي وتانىنا ورالىپ جاتادى. ولاردىڭ بالالارى كوبىنە كيريلليتسانى بىلمەي قينالادى. سونداي جاعدايدا وعان ەرەكشە جاعداي جاساپ كومەكتەسۋىمىز كەرەك. جانە رەسپۋبليكا كولەمىندە قانشاما الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارى بار.
بىراق ولار ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك، وتبا­سىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا قارا­ماس­تان ساپالى ءبىلىم الۋعا قۇقىلى عوي. ايتا­لىق، اتا-اناسىنىڭ ەكونوميكالىق جاع­دايىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى با­لاباقشاعا بارا الماي، مەكتەپكە دەيىن­گى بىلىممەن قامتاماسىز ەتىلمەي وتىر­عان بۇلدىرشىندەر بولادى. مىنە، بۇدان بى­لاي الەۋمەتتىك وسال توپتارعا جاتاتىن با­لالار دا ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىندەر ساناتىنا جاتقىزىلىپ، ءتيىستى مۇم­كىن­دىكتەردى الادى»، دەيدى ءا.مەرەكەقىزى.

ساراپشىنىڭ سوزىنە سەنسەك، بۇل زاڭ بالا­لاردىڭ ءبىلىم الۋداعى قۇقىعىن ءجونسىز شەكتەۋ­گە دە توسقاۋىل بولا الادى. ماسەلەن، ەرەك­شە ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىن بالاسى بار اتا-انالار قاراپايىم مەكتەپتەردەگى ينكليۋزيۆتى سىنىپ­تارعا قابىلداماي قويعان وقۋ وشاعىنىڭ باس­شى­لىعىنا شاعىمدانادى. قابىلداعانىمەن وقىتۋعا ق ۇلىق تانىتپاعان مەكتەپ اكىمشىلىگىنە ارىزىن ايتقان انانىڭ ءسوزىن بۇعان دەيىنگى ماقالامىزدا ءوزىمىز دە جازعانبىز. وسىنداي جاعدايدا جاڭا زاڭداعى وزگەرىستەر بالانىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا نەگىز بولماق.
ء«بىز جوعارىدا ءسىز ايتقان جاعدايلارمەن بەتپە-بەت كەلدىك. سوندىقتان دا جاقىندا بەكى­تىلگەن زاڭعا ءبىر نورمانىڭ ەنگىزىلۋىن قاتتى قالادىم. بۇل – ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارىنا، ياعني ولاردىڭ ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدەگى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە قاتىستى تالاپ. ەندى وقۋ وشاقتارىن باسقارىپ وتىرعان تۇلعالار ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن ءبىلىم الۋشىلاردىڭ قۇقىعىن شەكتەمەي، ءتيىستى ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋعا مىندەتتى. زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى تاراپىنان قارسى پىكىرلەر بولدى. سوعان قاراماستان اتالعان نورمانىڭ ەنگىزىلۋىنە بارىنشا اتسالىستىق. ويتكەنى ورتالىققا ءوز اياعىمەن كەلىپ نەمەسە كوڭىلىڭدى قۇلازىتار حات ارقىلى ەرەكشە بالاسىن قابىلداماعان مەكتەپتەردىڭ باسشىلارىنا ارىزىن ايتىپ، كوزىنىڭ جاسىن توككەن اتا-انالاردى كوردىك. ال مۇنداي جاعداي وتانىمىزدا بولماۋى كەرەك قوي»، دەيدى ار­نايى جانە ينكليۋزيۆتى ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ ۇلت­تىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتا­لىعىنىڭ ديرەكتورى ءا.مەرەكەقىزى.
اقىل-ويىندا اۋىتقۋى، دەنساۋلىعىندا قانداي دا ءبىر كىناراتى بار بالالار دامۋىندا كەشەۋىلدەۋلەر بولعاندىقتان، 1-سىنىپقا دەر كەزىندە بارا الماي جاتادى. سونداي كەزدە مەكتەپتەر جاسى كەلمەيدى دەگەن جەلەۋمەن قابىلداماي قويادى. وسىنداي تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى دە تۇبەگەيلى تارقاتىلعانداي. سەبەبى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس 2007 جىلعى 27 شىلدەدەگى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭ­نىڭ «1-سىنىپقا وقۋعا بالالار التى جاس­تان قابىلدانادى» دەپ كورسەتىلگەن 31-بابى 1-تارماعى بىلاي وزگەرتىلدى: «مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى بالالار ورتا ءبىلىم الۋ ءۇشىن التى-ون جاس­تان ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا قابىلدانا الادى. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى وقىتۋ ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرىن باعالاۋ ەسكەرىلە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل رەتتە، ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا سəيكەس باستاۋىش جəنە نەگىزگى ورتا ءبىلىم الۋدىڭ ۇزاقتىعى ون جىلدان كەم بولماۋعا ءتيىس».
ماقالامىزعا ارقاۋ بولعان زاڭعا باستاما­شىلىق ەتكەن توپتىڭ مۇشەسى، ءماجىلىس دەپۋتاتى جانات وماربەكوۆا جاڭا قۇجاتتا ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرىن باعالاۋدىڭ ەنگىزىلگەنىن ايتادى.
«بۇل زاڭ مۇگەدەك ادامداردىڭ كەمسىتۋسىز ءبىلىم الۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقسا­تىندا ازىرلەندى جانە قولدانىستاعى زاڭنا­ما­نى 2015 جىلى قازاقستاندا راتيفيكاتسيالان­­عان مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەن­تسيا­عا سايكەس كەلتىرۋگە باعىتتالدى. اتالعان زاڭدا «كەمتار بالالاردى الەۋمەتتىك جانە مە­ديتسينالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەۋ ارقىلى قولداۋ تۋرالى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مۇگەدەكتەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى»، ء«بىلىم تۋرالى» زاڭدارعا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. وسى زاڭ ارقىلى ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە وقىتۋ ءۇشىن ارنايى جاعدايلار جاساۋ ەسەبىنەن ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالار ءۇشىن مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر كوزدەلگەن. وقۋ پرو­تسەسىندە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالاردى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قول­داپ وتىرۋدىڭ ارنايى شارتتارى رەگلامەنتتەلگەن. بۇدان بولەك، وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە قاتىستى جاڭا زاڭنىڭ شەڭبەرىندە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرىن باعالاۋ ەنگىزىلدى. بۇل ءۇشىن باعالاۋ كريتەريلەرىن، قاجەتتىلىكتەردى ايقىنداۋ ادىستەمەسىن، سونداي-اق ەرەكشە بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ بويىنشا پەداگوگتەرگە ادىستەمەلىك ۇسىنىمداردى ايقىندايتىن ءتيىستى قاعيدالار ازىرلەنەدى»، دەدى دەپۋتات.
ماجىلىسمەننىڭ ايتۋىنشا، وقۋ جوسپار­لا­رىنىڭ، باعدارلامالارىنىڭ وزگەرمەلىگىن، يكەمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالار، سون­داي-اق ءبىلىم الۋشىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرى­نە بايلانىستى جەتىستىكتەرىن باعالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن. بۇل – ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ پرو­تسەسىنىڭ جەتەكشى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى. سونداي-اق جاڭا زاڭدا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ارنايى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋدە، ونىڭ ىشىندە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالاردى ارنايى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداپ وتىرۋعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ورنالاستىرۋ ەسەبىنەن اكىمدىكتەردىڭ قۇزىرەتى كەڭەيتىلدى. دەمەك جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارى دا مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن ەرەكشە بالالارعا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋمەن اينالىسا الادى.
«جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋدى ەنگىزۋ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى قىزمەتىنىڭ ءتۇرى مەن نىسانىنا قاراماستان، قارجىلاندىرۋدىڭ بىر­ىڭعاي ءتاسىلىن قامتاماسىز ەتەدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ىسكە اسىرۋ جەكە سەكتوردى تارتۋ، بالالاردى قامتۋ كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋ، سونداي-اق بيۋدجەتكە جۇكتەمەنى ازايتۋعا سەپ­تىگىن تيگىزەدى. قابىلدانعان زاڭ ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى ساپالى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعداي جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، دەيدى ج.وماربەكوۆا.
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعام­بەتوۆتىڭ جارتى جىل بۇرىنعى ۇكىمەت وتىرىسىندا كەلتىرگەن دەرەگىنە قاراعاندا، ەلىمىزدە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن 139 887 جان بار. ولاردىڭ 95 پايىزى (ياعني 133 467-ءسى) – مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى بالالار. ال 2 900-ءى كوللەدجدەردە، 3 520-سى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيدى. ەندى، ءسوز باسىندا اتاپ وتكەنىمىزدەي، ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن ءبىلىم الۋشىلاردىڭ قاتارىنا الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارى، كيريلليتسادان حابارسىز قانداستارىمىز قوسىلماق. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ الەۋمەتتىك كومەك ساياساتىن دامىتۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اياجان جانداربەكقىزى وتكەن جىلدىڭ باسىندا www.primeminister.kz سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «485 مىڭنان كوپ وتباسىنا نەمەسە 2،5 ملن-نان اسا ادامعا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تاعايىندالدى. ونىڭ ىشىندە 190 مىڭ كوپبالالى وتباسى تىركەلگەن. ال وتكەن جىلدىڭ اياعىنا قاراي ناقتى كومەك الۋشىلاردىڭ سانى 315 مىڭ وتباسى بولدى. ونىڭ 1 ملن-نان كوبى– 18 جاسقا دەيىنگى بالالار»، دەگەن. دەمەك اتالعان جاڭا زاڭ ەرەكشە ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىن ميلليونداعان بالالاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋ قۇقىعىن ساقتاۋعا نەگىز بولۋى كەرەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار