– كوپ ادام ونەرگە قۇشتارلىعىن تۋعان جەرىمەن بايلانىستىرىپ جاتادى. ءسىزدىڭ بۇل جولدى تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– ۇلىلار مەكەنى, قاسيەتتى اباي مەن شاكارىمنىڭ ەلىندە سارجال دەگەن اۋىل بار. تۋرا پوليگوننىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان. تىپ-تىنىش مۇلگىگەن سايىن دالانىڭ, دەگەلەڭ تاۋىنىڭ تۇبىنەن كەنەت ءدۇرس ەتكەن الاپات ءۇن شىعادى. جەر بەتى الەم تاپىراقتانىپ, تىتىركەنىپ كەتەدى. دالادا بەيقام جايىلعان مال بىتكەن جويقىن جارىلىستان وقىس ىرشيدى. ىلە-شالا كوك اسپاننىڭ ءجۇزى سۇرلانىپ, الىپ «ساڭىراۋقۇلاق» پايدا بولادى. بۇل كەساپاتتىڭ زالالىن جەتە سەزىنبەي, الگى كورىنىستى وزىمىزشە قىزىقتاپ, ۇزاق قارايمىز. جارىلىس ورىن العان توڭىرەكتى كورۋگە اسىعامىز. ۇلكەن ويىلعان شۇڭقىرلار مولدىرەپ سۋعا تولىپ جاتادى. ءبىز مۇنى كولگە بالاپ, كۇمپ بەرەمىز. جاقىن ورنالاسقان اۋىلىمنىڭ ادامدارى ۋاقىت وتە كەلە سونىڭ اششى زاردابىن تارتتى. قانشاما تۋعان-تۋىسىمىز جارىق دۇنيەمەن ەرتە قوش ايتىستى.
سول جەردە مەكتەپ ءبىتىردىم. بالا كۇنىمنەن سپورتقا جاقىن بولدىم. بايگەگە كوپ شاپتىم. اۋىلدا راديودان ەستىگەن اتاقتى انشىلەردىڭ اندەرىن قۇلاعىما قۇيىپ الاتىنمىن. گازەت-جۋرنالدىڭ كەلۋىن سارىلا كۇتەمىز. ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىما سونىڭ ءبارى اسەر ەتتى. اۋىلدا كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسى بار بولاتىن. سونىڭ قۇرامىندا دومبىرا تارتىپ, ءان سالدىم. كوپتەگەن سپورتتىق جارىسقا قاتىستىم. ونەرگە قۇشتارلىعىمنان سەمەيدەگى م.تولەباەۆ اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, كونسەرۆاتورياعا كەلدىم. الماتىدا بەكەن جىلىسباەۆ, ەرمەك سەركەباەۆ, بيبىگۇل تولەگەنوۆا, روزا جامانوۆا سياقتى حاس شەبەرلەردىڭ داۋسىنا قانىعىپ, مۇنان دا بيىك بەلەستى باعىندىرۋعا ۇمتىلدىم. ول كەزدە يتالياعا, فرانتسياعا بارىپ وقۋ – قيال قاناتى جەتپەس ارمان. سودان ماسكەۋ مەن لەنينگرادتا وقىسام دەپ ارماندادىم. ن.ا.ريمسكي-كورساكوۆ اتىنداعى لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىنىڭ ۆوكال-حور فاكۋلتەتىن وپەرا ءانشىسى, كونتسەرتتىك ءانشى, پەداگوگ ماماندىعى بويىنشا 1981 جىلى ءبىتىرىپ كەلدىم. كوركەمدىك كەڭەستىڭ تىڭداۋىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنا قابىلداندىم. تامىز ايىندا سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ (ليبرەتتوسىن جازعان عابيت مۇسىرەپوۆ) «اقان سەرى – اقتوقتى» قويىلىمىنا دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. بىلىكتى ماماندار جاس ءانشىنىڭ دەڭگەيىن بايقاپ كورمەككە اقان سەرىنى سومداۋدى ماعان جۇكتەدى. ناريمان قاراجىگىتوۆ, سۇلتان بايسۇلتانوۆ سياقتى تەنورلارمەن شىعارماشىلىق باسەكەلەسۋ جاس انشىگە از سىناق ەمەس ەدى. «تەاتر تابالدىرىعىن اتتاماي جاتىپ مىناداي ۇلكەن ءرولدى قالاي سەنىپ تاپسىردى؟» دەپ سىرتىمنان كۇڭكىلدەگەندەر, ء«وزىمىز جولىمىزدى اۋەلى «اباي» وپەراسىنداعى كوكبايدان باستاعانبىز» دەگەندەر تابىلدى. ديريجەر ۆالەري رۋتتەر, رەجيسسەر بايتەن وماروۆ, حورمەيستەر بازارعالي جامانباەۆپەن قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى دايىندىق جاسادىق. سودان جەمە-جەمگە كەلگەندە كوركەمدىك كەڭەس تىڭداپ, ءبىزدىڭ قۇرامدى بەكىتتى. ءسويتىپ ح.قاليلامبەكوۆا ەكەۋمىز «اقان سەرى – اقتوقتى» وپەراسىندا اقان سەرى, اقتوقتى بولىپ ساحناعا شىقتىق. عابەڭنىڭ, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ سۇراۋى بويىنشا «قىز جىبەكتە» تولەگەندى وينادىم. قىز جىبەكتى سومداعان نۇرجامال ۇسەنباەۆا ول كەزدە بەسىنشى كۋرستا وقيتىن. س.مۇحامەدجانوۆتىڭ «جۇمباق قىز» ليرو-ەپيكالىق وپەراسىندا درامالىق تەنوردىڭ داۋسىنا لايىق اۋىر پارتيا بار. وسى پارتيانى ناريمان قاراجىگىتوۆ, امانگەلدى سەمبيننەن كەيىن مەن ورىندادىم. اقان سەرى, ءبىرجان سال, ايدار, تولەگەنگە قوسا لەنسكيدى («ەۆگەني ونەگين»), لىكوۆتى («پاتشا قالىڭدىعى»), تاعى باسقا دا كوپتەگەن پارتيانى سومدادىم. ساحناداعى ون جىل جيناعان تاجىريبەم ەسكەرۋسىز قالعان جوق. 1991 جىلى ەلباسىنىڭ قولىنان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتاعىن الدىم.
– سول جىلدار تاعى نەسىمەن ەسىڭىزدە قالدى؟
– 1991 جىلى كوپشىلىككە جەكە كونتسەرتىمدى ۇسىندىم. اسقار توقپانوۆ, اسەت بەيسەۋوۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, ءىليا جاقانوۆ, مۇحتار ماعاۋين, رىمعالي نۇرعاليەۆ, ومىرزاق ايتباەۆ سياقتى مادەنيەت پەن ادەبيەتتىڭ مايتالماندارى, مەملەكەت قايراتكەرلەرى سوۆەتحان نۇرپەيىسوۆ, سيازبەك مۇقاشەۆتار كەلىپ تاماشالادى. تەلەۆيدەنيەگە ءتۇسىردى, حالىق جاقسى قابىلدادى. وڭىرلەردەن وتىنىشتەر كەلىپ تۇسە باستادى.
– جەكە كونتسەرتىن وتكىزەتىن وپەرا انشىلەرى نەكەن-ساياق. ساحنادا ءان سالۋمەن قاتار ءارى جۇرگىزۋشىنىڭ ءرولىن اتقارۋ وتە سيرەك قۇبىلىس. وسى ەكەۋىن قاتار الىپ شىعۋدىڭ قيىندىعى نەدە؟
– كەي ارىپتەستەرىم كەشتى ءوزىڭىز جۇرگىزەسىز, ءوزىڭىز ورىندايسىز, دەپ تاڭعالادى. ويتكەنى وپەرادا اريا, اريوزا انسامبلدەرىن ورىنداپ بىتكەن ءانشىنىڭ ءسال دامىلداپ, داۋىسىن تۇزەپ الۋىنا مۇمكىندىگى بار. ەڭ كۇردەلى دەگەن وپەراداعى سومدالاتىن پارتيا ءارى كەتسە قىرىق مينۋتتىق. ال كونتسەرتتىك باعدارلامانىڭ كۇردەلىلىگى – ەكى ساعات ءۇزىلىسسىز ورىندايسىز. ءار اۆتوردىڭ ستيل ەرەكشەلىگى دەگەن تاعى بار. مىسالى, ءبىر كومپوزيتوردىڭ عانا شىعارمالارىن شىرقاۋ ونشا قيىن سوقپاۋى مۇمكىن, ال ەندى ءبىر كونتسەرتتە ءان, رومانس, حالىق ءانى, ەسترادانى قاتار ورىنداۋ انشىگە كوپ ەڭبەكتەنۋدى, ىزدەنىستى, پسيحولوگيالىق دايىندىقتى تالاپ ەتەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, كونتسەرت ءانشىسىنىڭ ءباسى بارىنەن بيىك تۇر. اتاقتى ءمۇسىلىم ماگوماەۆ يتاليادا ءبىلىم العان ءانشى. بىراق ءومىر باقي ۇلكەن تەاتردا قالۋدى ماقسات تۇتپادى. ءسويتىپ كونتسەرت ءانشىسى رەتىندە ونەر كورسەتتى. مۇنان ونىڭ ونەرىنە حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى كەمىپ قالعان جوق. قايتا تاريحتا اتى قالدى.
– اقمولاعا گاسترولدىك ساپارمەن كەلۋىڭىز ءومىرىڭىز بەن ونەرىڭىزگە نەندەي وزگەرىستەر الىپ كەلگەنىن ايتىپ بەرسەڭىز.
–1996 جىلى 18 مامىردا كونگرەسس-حوللدا (بۇرىنعى تىڭ يگەرۋشىلەر سارايى) وتكەن جەكە كونتسەرتىمدى قازىر كوز الدىما ەلەستەتسەم, الابوتەن كۇي كەشەمىن. قالا تۇرعىندارىنىڭ دەنى – وزگە ۇلت وكىلدەرى. ورىندايتىن اندەرىمنىڭ كوبى – قازاق اندەرى. سودان اياقاستىنان باعدارلامانى قايتادان وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى. ۋكراين, پولياك, ورىس اندەرىن قوستىم. اقمولانىڭ ءبىر-ەكى اۋدانىن ارالادىم. وسى ساپار بارىسىندا سىيلاس اعامىز امانگەلدى قۇسايىنوۆقا سالەم بەرە كەتۋ ءۇشىن تسەلينوگراد ينجەنەرلىك-قۇرىلىس ينستيتۋتى مەن تسەلينوگراد پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ بىرىگۋى نەگىزىندە ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى اتاۋىنا يە بولىپ جاتقان جاڭا وقۋ ورنىنا باس سۇقتىم. رەكتورمەن بولعان اڭگىمەمىزدىڭ اۋانى بىردەن استانامىزدىڭ بولاشاعىنا قاراي ويىسقاندا: «قازاقتىڭ بولاشاعى استاناسىمەن عانا جارقىن. ماعان سەن سياقتى ونەر ادامدارى كەرەك. وسىندا كوشىپ كەل!» دەپ توتەسىنەن ءبىر-اق قويدى. مەن اڭتارىلىپ قالدىم. «جالعىز ءوزىم كەلگەندە قولىمنان نە كەلەدى؟ باسقا ارىپتەستەرىمە دە وسى ۇسىنىسىڭىزدى جەتكىزسەم بولا ما؟» دەپ سۇرادىم. ول كىسى كەلىسىمىن بەردى. بىراق وكىنىشكە قاراي, قولقا سالعان ارىپتەستەرىم كونبەي قويدى. اقمولانىڭ تەز ارادا استانا بولىپ قالىپتاسىپ كەتەتىنىنە كۇمان كەلتىردى.
– ەلوردالىق فيلارمونيا اشىپ, ۇلت-اسپاپتار وركەسترىن قۇرۋعا اتسالىسقان ەڭبەگىڭىز ءوز الدىنا ءبىر توبە ەمەس پە؟
– ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىر جىل قىزمەت ىستەدىم. ودان كەيىن فيلارمونيا اشىلدى. سول كەزدەگى «تسەليننىي» كينوتەاترى عيماراتى بەرىلدى. ءبىر جىل بويى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, ساحناسىن, دايىندىق بولمەلەرىن ازىرلەپ, ءانى-مىنە كىرەمىز دەپ وتىرعاندا جاڭا جايىمىزدى تارتىپ الىپ, كوڭىلىمىز اياقاستىنان سۋ سەپكەندەي باسىلدى. كەيىن وعان بوۋلينگ, مەيرامحانا, كازينو جايعاسقانىن ەستىگەندە, ەڭبەگىمىزدىڭ ەش كەتكەنىنە وكىندىك. 1997 جىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى جانىبەك كارىبجانوۆ اقمولا وبلىسىنا اكىم بولىپ تاعايىندالدى. سول ۋاقىتتا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جارىق كورگەن جانايقايىمدى وقىعان اكىم اعامىز مەنى فيلارمونيا ديرەكتورى قىزمەتىنە شاقىردى. الدىمىزدا استانانى قازاقىلاندىرۋ, جەرگىلىكتى مۋزىكانتتاردى تارتۋ مىندەتى تۇردى. وڭىرلەردەن ماماندار تارتتىق. پاۆلوداردان ديريجەرلىككە مىرزاعالي ايدابولوۆ اعامىزدى الدىردىق. ءسويتىپ قۇرامى 60 ادامنان تۇراتىن ۇلت-اسپاپتار وركەسترىنىڭ نەگىزىن قالادىق. سالتاناتتى اشىلۋى 1998 جىلى ساۋىردە جاستار سارايىندا ءوتتى. سول جىلى مۋزىكا اكادەمياسىندا ءان سالۋ كافەدراسى اشىلىپ, رەكتورى ايمان مۇساقوجاەۆانىڭ شاقىرۋىمەن سوندا باردىم. مۇندا 2007 جىلعا دەيىن كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردىم. كوپتەگەن شاكىرت دايارلاپ, پروفەسسور اتاندىم. ودان كەيىن شىعىس قازاقستان وبلىسى مادەنيەت باسقارماسىندا بەس جىل قىزمەت ىستەدىم. 2012 جىلى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆتىڭ شاقىرۋىمەن استاناعا قايتا ورالىپ, «كاۋسار» مادەني-تانىمدىق بىرلەستىگىن قۇرۋعا اتسالىستىق.
– اباي اندەرىن قاي ۋاقىتتان بەرى ناسيحاتتاپ كەلەسىز؟
– الەمنىڭ 18 مەملەكەتىندە ونەر كورسەتتىم. سول سەكىلدى شىڭعىستاۋدان ماڭعىستاۋعا, وسكەمەننەن قاسكەلەڭگە دەيىن ارالاپ ءان سالدىم. كونتسەرتتىك باعدارلامالارىم «استاناعا ءان-شاشۋ», «عابەڭ جانە مۋزىكا», «يا ۆسترەتيل ۆاس», «كوكتەم سەزىم» دەگەن اتپەن ءوتتى. سالا-سالا بويىنشا مۇنداي سەگىز كونتسەرتىم بار ەكەن. 2006 جىل رەسەيدە اباي جىلى, قازاقستاندا پۋشكين جىلى بولىپ بەلگىلەندى. سوعان بايلانىستى مينيسترلىك بۇل ساپارعا لايىق ونەر ادامىن ىزدەستىردى. سول تۇستا مەنىڭ «اباي-پۋشكين» جوبام ءمينيستردىڭ كوزىنە شالىنىپ, كونتسەرتىمدى ءوزى كەلىپ تاماشالادى. ءسويتىپ سول جىلى ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىنان باستاپ, رەسەيدىڭ استراحان, ورىنبور, سامارا, ومبى, تومسك, بارناۋل, ءنوۆوسىبىر سياقتى بىرنەشە وڭىرىنە جولىمىز ءتۇستى. ءبىر ايعا جۋىق رەسەيدى ارالاپ, ون بەس كونتسەرت بەردىم.
اباي اندەرىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىمەن 1994-1995 جىلدارى قىرعىزستانعا, وزبەكستانعا, ۋكرايناعا, رەسەيگە, تۇركياعا, يران مەن مىسىرعا گاسترولدىك ساپارمەن باردىم. الماتىدا تەك قانا اباي اندەرىنەن تۇراتىن جەكە كونتسەرتىم ءوتتى. ۇلى اقىننىڭ 160-170 جىلدىق تويلارىنا ارناعان ءان تارتۋلارىم تاعى بار. سونداعى تاسپالارىم ساقتاۋلى. كونتسەرتتىك باعدارلامامدى ساپارىما قاراي ءبىراز وزگەرتىپ, تولىقتىرىپ وتىردىم. تۇركيا, فرانتسيا, پولشا, گەرمانيا, رۋمىنيا ەلدەرىندە ونەر كورسەتتىم. بىلتىر ارمەنياعا بارىپ قايتتىق. ابايدى تۇركى الەمىنە كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىمەن تۇركياداعى ءىس-شاراعا قاتىستىم.
– كونتسەرتتىك باعدارلاماڭىزدا ابايدىڭ قانشا ءانى بار؟
– ابايدىڭ ءوزىنىڭ اندەرى مەن اقىن سوزىنە قازاق كومپوزيتورلارى جازعان شىعارمالاردى قوسا ەسەپتەگەندە, باس-اياعى 25 ءان بار. ال «پۋشكين-اباي» باعدارلاماسىندا پۋشكيننەن – 12, ال ابايدان 13 ءان ورىنداپ, كەشتى ءوزىم جۇرگىزەمىن. بىلتىر اقىننىڭ 175 جىلدىعىنا وراي اباي اندەرى مەن اقىن ولەڭدەرىنە جازىلعان قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ ۆوكالدىق شىعارمالارىن اباي تۆ ارناسى تۇگەل جازىپ الدى. ۇلى اقىندى اسپەتتەۋ ءالى دە جالعاسىن تابۋدا.
– انشىلەردىڭ جۇرەگى داۋالاي بەرمەيتىن اقىن ولەڭدەرىنە جازىلعان قانداي ۇلكەن شىعارمالار بار؟
– العاش ب.جىلىسباەۆ اعامىز ورىنداعان م.ماڭعىتاەۆتىڭ «ولسە ولەر تابيعات, ادام ولمەس», م.تولەباەۆتىڭ «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن» رومانستارىن ورىنداۋعا كەز كەلگەن ءانشى تاۋەكەل ەتە بەرمەيدى. اقىن ولەڭدەرىنە جازىلعان س.مۇحامەدجانوۆتىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا», ن.تىلەنديەۆ اعامىزدىڭ كەڭ دياپازوندى «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم» رومانستارى دا وتە سيرەك ورىندالادى. ت.شاپايدىڭ «ەسىڭدە بار ما جاس كۇنىڭ» ءانى مەن م.ىبىراەۆتىڭ «قانسوناردا» جەلدىرمەسىن العاش رەت مەن ورىندادىم. ال ابايدىڭ ءوزىنىڭ «كوزىمنىڭ قاراسى», «جەلسىز تۇندە جارىق اي», «قالامقاس», «سەگىز اياق» اندەرىن رويالگە ءتۇسىرىپ ايتتىم. نەمىس اقىنى گەتەنىڭ ولەڭىن لەرمونتوۆ «گورنىە ۆەرشينى» دەپ ءتارجىمالاسا, مۇنى اباي «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» دەپ اۋدارىپ, مۋزىكا جازدى. گەرمانياعا بارعان ساپارىمدا سۇيەمەلدەۋسىز مەن وسى ءاننىڭ ءبىر شۋماعىن نەمىسشە, ءبىر شۋماعىن ورىسشا, سوسىن قازاقشا ورىندادىم.
– قازاق ۇلتتىق وپەراسى قازىر قاي دەڭگەيدە دەپ ويلايسىز؟
– بۇرىن وپەرا انشىلەرى تانىمال تۇلعا سانالاتىن. جۇرتقا ە.سەركەباەۆ, ر.جامانوۆا, ب.تولەگەنوۆا, ش.ۇمبەتاليەۆ, ح.ەسىموۆ, ح.قاليلامبەكوۆا, ءا.دىنىشەۆ سياقتى وپەرا ساڭلاقتارىنىڭ ساحناداعى ونەرىن تاماشالاۋ ارمان بولاتىن. بۇگىندە سونداي قىزىعۋشىلىق اسا اڭعارىلا قويمايدى. ۇلتتىق قويىلىمدار تام-تۇم. «اباي», ء«بىرجان-سارا», «قىز جىبەك»... وسىمەن ءتامام. ونىڭ وزىندە وسى سپەكتاكلدەردى كەيىن سىرتتان كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قويىپ جاتقانى قىنجىلتپاي قويمايدى. تاريحي دۇنيەلەردى ولار قالاي تۇسىنەدى؟ مىسالى, س.مۇحامەدجانوۆتىڭ ءۇش وپەراسى بار. بىراق قويىلمايدى. نەگە؟ دراما تەاترلارىندا رەجيسسەرلەر بار دا, ال وپەرادا كاسىبي مامان جوقتىڭ قاسى. ليبرەتتو جازاتىندار مۇلدەم جوق. ديريجەرلەر بار-اۋ, بىراق دەنى باتىسقا ەلىكتەيدى. كەي انشىلەر ءتىلىن شايناپ, قازاقشانى بۇزىپ ورىنداپ تۇرادى. باياعىدا وپەرا, بالەت جازاتىندارعا مينيسترلىكتەن اجەپتاۋىر قارجى بولىنەتىن. قازىر ۋ-شۋ مەن شوۋ-بيزنەس العا وزىپ تۇر. «قالامقاس» پەن «اقباقايدى» قىزدار شىرقاپ كەتتى. داۋىس دياپازونى دەمى جەتپەي تۇرعان تۇستا مەليزم, فورشلاگ قوسىپ بۇزىپ ايتادى. ا.جۇبانوۆتىڭ «قارلىعاش» ءانىنىڭ قايىرماسىنداعى «احا-اۋ» دەيتىن تۇسىن تاستاپ, وزدەرىنىڭ مانەرىنە سالىپ ورىنداۋشىلار پايدا بولدى. جاڭا اندەردى بۇرمالاعانىنا كونەرسىڭ, ال بىراق كلاسسيكالىق اندەردى ويتۋگە بولمايدى.
وپەراداعى كاسىبي انشىلەر تاسادا قالىپ قويىپ جاتىر. نە ناسيحات, نە جارناماسىن كوزىڭىز شالمايدى. سول سەبەپتى مەن ءوزىمنىڭ شاكىرتتەرىمدى: «نەگە جەكە كونتسەرتتەرىڭمەن ساحناعا شىقپايسىڭدار؟ بۇلاي قاشانعى جۇرە بەرەسىڭدەر؟» دەپ ءجيى قامشىلاپ تۇرامىن. اتتەڭ, بىراق ءالى سول قالپى, وزگەرىس بايقالمايدى. مەن كەزىندە لەنينگرادتا بوريس شتوكولوۆ, ۆلاديمير اتلانتوۆ, ەلەنا وبرازتسوۆا, يرينا بوگاچەۆا سياقتى ساڭلاقتاردىڭ وپەرامەن قابات كونتسەرتتىك جيىنداردا دا جانىپ تۇرىپ ونەر كورسەتكەنىنە كۋا بولدىم. وپەرا ءانشىسى قازاق اندەرىن شىرقاماسىن دەگەن قاتىپ قالعان زاڭ جوق. كەيبىرىنىڭ قازاق كومپوزيتورلارىنا مۇرىن ءشۇيىرىپ, مەنسىنبەي تۇراتىنىن ءىشىم سەزەدى.
مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ا.رايىمقۇلوۆا حانىم فونوگراممانى توقتاتسا, وسى ءبىر-اق ىسىمەن تاريحتا اتى قالار ەدى.
– وپەرادا بۇرىندارى ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگ مەكتەبىنەن ءوتۋ ۇلكەن جەتىستىك سانالاتىن. قازىر دە سولاي ما؟
– قازىرگىلەر يتاليالىق باعىتقا كوبىرەك جۇگىنەدى. باياعىدا ە.سەركەباەۆتىڭ, ب.جىلىسباەۆتىڭ, اعايىندى ابدۋلليندەردىڭ, ر.جامانوۆانىڭ, ب.تولەگەنوۆانىڭ, ن.قاراجىگىتوۆ پەن ع.ەسىموۆتەردىڭ داۋسىن ءبىر-بىرىنەن وڭاي اجىراتاتىن ەدىك. ويتكەنى وزىندىك ءۇنى, داۋىس تەمبرى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن. سونىسىمەن جان باۋرايتىن, سۇيسىنتەتىن. ال قازىر داۋىستاردىڭ كوبى ينكۋباتوردان شىققان سياقتى ءبىر-بىرىنەن اۋمايدى. جاپپاي يتاليا مانەرىن يگەرەمىز دەپ جانتالاسادى. فرانتسيا, گەرمانيا, يتاليا تەاترلارىندا ونەر كورسەتىپ ءجۇر دەگەندەي. بىراق جەكە ءوزىنىڭ ءۇنى بولماعان ءانشى ساحناعا جۇتىلادى. اينالىپ كەلگەندە, مۇنىڭ زاردابىن قازاق ۇلتتىق وپەرا ونەرى تارتادى... بىزدە قانشاما وراتوريا, كانتاتا ەسكەرۋسىز جاتىر. مىسالى, س.مۇحامەدجانوۆتىڭ سەگىز بولىمنەن تۇراتىن «عاسىرلار ءۇنى» دەگەن ءىرى وراتورياسى بار. سوناۋ «اق تابان شۇبىرىندىدان» باستاپ, تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىنگى ارالىقتى سۋرەتتەيدى. حور, وركەستر, سوليستەر قاتىسادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىندا وسى دۇنيەنى نەگە قايتا تىرىلتپەسكە دەگەن وي كەلەدى. «ەسىلدىڭ بويىنا ەل قوندىرعان» قازاقتىڭ قازىرگى كۇيىمەن بايلانىستىرىپ, تۇپنۇسقا تۋىندىعا نۇقسان كەلتىرمەيتىندەي سيپاتتا ءارى قاراي جاڭاشا وربىتەتىن كومپوزيتورعا تاپسىرسا, عالامات جاڭالىق بولماي ما؟! العاش مۇنى ر. ابدۋللين, ب.دوسىمجانوۆ, ب.تولەگەنوۆا ودان كەيىن ح.قاليلامبەكوۆا ەكەۋمىز ورىندادىق. ءبىر ساعاتتىق الاپات وراتوريا سونىمەن ۇمىت قالعانداي.
– قازاق ۇلتتىق وپەرا ونەرىن باسقا حالىقتار قالاي قابىلدايدى؟
– ءبىز مىسالى, 1986 جىلى ء«بىرجان-سارا» وپەراسىن گەرمانيا جۇرتشىلىعىنا اپارىپ كورسەتتىك. ءاي, سونداعى نەمىستەردىڭ تامسانعانى-اي! دراماتۋرگياسى قانداي دەسەڭشى؟ مۇنان اسقان كلاسسيكا بار ما؟! نەمىستەر: «شىركىن, مىنا سپەكتاكلدى نەمىس تىلىنە اۋدارىپ قويسا عوي» دەدى. ال ءبىز شەتەلگە گاسترولدىك ساپارعا شىعا قالساق, شەتەلدىڭ كلاسسيكاسىن اپارامىز. بۇل ولارعا تاڭسىق دۇنيە ەمەس. ۆەرديدى, شەكسپيردى ولار بىزدەن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان ۇلتتىق وپەرانى كوبىرەك ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. ء«بىرجان-سارادا» مۋزىكا دەسەڭ مۋزىكا, بي دەسەڭ بي, ءان دەسەڭ ءان, ايتىس ونەرىنە دەيىن بار. قۇداي-اۋ, مۇنداي باي قۇندىلىق قاي ەلدە بار! مۋزىكاسى, ارياسى, انسامبلدەرى قانداي عاجاپ! سونى نەگە مىسالى, تاتارستان تەاترى تاتارشا, باشقۇرتتار ءوز تىلىنە اۋدارىپ قويماسقا. ء«بىرجان-سارانىڭ» ورىسشا نۇسقاسى راديودا ساقتاۋلى كورىنەدى. 70-جىلدارى تاسپاعا باسىلىپ الىنعان بولسا كەرەك. عاجابى, مۇنى ورىس تىلىندە رەسەيدىڭ انشىلەرى ورىنداعان. وسى تۋرالى العاش ونەر زەرتتەۋشى جارقىن شاكارىمنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىدىم. امىرەنىڭ داۋسىن تاۋىپ اكەلگەن ساپارىندا سونداي تاماشا دۇنيەنى رەسەي قورىنان كوزى شالىپتى. ءبىز پ.چايكوۆسكيدىڭ «قارعانىڭ ماتكەسىن» قويىپ جاتقاندا, قازاقتىڭ ءتول وپەراسى نەگە رەسەي تەاترىندا ساحنالانباۋى كەرەك؟! كەڭەس ۋاقىتىندا ۆەرديدىڭ, ءپۋچچينيدىڭ شىعارمالارى تۇگەل ورىس تىلىندە ورىندالاتىن. بۇگىندە ءار تۋىندى ءوزىنىڭ ءتول تىلىندە جەتكىزىلىپ ءجۇر. سول سياقتى يتاليا تەاترلارىنا دا: ء«بىز دج.ۆەرديدىڭ «ريگولەتتاسىن» ساحنالايمىز, ال سىزدەر ء«بىرجان-سارانى» يتاليان تىلىندە قويىڭىزدار» دەپ, ەكى جاققا بىردەي ءتيىمدى ورتاق كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلسە, كەرەمەت ەمەس پە؟ ءوز باسىم ە.راحماديەۆتىڭ سيمفونيالىق كۇيلەرى – «دايرابايى» مەن «قۇداشا-دۋمانىن» ەستىگەندە شەتەلدىك كورەرمەندەردىڭ ورىندارىنان تىك تۇرىپ, قۇرمەت كورسەتكەنىنە كۋا بولعانمىن. ويتكەنى وندا ۇلتتىق ناقىش پەن ۇلتتىق رۋح بار!
– قازاق كومپوزيتورلارىنان كىمدەرمەن تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىستاسىز؟
– وكىنىشكە قاراي, كاسىبي كلاسسيك كومپوزيتورلارىمىز ا.جۇبانوۆ, م.تولەباەۆ, س.مۇحامەدجانوۆ, م.ماڭعىتاەۆ, ءتىپتى ءا.بەيسەۋوۆتىڭ ءوزى ۇمىتىلىپ بارا جاتىر. الدىڭعى بۋىننان كوزى ءتىرى ارامىزدا جۇرگەن ءىليا جاقانوۆ اعامىزدىڭ 15 شىعارماسىن بىلەمىن. بيىل كومپوزيتوردىڭ 85 جىلدىعى. وسىنىڭ قۇرمەتىنە بيىل اتىراۋعا بارىپ قايتۋ جوسپارىمىزدا بار. «كاۋساردا» شىعارماشىلىق كەزدەسۋىن وتكىزدىك. مەن ول كىسىنىڭ كەڭ تاراعان «اسەل», «دانياردىڭ ءانى», «بالقانتاۋ», «جايلاۋكول كەشتەرى», «ەدىل مەن جايىق» اندەرىن ورىندادىم, ال كومپوزيتور ءار ءاننىڭ شىعۋ تاريحىن بايانداپ بەردى.
– ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «كاۋسار» مادەني-تانىمدىق بىرلەستىگىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىڭىز ۇشان-تەڭىز. وسى تۇسىرىلىمدەردى كوپشىلىك كورەرمەنگە تەلەارنالار ارقىلى حالىققا جەتكىزۋ ويلارىڭىزدا بار ما؟
– «كاۋسار» بىرلەستىگى 2012 جىلى قۇرىلدى. سودان بەرى قانشاما تانىمال تۇلعالارمەن, قالامگەرلەرمەن, عالىمدارمەن كەزدەسۋ وتكىزدىك. ە.راحماديەۆ, ءى.جاقانوۆ, ك.سالىقوۆ, س.قاسقاباسوۆ, ن.ورازالين... ءبارىن تۇگەل ءتىزىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. سيمفونيالىق وركەستر, ايۋحانوۆتىڭ بالەتى, 40 جىلدان استام تاريحى بار «قالامقاس» ءان-بي ءانسامبلى بىزدە قوناقتا بولدى. جاستارعا ەستەتيكالىق تاربيە بەرۋ ءۇشىن بىرلەستىك وتە كوپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءبىر اتتەگەن-ايى, بۇل تۇسىرىلىمدەردى تەلەارنانىڭ فورماتىنا سايكەس كەلمەۋى سەبەپتى كوپشىلىك كورەرمەنگە تاراتا الماي وتىرمىز. بىراق الداعى ۋاقىتتا جەكە البوم ەتىپ باسىپ شىعارۋ نيەتىمىز بار.
– جالپى, ساحنالىق قالپىڭىزدى, داۋسىڭىزدى بۇزباي ساقتاپ قالۋىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟
– بولماشى نارسەلەرگە بولا كوڭىل كۇيىڭدى بۇزباۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاۋ, دۇرىس تاماقتانۋ, ۋاقتىلى ۇيىقتاپ, تىنىعۋ, كۇيزەلىسكە تۇسپەۋ, اشۋعا بەرىلمەۋ – وسىنىڭ ءبارى ءتۇر-سيپاتىڭا, داۋسىڭا اسەر ەتەدى. سوندىقتان كونتسەرت بولاتىن كۇنى ەشكىممەن سويلەسپەۋگە تىرىسامىن. ويتكەنى تەنور وتە نازىك ليريكالىق داۋىسقا جاتادى, كەز كەلگەن نارسەگە اسەرلەنەدى, ۇساق-تۇيەك كەيىستىكتىڭ وزىنە جانى تەز جارالانادى. مۇنى ايتىپ وتىرعانداعى ويىم, قازىر ساحنا مادەنيەتى دەگەنگە كوپ ادام ءمان بەرمەيتىن سياقتى.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«Egemen Qazaqstan»
