ونەر • 24 ماۋسىم، 2021

كەنجەعالي مىرجىقباي: شىڭعىستاۋدان ماڭعىستاۋعا، وسكەمەننەن قاسكەلەڭگە دەيىن ارالاپ ءان سالدىم

182 رەت كورسەتىلدى

– كوپ ادام ونەرگە قۇشتار­لىعىن تۋعان جەرىمەن بايلانىس­تىرىپ جاتادى. ءسىزدىڭ بۇل جولدى تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟

– ۇلىلار مەكەنى، قاسيەتتى اباي مەن شاكارىمنىڭ ەلىندە سارجال دەگەن اۋىل بار. تۋرا پوليگوننىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان. تىپ-تىنىش مۇلگىگەن سايىن دالانىڭ، دەگەلەڭ تاۋىنىڭ تۇبىنەن كەنەت ءدۇرس ەتكەن الاپات ءۇن شىعادى. جەر بەتى الەم تاپىراقتانىپ، تىتىركەنىپ كەتەدى. دالادا بەيقام جايىلعان مال بىتكەن جويقىن جارىلىس­تان وقىس ىرشيدى. ىلە-شالا كوك اسپاننىڭ ءجۇزى سۇرلانىپ، الىپ «ساڭىراۋقۇلاق» پايدا بولادى. بۇل كەساپاتتىڭ زالالىن جەتە سەزىنبەي، الگى كورىنىستى وزىمىزشە قىزىقتاپ، ۇزاق قارايمىز. جا­رىلىس ورىن العان توڭىرەكتى كو­رۋگە اسىعامىز. ۇلكەن ويىلعان شۇڭ­قىرلار مولدىرەپ سۋعا تولىپ جاتادى. ءبىز مۇنى كولگە بالاپ، كۇمپ بەرەمىز. جاقىن ور­نالاسقان اۋىلىمنىڭ ادامدارى ۋاقىت وتە كەلە سونىڭ اششى زاردابىن تارتتى. قانشاما تۋعان-تۋىسىمىز جارىق دۇنيەمەن ەرتە قوش ايتىستى.

سول جەردە مەكتەپ ءبىتىردىم. بالا كۇنىمنەن سپورتقا جاقىن بولدىم. بايگەگە كوپ شاپتىم. اۋىلدا راديودان ەستىگەن اتاقتى انشىلەردىڭ اندەرىن قۇلاعىما قۇيىپ الاتىنمىن. گازەت-جۋرنال­دىڭ كەلۋىن سارىلا كۇتەمىز. ونەر­گە دەگەن قىزىعۋشىلىعىما سو­نىڭ ءبارى اسەر ەتتى. اۋىلدا كور­كەمونەرپازدار ۇيىرمەسى بار بولاتىن. سونىڭ قۇرامىندا دومبىرا تارتىپ، ءان سالدىم. كوپتەگەن سپورت­­تىق جارىسقا قاتىستىم. ونەر­گە قۇشتارلىعىمنان سەمەي­دەگى م.تولەباەۆ اتىنداعى مۋزى­كالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ، كون­سەرۆاتورياعا كەلدىم. ال­ما­تىدا بەكەن جىلىسباەۆ، ەر­مەك سەركەباەۆ، بيبىگۇل تولە­گەنوۆا، روزا جامانوۆا سياقتى حاس شەبەرلەردىڭ داۋسىنا قا­نىعىپ، مۇنان دا بيىك بەلەستى باعىندىرۋعا ۇمتىلدىم. ول كەزدە يتالياعا، فرانتسياعا بارىپ وقۋ – قيال قاناتى جەتپەس ارمان. سودان ماسكەۋ مەن لەنينگرادتا وقىسام دەپ ارماندادىم. ن.ا.ريم­­­سكي-كورساكوۆ اتىنداعى لە­نينگراد كونسەرۆاتورياسىنىڭ ۆو­كال-حور فاكۋلتەتىن وپەرا ءان­شىسى، كونتسەرتتىك ءانشى، پەداگوگ ماماندىعى بويىنشا 1981 جىلى ءبىتىرىپ كەلدىم. كوركەمدىك كەڭەستىڭ تىڭداۋىنان سۇرىنبەي ءوتىپ، اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنا قابىلداندىم. تامىز ايىندا سىدىق مۇحامەد­جانوۆتىڭ (ليبرەتتوسىن جازعان عابيت مۇسىرەپوۆ) «اقان سەرى – اق­توقتى» قويىلىمىنا دا­يىن­دىق ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. بى­لىك­تى ماماندار جاس ءانشىنىڭ دەڭ­گەيىن بايقاپ كورمەككە اقان سە­رىنى سومداۋدى ماعان جۇكتەدى. نا­ريمان قاراجىگىتوۆ، سۇلتان باي­سۇلتانوۆ سياقتى تەنورلارمەن شىعارماشىلىق باسەكەلەسۋ جاس انشىگە از سىناق ەمەس ەدى. «تەاتر تابالدىرىعىن اتتاماي جا­تىپ مىناداي ۇلكەن ءرولدى قالاي سەنىپ تاپسىردى؟» دەپ سىرتىمنان كۇڭكىلدەگەندەر، ء«وزىمىز جولىمىزدى اۋەلى «اباي» وپەراسىنداعى كوكبايدان باستاعانبىز» دەگەندەر تابىلدى. ديريجەر ۆالەري رۋتتەر، رەجيسسەر بايتەن وما­روۆ، حورمەيستەر بازارعالي جامان­باەۆ­پەن قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى دايىندىق جاسادىق. سودان جەمە-جەمگە كەلگەندە كوركەمدىك كەڭەس تىڭداپ، ءبىزدىڭ قۇرامدى بەكىتتى. ءسويتىپ ح.قاليلامبەكوۆا ەكەۋمىز «اقان سەرى – اقتوقتى» وپەراسىندا اقان سەرى، اقتوقتى بولىپ ساحناعا شىقتىق. عابەڭنىڭ، عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ سۇراۋى بويىنشا «قىز جىبەكتە» تولەگەندى وينادىم. قىز جىبەكتى سومداعان نۇرجامال ۇسەنباەۆا ول كەزدە بەسىنشى كۋرستا وقيتىن. س.مۇحا­مەدجانوۆتىڭ «جۇمباق قىز» ليرو-ەپيكالىق وپەراسىندا درا­مالىق تەنوردىڭ داۋسىنا لايىق اۋىر پارتيا بار. وسى پارتيانى ناريمان قاراجىگىتوۆ، امانگەلدى سەمبيننەن كەيىن مەن ورىندادىم. اقان سەرى، ءبىرجان سال، اي­دار، تولەگەنگە قوسا لەنسكيدى («ەۆگەني ونەگين»)، لىكوۆتى («پاتشا قالىڭدىعى»)، تاعى باسقا دا كوپتەگەن پارتيانى سومدادىم. ساحناداعى ون جىل جيناعان تاجىريبەم ەسكەرۋسىز قالعان جوق. 1991 جىلى ەلباسىنىڭ قولىنان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتاعىن الدىم.

– سول جىلدار تاعى نەسىمەن ەسىڭىزدە قالدى؟

– 1991 جىلى كوپشىلىككە جەكە كونتسەرتىمدى ۇسىندىم. اسقار توقپانوۆ، اسەت بەيسەۋوۆ، نۇرعيسا تىلەنديەۆ، ءىليا جاقانوۆ، مۇحتار ماعاۋين، رىمعالي نۇرعاليەۆ، ومىرزاق ايتباەۆ سياقتى مادەنيەت پەن ادەبيەتتىڭ مايتالماندارى، مەملەكەت قايراتكەرلەرى سوۆەتحان نۇرپەيىسوۆ، سيازبەك مۇقاشەۆتار كەلىپ تاماشالادى. تەلەۆيدەنيەگە ءتۇسىردى، حالىق جاقسى قابىلدادى. وڭىرلەردەن وتىنىشتەر كەلىپ تۇسە باستادى.

– جەكە كونتسەرتىن وتكىزەتىن وپەرا انشىلەرى نەكەن-ساياق. ساح­نادا ءان سالۋمەن قاتار ءارى جۇر­گىزۋ­شىنىڭ ءرولىن اتقارۋ وتە سيرەك قۇ­بىلىس. وسى ەكەۋىن قاتار الىپ شى­عۋدىڭ قيىندىعى نەدە؟

– كەي ارىپتەستەرىم كەشتى ءوزىڭىز جۇرگىزەسىز، ءوزىڭىز ورىندايسىز، دەپ تاڭعالادى. ويتكەنى وپەرادا اريا، اريوزا انسامبلدەرىن ورىنداپ بىتكەن ءانشىنىڭ ءسال دامىلداپ، داۋىسىن تۇزەپ الۋىنا مۇمكىندىگى بار. ەڭ كۇردەلى دەگەن وپەراداعى سومدالاتىن پارتيا ءارى كەتسە قىرىق مينۋتتىق. ال كونتسەرتتىك باعدارلامانىڭ كۇر­­دەلىلىگى – ەكى ساعات ءۇزىلىسسىز ورىن­­دايسىز. ءار اۆتوردىڭ ستيل ەرەك­شەلىگى دەگەن تاعى بار. مى­سالى، ءبىر كومپوزيتوردىڭ عانا شى­عارمالارىن شىرقاۋ ونشا قيىن سوقپاۋى مۇمكىن، ال ەندى ءبىر كونتسەرتتە ءان، رومانس، حالىق ءانى، ەسترادانى قاتار ورىنداۋ انشىگە كوپ ەڭبەكتەنۋدى، ىزدەنىستى، پسيحولوگيالىق دايىندىقتى تالاپ ەتەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، كونتسەرت ءانشىسىنىڭ ءباسى بارىنەن بيىك تۇر. اتاقتى ءمۇسىلىم ماگوماەۆ يتاليادا ءبىلىم العان ءانشى. بىراق ءومىر باقي ۇلكەن تەاتردا قالۋدى ماقسات تۇتپادى. ءسويتىپ كونتسەرت ءانشىسى رەتىندە ونەر كورسەتتى. مۇنان ونىڭ ونەرىنە حالىقتىڭ سۇيىس­پەنشىلىگى كەمىپ قالعان جوق. قايتا تاريحتا اتى قالدى.

– اقمولاعا گاسترولدىك ساپارمەن كەلۋىڭىز ءومىرىڭىز بەن ونە­رىڭىزگە نەندەي وزگەرىستەر الىپ كەلگەنىن ايتىپ بەرسەڭىز.

–1996 جىلى 18 مامىردا كونگرەسس-حوللدا (بۇرىنعى تىڭ يگەرۋشىلەر سارايى) وتكەن جەكە كونتسەرتىمدى قازىر كوز الدىما ەلەس­تەتسەم، الابوتەن كۇي كەشەمىن. قالا تۇرعىندارىنىڭ دەنى – وزگە ۇلت وكىلدەرى. ورىندايتىن اندەرىمنىڭ كوبى – قازاق اندەرى. سودان اياقاستىنان باعدارلامانى قايتادان وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى. ۋكراين، پولياك، ورىس اندەرىن قوس­تىم. اق­مولانىڭ ءبىر-ەكى اۋدانىن ارالادىم. وسى ساپار با­رىسىندا سىيلاس اعامىز امان­گەلدى قۇسايىنوۆقا سالەم بەرە كەتۋ ءۇشىن تسەلينوگراد ينجەنەرلىك-قۇرىلىس ينستيتۋتى مەن تسەلينوگراد پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتىنىڭ بىرىگۋى نەگىزىندە ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى اتاۋىنا يە بولىپ جاتقان جاڭا وقۋ ورنىنا باس سۇقتىم. رەكتورمەن بولعان اڭگىمەمىزدىڭ اۋانى بىردەن استانامىزدىڭ بولاشاعىنا قاراي ويىسقاندا: «قازاقتىڭ بولاشاعى استاناسىمەن عانا جارقىن. ماعان سەن سياقتى ونەر ادامدارى كەرەك. وسىندا كوشىپ كەل!» دەپ تو­تەسىنەن ءبىر-اق قويدى. مەن اڭ­تارىلىپ قالدىم. «جالعىز ءوزىم كەلگەندە قولىمنان نە كەلەدى؟ باسقا ارىپتەستەرىمە دە وسى ۇسى­نىسىڭىزدى جەتكىزسەم بولا ما؟» دەپ سۇرادىم. ول كىسى كەلىسىمىن بەردى. بىراق وكىنىشكە قاراي، قولقا سالعان ارىپتەستەرىم كونبەي قويدى. اقمولانىڭ تەز ارادا استانا بولىپ قالىپتاسىپ كەتەتىنىنە كۇمان كەلتىردى.

– ەلوردالىق فيلارمونيا اشىپ، ۇلت-اسپاپتار وركەسترىن قۇرۋعا اتسالىسقان ەڭبەگىڭىز ءوز الدىنا ءبىر توبە ەمەس پە؟

– ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىر جىل قىزمەت ىستەدىم. ودان كەيىن فيلارمونيا اشىلدى. سول كەز­دەگى «تسەليننىي» كينوتەاترى عيماراتى بەرىلدى. ءبىر جىل بويى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ، ساحناسىن، دايىندىق بولمەلەرىن ازىرلەپ، ءانى-مىنە كىرەمىز دەپ وتىرعاندا جاڭا جايىمىزدى تارتىپ الىپ، كوڭىلىمىز اياقاستىنان سۋ سەپكەندەي باسىلدى. كەيىن وعان بوۋلينگ، مەيرامحانا، كازينو جايعاسقانىن ەستىگەندە، ەڭبەگىمىزدىڭ ەش كەتكە­نىنە وكىندىك. 1997 جىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى جانىبەك كارىبجانوۆ اقمولا وبلىسىنا اكىم بولىپ تاعايىندالدى. سول ۋاقىتتا «قا­زاق ادەبيەتى» گازەتىندە جا­رىق كورگەن جانايقايىمدى وقى­عان اكىم اعامىز مەنى فيلار­مونيا ديرەكتورى قىزمەتىنە شاقىر­دى. الدىمىزدا استانانى قازا­قىلاندىرۋ، جەرگىلىكتى مۋزىكانت­تاردى تارتۋ مىندەتى تۇردى. وڭىر­لەردەن ماماندار تارتتىق. پاۆ­لوداردان ديريجەرلىككە مىر­زاعالي ايدابولوۆ اعامىزدى ال­دىردىق. ءسويتىپ قۇرامى 60 ادام­نان تۇراتىن ۇلت-اسپاپتار وركەس­ترىنىڭ نەگىزىن قالادىق. سالتاناتتى اشىلۋى 1998 جىلى ساۋىردە جاستار سارايىندا ءوتتى. سول جىلى مۋزىكا اكادەمياسىندا ءان سالۋ كافەدراسى اشىلىپ، رەكتورى ايمان مۇساقوجاەۆانىڭ شاقىرۋىمەن سوندا باردىم. مۇندا 2007 جىل­عا دەيىن كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردىم. كوپتەگەن شاكىرت دايارلاپ، پروفەسسور اتاندىم. ودان كەيىن شىعىس قازاقستان وبلىسى مادەنيەت باسقارماسىندا بەس جىل قىزمەت ىستەدىم. 2012 جىلى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆتىڭ شا­قىرۋىمەن استاناعا قايتا ورالىپ، «كاۋسار» مادەني-تانىمدىق بىرلەستىگىن قۇرۋعا اتسالىستىق.

– اباي اندەرىن قاي ۋاقىتتان بەرى ناسيحاتتاپ كەلەسىز؟

– الەمنىڭ 18 مەملەكەتىندە ونەر كورسەتتىم. سول سەكىلدى شىڭ­­­عىستاۋدان ماڭعىستاۋعا، وس­­كەمەننەن قاسكەلەڭگە دەيىن ارالاپ ءان سالدىم. كونتسەرتتىك باعدارلامالارىم «استاناعا ءان-شاشۋ»، «عابەڭ جانە مۋزىكا»، «يا ۆسترەتيل ۆاس»، «كوكتەم سەزىم» دەگەن اتپەن ءوتتى. سالا-سالا بويىنشا مۇنداي سەگىز كونتسەرتىم بار ەكەن. 2006 جىل رەسەيدە اباي جىلى، قازاقستاندا پۋشكين جىلى بولىپ بەلگىلەندى. سوعان بايلانىس­تى مينيسترلىك بۇل ساپارعا لايىق ونەر ادامىن ىزدەستىردى. سول تۇستا مەنىڭ «اباي-پۋش­كين» جوبام ءمينيستردىڭ كوزىنە شالىنىپ، كونتسەرتىمدى ءوزى كەلىپ تاماشالادى. ءسويتىپ سول جىلى ماسكەۋ، سانكت-پەتەربۋرگ قالالا­رىنان باستاپ، رەسەيدىڭ استراحان، ورىنبور، سامارا، ومبى، تومسك، بارناۋل، ءنوۆوسىبىر سياقتى بىرنەشە وڭىرىنە جولىمىز ءتۇستى. ءبىر ايعا جۋىق رەسەيدى ارالاپ، ون بەس كونتسەرت بەردىم.

اباي اندەرىن ناسيحاتتاۋ ماق­ساتىمەن 1994-1995 جىلدارى قىر­عىزستانعا، وزبەكستانعا، ۋكراي­ناعا، رەسەيگە، تۇركياعا، يران مەن مىسىرعا گاسترولدىك ساپارمەن باردىم. الماتىدا تەك قانا اباي اندەرىنەن تۇراتىن جەكە كونتسەرتىم ءوتتى. ۇلى اقىننىڭ 160-170 جىلدىق تويلارىنا ارناعان ءان تارتۋلارىم تاعى بار. سونداعى تاسپالارىم ساقتاۋلى. كونتسەرتتىك باعدارلامامدى ساپارىما قاراي ءبىراز وزگەرتىپ، تولىقتىرىپ وتىردىم. تۇركيا، فرانتسيا، پولشا، گەرمانيا، رۋمىنيا ەلدەرىندە ونەر كورسەتتىم. بىلتىر ارمەنياعا بارىپ قايتتىق. ابايدى تۇركى الەمىنە كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماق­ساتىمەن تۇركياداعى ءىس-شاراعا قاتىستىم.

– كونتسەرتتىك باعدارلاما­ڭىز­دا ابايدىڭ قانشا ءانى بار؟

– ابايدىڭ ءوزىنىڭ اندەرى مەن اقىن سوزىنە قازاق كومپوزيتورلارى جازعان شىعارمالاردى قوسا ەسەپتەگەندە، باس-اياعى 25 ءان بار. ال «پۋشكين-اباي» باعدارلاماسىندا پۋشكيننەن – 12، ال ابايدان 13 ءان ورىنداپ، كەشتى ءوزىم جۇرگى­زەمىن. بىلتىر اقىننىڭ 175 جىل­دىعىنا وراي اباي اندەرى مەن اقىن ولەڭدەرىنە جازىلعان قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ ۆوكالدىق شىعارمالارىن اباي تۆ ارناسى تۇگەل جازىپ الدى. ۇلى اقىندى اسپەتتەۋ ءالى دە جالعاسىن تابۋدا.

– انشىلەردىڭ جۇرەگى داۋالاي بەرمەيتىن اقىن ولەڭدەرىنە جا­زىلعان قانداي ۇلكەن شىعار­مالار بار؟

– العاش ب.جىلىسباەۆ اعامىز ورىنداعان م.ماڭعىتاەۆتىڭ «ولسە ولەر تابيعات، ادام ولمەس»، م.تولەباەۆتىڭ «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن» رومانستارىن ورىنداۋعا كەز كەلگەن ءانشى تاۋەكەل ەتە بەرمەيدى. اقىن ولەڭدەرىنە جازىلعان س.مۇحامەدجانوۆتىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا»، ن.تىلەنديەۆ اعامىزدىڭ كەڭ دياپازوندى «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم» رومانستارى دا وتە سيرەك ورىندالادى. ت.شا­پايدىڭ «ەسىڭدە بار ما جاس كۇنىڭ» ءانى مەن م.ىبىراەۆتىڭ «قانسوناردا» جەلدىرمەسىن العاش رەت مەن ورىندادىم. ال ابايدىڭ ءوزىنىڭ «كوزىمنىڭ قاراسى»، «جەلسىز تۇندە جارىق اي»، «قالامقاس»، «سەگىز اياق» اندەرىن رويالگە ءتۇسىرىپ ايتتىم. نەمىس اقىنى گەتەنىڭ ولەڭىن لەرمونتوۆ «گورنىە ۆەرشينى» دەپ ءتارجىمالاسا، مۇنى اباي «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» دەپ اۋدارىپ، مۋزىكا جازدى. گەرمانياعا بارعان ساپارىمدا سۇيەمەلدەۋسىز مەن وسى ءاننىڭ ءبىر شۋماعىن نەمىسشە، ءبىر شۋماعىن ورىسشا، سوسىن قازاقشا ورىندادىم.

– قازاق ۇلتتىق وپەراسى قازىر قاي دەڭگەيدە دەپ ويلايسىز؟

– بۇرىن وپەرا انشىلەرى تانىمال تۇلعا سانالاتىن. جۇرتقا ە.سەركەباەۆ، ر.جامانوۆا، ب.تولە­گەنوۆا، ش.ۇمبەتاليەۆ، ح.ەسىموۆ، ح.قاليلامبەكوۆا، ءا.دى­نىشەۆ سياقتى وپەرا ساڭ­لاقتارىنىڭ ساحناداعى ونەرىن تاماشالاۋ ارمان بولاتىن. بۇگىندە سونداي قىزىعۋشىلىق اسا اڭعارىلا قويمايدى. ۇلتتىق قويىلىمدار تام-تۇم. «اباي»، ء«بىرجان-سارا»، «قىز جىبەك»... وسىمەن ءتامام. ونىڭ وزىندە وسى سپەكتاكلدەردى كەيىن سىرتتان كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قويىپ جاتقانى قىن­جىلتپاي قويمايدى. تاريحي دۇنيەلەردى ولار قالاي تۇسىنەدى؟ مىسالى، س.مۇحامەدجانوۆتىڭ ءۇش وپەراسى بار. بىراق قويىلمايدى. نەگە؟ دراما تەاترلارىندا رەجيسسەرلەر بار دا، ال وپەرادا كاسىبي مامان جوقتىڭ قاسى. ليبرەت­تو جازاتىندار مۇلدەم جوق. ديري­جەرلەر بار-اۋ، بىراق دەنى باتىسقا ەلىكتەيدى. كەي انشىلەر ءتىلىن شايناپ، قازاقشانى بۇزىپ ورىنداپ تۇرادى. باياعىدا وپەرا، بالەت جا­زاتىندارعا مينيسترلىكتەن اجەپ­تاۋىر قارجى بولىنەتىن. قازىر ۋ-شۋ مەن شوۋ-بيزنەس العا وزىپ تۇر. «قالامقاس» پەن «اقباقايدى» قىزدار شىرقاپ كەتتى. داۋىس دياپازونى دەمى جەتپەي تۇرعان تۇستا مەليزم، فورشلاگ قوسىپ بۇزىپ ايتادى. ا.جۇبانوۆتىڭ «قارلىعاش» ءانىنىڭ قايىرماسىنداعى «احا-اۋ» دەيتىن تۇسىن تاستاپ، وزدەرىنىڭ مانەرىنە سالىپ ورىنداۋشىلار پايدا بولدى. جاڭا اندەردى بۇرمالاعانىنا كونەرسىڭ، ال بىراق كلاسسيكالىق اندەردى ويتۋگە بولمايدى.

وپەراداعى كاسىبي انشىلەر تاسادا قالىپ قويىپ جاتىر. نە ناسيحات، نە جارناماسىن كوزىڭىز شالمايدى. سول سەبەپتى مەن ءوزىم­­نىڭ شاكىرتتەرىمدى: «نەگە جەكە كونتسەرتتەرىڭمەن ساحناعا شىق­پايسىڭدار؟ بۇلاي قاشانعى جۇرە بەرەسىڭدەر؟» دەپ ءجيى قامشىلاپ تۇرامىن. اتتەڭ، بىراق ءالى سول قالپى، وزگەرىس بايقالمايدى. مەن كەزىندە لەنينگرادتا بوريس شتوكولوۆ، ۆلاديمير اتلانتوۆ، ەلەنا وبرازتسوۆا، يرينا بوگاچەۆا سياقتى ساڭلاقتاردىڭ وپەرامەن قابات كونتسەرتتىك جيىنداردا دا جانىپ تۇرىپ ونەر كورسەتكەنىنە كۋا بولدىم. وپەرا ءانشىسى قازاق اندەرىن شىرقاماسىن دەگەن قاتىپ قالعان زاڭ جوق. كەيبىرىنىڭ قازاق كومپوزيتورلارىنا مۇرىن ءشۇيىرىپ، مەنسىنبەي تۇراتىنىن ءىشىم سەزەدى.

مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ا.رايىمقۇلوۆا حانىم فونوگراممانى توقتاتسا، وسى ءبىر-اق ىسىمەن تاريحتا اتى قالار ەدى.

– وپەرادا بۇرىندارى ماس­كەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگ مەكتە­بىنەن ءوتۋ ۇلكەن جەتىستىك سانالاتىن. قازىر دە سولاي ما؟

– قازىرگىلەر يتاليالىق با­عىتقا كوبىرەك جۇگىنەدى. بايا­عىدا ە.سەركەباەۆتىڭ، ب.جى­لىس­­باەۆتىڭ، اعايىندى ابدۋل­لين­دەردىڭ، ر.جامانوۆانىڭ، ب.تو­لە­گەنوۆانىڭ، ن.قاراجىگىتوۆ پەن ع.ەسىموۆتەردىڭ داۋسىن ءبىر-بىرىنەن وڭاي اجىراتاتىن ەدىك. ويتكەنى وزىندىك ءۇنى، داۋىس تەمبرى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن. سونىسىمەن جان باۋرايتىن، سۇيسىنتەتىن. ال قازىر داۋىستاردىڭ كوبى ينكۋبا­توردان شىققان سياقتى ءبىر-بىرى­نەن اۋمايدى. جاپپاي يتاليا ما­نەرىن يگەرەمىز دەپ جانتالاسادى. فرانتسيا، گەرمانيا، يتاليا تەاترلارىندا ونەر كورسەتىپ ءجۇر دەگەندەي. بىراق جەكە ءوزىنىڭ ءۇنى بولماعان ءانشى ساحناعا جۇتىلادى. اينالىپ كەلگەندە، مۇنىڭ زاردابىن قازاق ۇلتتىق وپەرا ونەرى تارتادى... بىزدە قانشاما وراتوريا، كانتاتا ەسكەرۋسىز جاتىر. مىسالى، س.مۇحامەدجانوۆتىڭ سەگىز بولىمنەن تۇراتىن «عاسىرلار ءۇنى» دەگەن ءىرى وراتورياسى بار. سوناۋ «اق تابان شۇبىرىندىدان» باس­تاپ، تاۋەلسىزدىك العانعا دە­يىنگى ارالىقتى سۋرەتتەيدى. حور، وركەستر، سوليستەر قاتىسادى. تاۋەل­سىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىندا وسى دۇنيەنى نەگە قايتا تىرىلتپەسكە دەگەن وي كەلەدى. «ەسىلدىڭ بويىنا ەل قوندىرعان» قازاقتىڭ قازىرگى كۇيىمەن بايلانىس­تىرىپ، تۇپنۇسقا تۋىندىعا نۇقسان كەلتىرمەيتىندەي سيپاتتا ءارى قاراي جاڭاشا ور­بىتەتىن كومپوزيتورعا تاپسىرسا، عالامات جاڭالىق بولماي ما؟! العاش مۇنى ر. ابدۋللين، ب.دوسىمجانوۆ، ب.تولەگەنوۆا ودان كەيىن ح.قاليلامبەكوۆا ەكەۋمىز ورىندادىق. ءبىر ساعاتتىق الاپات وراتوريا سونىمەن ۇمىت قالعانداي.

– قازاق ۇلتتىق وپەرا ونە­رىن باسقا حالىقتار قالاي قا­بىلدايدى؟

– ءبىز مىسالى، 1986 جىلى ء«بىر­جان-سارا» وپەراسىن گەر­مانيا جۇرتشىلىعىنا اپارىپ كورسەتتىك. ءاي، سونداعى نەمىستەردىڭ تامسانعانى-اي! دراماتۋرگياسى قانداي دەسەڭشى؟ مۇنان اسقان كلاسسيكا بار ما؟! نەمىستەر: «شىركىن، مىنا سپەكتاكلدى نەمىس تىلىنە اۋدارىپ قويسا عوي» دەدى. ال ءبىز شەتەلگە گاسترولدىك ساپارعا شىعا قالساق، شەتەلدىڭ كلاسسيكاسىن اپارامىز. بۇل ولارعا تاڭسىق دۇنيە ەمەس. ۆەرديدى، شەكسپيردى ولار بىزدەن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان ۇلتتىق وپەرانى كوبىرەك ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. ء«بىرجان-سارادا» مۋزىكا دەسەڭ مۋزىكا، بي دەسەڭ بي، ءان دەسەڭ ءان، ايتىس ونەرىنە دەيىن بار. قۇداي-اۋ، مۇنداي باي قۇندىلىق قاي ەلدە بار! مۋزىكاسى، ارياسى، انسامبلدەرى قانداي عاجاپ! سونى نەگە مىسالى، تاتارستان تەاترى تاتارشا، باشقۇرتتار ءوز تىلىنە اۋدارىپ قويماسقا. ء«بىرجان-سارانىڭ» ورىسشا نۇسقاسى راديودا ساقتاۋلى كورىنەدى. 70-جىل­دارى تاسپاعا باسىلىپ الىن­عان بولسا كەرەك. عاجابى، مۇنى ورىس تىلىندە رەسەيدىڭ انشىلەرى ورىنداعان. وسى تۋرالى العاش ونەر زەرتتەۋشى جارقىن شاكا­رىمنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىدىم. امى­رەنىڭ داۋسىن تاۋىپ اكەلگەن ساپارىندا سونداي تاماشا دۇنيەنى رەسەي قورىنان كوزى شالىپتى. ءبىز پ.چايكوۆسكيدىڭ «قارعانىڭ ماتكەسىن» قويىپ جاتقاندا، قازاق­تىڭ ءتول وپەراسى نەگە رەسەي تەاترىندا ساحنالانباۋى كەرەك؟! كەڭەس ۋاقىتىندا ۆەرديدىڭ، ءپۋچ­چينيدىڭ شىعارمالارى تۇگەل ورىس تىلىندە ورىندالاتىن. بۇگىندە ءار تۋىندى ءوزىنىڭ ءتول تىلىندە جەت­كىزىلىپ ءجۇر. سول سياقتى يتاليا تەاترلارىنا دا: ء«بىز دج.ۆەرديدىڭ «ريگولەتتاسىن» ساحنالايمىز، ال سىزدەر ء«بىرجان-سارانى» يتاليان تىلىندە قويىڭىزدار» دەپ، ەكى جاققا بىردەي ءتيىمدى ورتاق كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلسە، كەرەمەت ەمەس پە؟ ءوز باسىم ە.راحما­ديەۆتىڭ سيمفونيالىق كۇيلەرى – «دايرابايى» مەن «قۇ­داشا-دۋمانىن» ەستىگەندە شەتەلدىك كورەرمەندەردىڭ ورىندارىنان تىك تۇرىپ، قۇرمەت كورسەتكەنىنە كۋا بولعانمىن. ويتكەنى وندا ۇلتتىق ناقىش پەن ۇلتتىق رۋح بار!

– قازاق كومپوزيتورلارىنان كىمدەرمەن تىعىز شىعار­ما­شى­لىق بايلانىستاسىز؟

– وكىنىشكە قاراي، كاسىبي كلاسسيك كومپوزيتورلارىمىز ا.جۇبانوۆ، م.تولەباەۆ، س.مۇ­حامەدجانوۆ، م.ماڭعىتاەۆ، ءتىپتى ءا.بەيسەۋوۆتىڭ ءوزى ۇمىتىلىپ بارا جاتىر. الدىڭعى بۋىننان كوزى ءتىرى ارامىزدا جۇرگەن ءىليا جاقانوۆ اعامىزدىڭ 15 شىعار­­ماسىن بىلەمىن. بيىل كوم­پو­زيتوردىڭ 85 جىلدىعى. وسىنىڭ قۇرمەتىنە بيىل اتىراۋعا بارىپ قايتۋ جوسپارىمىزدا بار. «كاۋ­ساردا» شىعارماشىلىق كەز­دەسۋىن وتكىزدىك. مەن ول كىسىنىڭ كەڭ تاراعان «اسەل»، «دانياردىڭ ءانى»، «بالقانتاۋ»، «جايلاۋكول كەشتەرى»، «ەدىل مەن جايىق» ان­دەرىن ورىندادىم، ال كومپوزيتور ءار ءاننىڭ شىعۋ تاريحىن بايانداپ بەردى.

– ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «كاۋسار» مادەني-تانىمدىق بىرلەستىگىنە سىڭىر­گەن ەڭبەگىڭىز ۇشان-تەڭىز. وسى تۇسىرىلىمدەردى كوپشىلىك كورەر­مەنگە تەلەارنالار ارقىلى حا­لىققا جەتكىزۋ ويلارىڭىزدا بار ما؟

– «كاۋسار» بىرلەستىگى 2012 جىلى قۇرىلدى. سودان بەرى قانشاما تانىمال تۇلعالارمەن، قالامگەرلەرمەن، عالىمدارمەن كەزدەسۋ وتكىزدىك. ە.راحماديەۆ، ءى.جاقانوۆ، ك.سالىقوۆ، س.قاس­قاباسوۆ، ن.ورازالين... ءبارىن تۇگەل ءتىزىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. سيم­فونيالىق وركەستر، ايۋحانوۆتىڭ بالەتى، 40 جىلدان استام تاريحى بار «قالامقاس» ءان-بي ءانسامبلى بىزدە قوناقتا بولدى. جاستارعا ەستەتيكالىق تاربيە بەرۋ ءۇشىن بىرلەستىك وتە كوپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءبىر اتتەگەن-ايى، بۇل تۇ­سىرىلىمدەردى تەلەارنانىڭ فورماتىنا سايكەس كەلمەۋى سەبەپتى كوپشىلىك كورەرمەنگە تاراتا الماي وتىرمىز. بىراق الداعى ۋاقىتتا جەكە البوم ەتىپ باسىپ شىعارۋ نيەتىمىز بار.

– جالپى، ساحنالىق قال­پىڭىزدى، داۋسىڭىزدى بۇزباي ساقتاپ قالۋىڭىزدىڭ سىرى نە­دە؟

– بولماشى نارسەلەرگە بولا كوڭىل كۇيىڭدى بۇزباۋ، سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاۋ، دۇرىس تاماقتانۋ، ۋاقتىلى ۇيىقتاپ، تىنىعۋ، كۇيزەلىسكە تۇسپەۋ، اشۋعا بەرىلمەۋ – وسىنىڭ ءبارى ءتۇر-سيپاتىڭا، داۋسىڭا اسەر ەتەدى. سوندىقتان كونتسەرت بولاتىن كۇنى ەشكىممەن سويلەسپەۋگە تىرىسامىن. ويتكەنى تەنور وتە نازىك ليريكالىق داۋىسقا جاتادى، كەز كەلگەن نارسەگە اسەرلەنەدى، ۇساق-تۇيەك كەيىستىكتىڭ وزىنە جانى تەز جارالانادى. مۇنى ايتىپ وتىرعانداعى ويىم، قازىر ساحنا مادەنيەتى دەگەنگە كوپ ادام ءمان بەرمەيتىن سياقتى.

 

اڭگىمەلەسكەن

قاراشاش توقسانباي،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار