شيكىزاتتان كومپوزيتتى ونىمگە دەيىن...

بىلتىر اتالعان ينستيتۋت عالىمدا­رى­نىڭ ء«تۇستى مەتاللۋرگيانىڭ ساپاسى سايكەس كەلمەيتىن شيكىزاتىنان ماركالى سەلەندى ءوندىرۋ جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىز ۆاكۋمدىق-تەمپەراتۋرالىق تەحنولوگيانى ازىرلەۋ جانە ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ» تاقىرىبىنداعى جۇمىسى عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى مەم­لەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى. شىندى­عىندا, ينستيتۋت عالىمدارى ءتۇستى, اسىل, سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارى مەتاللۋرگياسى, مينەرالدىق جانە تەحنوگەندىك شيكىزاتتى بايىتۋ باعىتىندا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردىڭ قۋاتتى عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىردى.

مەتاللۋرگيا جانە كەن بايىتۋ ينس­تي­تۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, تەحنيكا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باعداۋلەت كەنجاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءوزى باسقارىپ وتىرعان عىلىمي مەكەمە سەكسەن جىلدىق تاريحىندا وتان­دىق عى­لىمنىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن انىق كورسەتكەن. ويتكەنى بۇل ينستيتۋت – قازىرگى تاڭدا سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارىن كەشەندى وڭدەۋ, جاڭا فۋنكتسيونالدىق قورىتپالار مەن ماتەريالدار جاساۋ, جوعارى تەحنولوگيالىق مەتاللۋرگيالىق ۇدەرىستەردى دامىتۋ باعىتىندا ەلىمىزدەگى جەتەكشى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ءبىرى سانالادى. ال الەمدىك نارىقتا ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە مەتالدارعا سۇرانىستىڭ ارتۋى ينستيتۋتتا جۇزەگە اسىپ جاتقان زەرتتەۋلەردىڭ وزەكتىلىگىن ودان ءارى كۇشەيتىپ وتىر.

الەمدە زەرتتەلگەن سيرەك جەر مەتال­دا­رىنىڭ قورى شامامەن 132 ملن تون­نانى قۇرايدى. ال سيرەك جەر مەتالدا­رىنىڭ 90 پايىزى قىتاي, اقش جانە اۋستراليادا وندىرىلەدى. سونداي-اق مۇنداي ەلەۋلى رەسۋرستار ۆەتنام, برازي­ليا, رەسەي جانە ءۇندىستاندا دا بار. قى­تاي بۇگىندە سيرەك جەر مەتالدارى ءوندى­رىسىنىڭ الەمدىك كوشباسشىسىنا اينالدى. ونىڭ ۇلەسىنە الەمدىك سيرەك جەر مەتالدارى ءوندىرىسىنىڭ – 60, وڭدەۋ قۋاتىنىڭ – 85, سيرەك جەر مەتالدارى نەگىزىندەگى جوعارى بەرىك تۇراقتى ماگنيتتەردىڭ 90 پايىزدان استامى تيەسىلى. ال ەلىمىزدە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردىڭ 10-نان اسا ءىرى كەن ورنى بار. الەمدىك تۇتىنۋ ديناميكاسى كورسەتكەندەي, 2028 جىلعا قاراي سيرەك جەر مەتالدارىنا سۇرانىس جىلىنا 8 پايىزدى قۇراپ, ورتاشا وسىممەن 420 مىڭ تونناعا جەتۋى مۇمكىن. سۇرانىس پەن باستاپقى رەسۋرستار قورى اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ ماقساتىندا سيرەك جەر مەتالدارىن جاڭا شيكىزات كوزدەرىنەن الۋعا قاتىستى زەرتتەۋلەردى كۇشەيتۋ قاجەت. وسىعان وراي ينستيتۋت ءىرى عىلىمي زەرتتەۋ باعىتىنداعى جوبالاردى جەتىلدىرۋ ۇستىندە.

«بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ جەراستى قازبا بايلىعى شيكىزات كۇيىندە شەتەلدەرگە كەتتى. ەندگى كەزەكتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋعا بايلانىستى تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا مۇناي-گاز, تاۋ-كەن, مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, عارىش سالاسىنا كەرەكتى كومپوزيتتى ماتەريالدار شىعارۋ ءوندىرىسىن دامىتاتىن كەز كەلدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز بارلانعان قورلار مەن ءتۇستى مەتالدار ءوندىرۋ كولەمى بويىنشا الەمنىڭ العاشقى وندىعىنا كىرەدى. بۇل پوزيتسيا مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىن ۇزاق جىل جەتەكشى زۆەنوعا اينالدىرا الادى. وسىعان دەيىن ءتۇستى مەتالدار شەتەلگە وڭدەۋ ماقساتىندا جىبەرىلىپ كەلدى. سوندىقتان 4-ءشى جانە 5-ءشى قايتا ءبولۋ كاسىپورىندارىن دامىتا وتىرىپ, شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى دامىتۋعا كۇش سالۋعا ءتيىسپىز», دەيدى ب.كەنجاليەۆ.

2023 جىلى ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ مەتاللۋرگيا جانە بايىتۋ ينستيتۋتى مەن كورەيانىڭ ونەركاسىپتىك تەحنولوگيالار ينستيتۋتى عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. وسى ماقساتتا ءوزارا ءبىلىم مەن تاجىريبە الماسا وتىرىپ, ەلىمىزدە جوعارى تەمپەراتۋرالى رەاكتسيالارعا قابىلەتتى سيرەك مەتالدار مەن جوعارى ساپالى ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىنىڭ «Center for High-Temperature/Reactive Rare Metal Materials and High-Quality Industrial Products Technology» عىلىمي ورتالىعىن اشۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. ەكى ەلگە دە سەپتىگىن تيگىزەتىن وزىق تاجىريبەلەر مەن تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋدى ماقسات ەتە وتىرىپ, سيرەك مەتالداردى كورەي ەلىندە شىعاتىن ماتەريالدار مەن بولشەكتەردى ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ, مەتالل قورىتۋ ناتيجەسىندە الىنعان ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. بۇل باستاما عىلىمي زەرتتەۋلەردى تەرەڭدەتۋگە, جاڭا تەحنولوگيالاردى ترانسفەرلەۋگە جانە باسەكەگە قابىلەتتى جاس عالىمدار مەن جوعارى بىلىكتى كادرلار دايارلاۋعا سەرپىن بەرەدى.

قازىرگى تاڭدا ينستيتۋتتىڭ عىلىمي جاڭالىقتارى مەتاللۋرگيالىق ۇدەرىس­تەر تەورياسىن دامىتۋعا نەگىز بولىپ, ەلىمىز بەن شەتەل كاسىپورىندارىندا ەنگىزىلگەن بىرەگەي ءارى ءتيىمدى تەحنولو­گيا­لاردىڭ قولدانىسىنا جول اشتى. عا­لىمدار ازىرلەگەن مىس, التىن, قالايى, اليۋميني, گاللي, ۆانادي, رەني, سەلەن ءوندىرۋ تەحنولوگيالارى بالقاش مىس بالقىتۋ زاۋىتى, پاۆلودار اليۋميني زاۋىتى, ەرتىس پوليمەتالل كومبيناتى, «KAZ Minerals», «Kazakhmys Smelting», «التىنتاۋ كوكشەتاۋ» جانە وزگە دە ءىرى ءوندىرىس ورىندارىندا ءتيىمدى قولدانىلىپ جاتىر. «Kazakhmys Progress» كاسىپورنىندا كالدو پەشىنىڭ شلاك وڭدەۋ جانە شيكى سەلەندى رافيناتسيالاۋ تسەحى ىسكە قوسىلدى.

بۇگىندە ينستيتۋتتا 142 عىلىمي قىز­مەتكەر جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ زياتكەرلىك الەۋەتى دە جوعارى. وعان مىنا كورسەتكىش­تەر دالەل: 2 مىڭنان اسا ونەرتابىس تىركەلىپ, 25 ەلدەن 67 پاتەنت الىنعان. مەكسيكا, بوليۆيا, يسپانيا, اۋستراليا, يتاليا, گەرمانيا, شۆەيتساريا كومپانيالارىمەن مىس ءوندىرۋ, قالايىنى رافينادتاۋ, گاللي مەن ۆانادي الۋ تەحنولوگيالارى بويىنشا 12 ليتسەنزيا­لىق, جاپونيا, شۆەي­تساريا, گەرمانيا, بەلگيا جانە يتاليا فيرمالارىمەن گالليمەن قامتا­ما­سىز ەتۋ ءۇشىن 6 وپ­تسيالىق كەلىسىم جاسالعان.

قازىرگى تاڭدا دا ينستيتۋت عالىمدارى مەتاللۋرگيا سالاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ باعىتىندا تىڭ زەرتتەۋلەردى ىسكە اسىرىپ جاتىر.

الماتى