بىراق ۇمىتسىزدىككە سالىنباۋ قاجەت جانە G7 ەلدەرىنىڭ ارەكەتىن اسىرە ماقتاۋ دا دۇرىس ەمەس. ەگەر ۆاكتسينا سالۋدىڭ قازىرگى كۇندەلىكتى قارقىنىن ساقتاساق, الەم حالقىن ۆاكتسينامەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنا 2022 جىلعى قاڭتارعا قول جەتكىزۋىمىز مۇمكىن. كەز كەلگەن ءتيىمدى ارەكەتكە باستايتىن العاشقى قادام – پروبلەمانىڭ شەشىلەتىنىنە سەنۋ. وسى ماقساتتا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان 34 قايراتكەر مەن ويشىل «پاندەميادان كەيىنگى ساياسات جونىندەگى جاھاندىق كوميسسيا» دەپ اتالاتىن جوعارى دەڭگەيلى, تاۋەلسىز توپ قۇردى. ولار الەمدەگى ۆاكتسينا سالۋ قارقىنىن ەسەپتەپ شىعاردى. تاڭعالارلىعى, شارتاراپتى ەكپەمەن قامتاماسىز ەتۋ ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا جەڭىل ەكەن. وعان قوسا G7 ەلدەرى جوسپارلاعان مەرزىمنەن بۇرىن قول جەتكىزە الامىز.
ەسەپتەۋ وتە قاراپايىم. بىراق الدىمەن حالقى ەڭ كوپ قىتايدى ۇلگى تۇتامىز با, الدە ەرەكشە جاعداي رەتىندە قاراستىرامىز با؟ سونى انىقتاپ الۋ كەرەك. Our World in Data مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا قىتايدا كۇنىنە 17-20 ميلليون ەكپە سالىنادى. ال الەم بويىنشا بۇل كورسەتكىش 33-36 ميلليونعا تەڭ. ەگەر قىتايدى ەسەپكە الساق, جاھان حالقىن 200 كۇن ىشىندە تولىقتاي قامتىپ شىعامىز. ال قىتايدى قوسپاساق, مەرزىم 370 كۇنگە دەيىن ۇزارادى. بۇل ايىرماشىلىق وتە ماڭىزدى. ويتكەنى مەجەلى دەڭگەيگە 2020 جىلعى قاڭتاردا ەمەس, شىلدە ايىندا قول جەتكىزەمىز. ءتىپتى قىتايلىق ۆاكتسينالاردىڭ تيىمدىلىگى تومەن بولعاندىقتان, 90 پايىزدىق شەككە جەتۋ قاجەت بولسا دا, وسىنداي ۋاقىت كەرەك.
سانداردى سويلەتەيىك. الەم حالقىنىڭ سانى 7,9 ميللياردتى قۇرايدى. ولاردىڭ 5,85 ميللياردى ەرەسەكتەر (74 پايىز). ەگەر ماقسات يممۋندىق دەڭگەيدى 80 پايىزعا جەتكىزۋ بولسا, 4,7 ميلليارد ادامعا ەكپە سالۋ قاجەت. ۆاكتسينا ەكى مارتە ەگىلەتىندىكتەن, 9,4 ميلليارد دوزا كەرەك. Our World in Data مالىمەتتەرىنە ساي, 2021 جىلعى 11 ماۋسىمعا دەيىن بۇكىل الەمدە 2,3 ميللياردتان استام ەكپە سالىندى. ياعني ەندى بىزگە 7 ميللياردتان استام دوزا قاجەت. مۇنى ءبىر كۇندە شىعارىلاتىن ۆاكتسينانىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنە (34 ملن) ءبولىڭىز. سوندا شامامەن 211 كۇن شىعادى. ال بۇل 2022 جىلعى قاڭتارعا سايكەس كەلەدى.
ارينە 7 ميلليارد – وتە كوپ. بىراق مىناعان قاراڭىز. كۇن سايىن قىتاي 17-20 ميلليون دوزا سالادى. ال ءۇندىستاندا كۇندەلىكتى ەكپە العاندار سانى 3 ميلليوننان استى. ءتىپتى افريكادا 900 000-عا جەتتى. ياعني وسى ايدىڭ باسىنا قاراعاندا ۆاكتسينا ەگۋ كورسەتكىشى 37 پايىزعا وسكەن. وعان قوسا, كوپتەگەن ەلدە بۇل كورسەتكىش كوبەيىپ كەلەدى. ورتاشا تابىسى بار ەلدەردىڭ ءبارى قىتايدىڭ قارقىنىنا ىلەسە الماسا دا, ەڭ كەمى ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىك سىيلايدى.
بەرتىنگە دەيىن ۇجىمدىق يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋعا نەگىزگى تەجەۋ بولىپ, ۋايىمداتقان – ۆاكتسينانىڭ جەتىسپەۋى ەدى. بىراق ءوندىرىس كۇرت ءوسىپ كەلەدى. دۇنيەجۇزى بويىنشا كەمى ءبىر ءىرى رەتتەۋشى ورگان ماقۇلداعان ۆاكتسينانى شىعارۋ كولەمى ساۋىردە 420 ميلليون دوزادان مامىر ايىندا 822 ميلليون دوزاعا دەيىن ۇلعايعان.
وسىنىڭ جارتىسىنان استامى قىتايدىڭ ەكى ۆاكتسينا جاساۋشى Sinovac جانە Sinopharm كومپانيالارىنا تيەسىلى (ساۋىردەگى 164 ميلليون دوزانى ءۇش ەسەگە كوبەيتىپ, مامىردا 454 ميلليون دوزا شىعارادى). ەۋروپالىق وداق بويىنشا Pfizer-BioNTech جانە Oxford-AstraZeneca ۆاكتسينالارىن شىعارۋ ەكى ەسەگە كوبەيىپ, 69 ميلليوننان 140 ميلليونعا جەتسە, اقش-تاعى Pfizer-BioNTech, Moderna جانە Johnson & Johnson دوزالارىنىڭ سانى 71 ميلليوننان 105 ميلليونعا دەيىن ءوستى. ءوندىرىس باياۋلاپ تۇرعان جالعىز ەل ءۇندىستان عانا. مۇنداعى ءوندىرىس ساۋىردەگى 76 ميلليون دوزادان مامىردا 62,6 ميلليونعا دەيىن تومەندەدى.
الداعى ايلاردا ماڭىزدى ماسەلە ەندى جابدىقتاۋ تاپشىلىعى ەمەس, نەگىزىنەن قارجىلاندىرۋ جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق پروبلەمالار بولماق. اسىرەسە ينفراقۇرىلىمى شەكتەۋلى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى دامىماعان كەدەي ەلدەردە جاعداي قيىن. داۋلەتتى ەلدەر ءوز ونىمدەرىن باسقالاردىڭ تەزىرەك ساتىپ الۋىنا جاعداي جاساسا, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرى مەن ۆاكتسينالاردى ساتىپ الۋدى قولداۋ ءۇشىن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى كومەككە قارجى قۇيىلسا, بۇل توسقاۋىلداردى جويۋعا مۇمكىندىك بار.
قاتەلەسپەيىك. مۇمكىن قىتاي بۇل ۇدەرىستە ۇلكەن جانە جەتەكشى ءرول اتقارۋى مۇمكىن. COVID-19 ۆاكتسينالارىنىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى ءوندىرۋشىسى رەتىندە (باتىسقا قاراعاندا ونشا كۇردەلى ەمەس ءتۇرى بولسا دا), قىتاي قىركۇيەك ايىنا دەيىن نەمەسە كۇزگە تامان ەلدە ۇجىمدىق يممۋنيتەت قالىپتاستىرادى. وسىلايشا, الەمنىڭ باسقا ەلدەرىن قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى قوسالقى ءوندىرىس قۋاتى پايدا بولماق.
سوندىقتان G7 سامميتىندە ايتىلعان باتىستىڭ ۇسىنىسى جاپپاي قولداۋ يەلەنگەنىنە قاراماستان, ءالى دە جوسپارعا سايكەس كەلمەيدى. G7 ەلدەرى بولگەن ميلليارد دوزانى 2021 جىلدىڭ سوڭى مەن 2022 جىلدىڭ باسىندا, وزدەرىنە ىڭعايلى مەرزىمدە بەرمەك. بىراق كەدەي جانە ورتاشا تابىسى بار ەلدەرگە ۆاكتسينا مۇمكىندىگىنشە ەرتەرەك كەرەك. دەمەك, قىتاي ۇلكەن نارىقتى جەكە-دارا يەلەنىپ, ديپلوماتيالىق مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, 2021 جىلدىڭ سوڭعى توقسانىندا ايىنا 500 ميلليون دوزا ۆاكتسينا جەتكىزىپ بەرەدى.
ەگەر جاعداي وسىلاي وربىسە, تورتكۇل دۇنيەنى ۆاكتسينامەن قامتاماسىز ەتۋ تاڭعالارلىقتاي قىسقا مەرزىمدە ورىندالۋى مۇمكىن. افريكانىڭ اۋىلدىق جەرلەرى مەن لاتىن امەريكاسىنىڭ تۇراقسىز ايماقتارى ۇلكەن قيىندىق تۋعىزۋى ىقتيمال. ايتسە دە ونى دامىعان ەلدەردىڭ, سونىڭ ىشىندە قىتايدىڭ جانە ءىرى قايىرىمدىلىق قورلارى كومەگىمەن جەڭۋگە بولادى. دامۋشى ەلدەردە جاپپاي ۆاكتسينالاۋ ناۋقانىن جۇرگىزۋ جاڭالىق ەمەس. بۇل ماسەلەدە تابىسقا جەتۋ جومارتتىققا, ساياسي ەرىك-جىگەرگە, شەشىمنىڭ قاجەتىنە جانە وعان سەنىمگە بايلانىستى.
بۇعان دەيىن ۆيرۋستى باقىلاۋىنا العان جەرلەردە جاڭا تۇرلەرى شىعىپ, ىندەتتىڭ تارالۋى اۋقىمى تەز جايىلىپ جاتقاندا COVID-19 جاھاندىق پروبلەما بولىپ قالا بەرەدى. قازىر ونىڭ شەشىمىن جاھاندىق دەڭگەيدە عانا تاباتىنىمىز انىق. جاھاندىق كوميسسيانىڭ ەسەپتەۋلەرى كورسەتكەندەي, بىزگە قاجەت جاعدايعا قول جەتكىزۋ وزىمىزگە عانا بايلانىستى.
بيلل ەمموتت,
The Economist جۋرنالىنىڭ بۇرىنعى باس رەداكتورى, پاندەميادان كەيىنگى ساياسات جونىندەگى جاھاندىق كوميسسيانىڭ تەڭ ديرەكتورى
