امەريكا قۇراما شتاتتارى قايىرىمدىلىق جاساۋدا الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ قاتارىندا ەكەنىن كوبىمىز بىلەمىز. اقش-تىڭ زيالى مەتسەناتتارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ اتى-ءجونى اعىلشىنداعى 26 ءارىپتىڭ استىنا بەلگىلەنىپ, الىپبيدەگى ءاربىر ءارىپ كەمىندە ون مەتسەناتتىڭ اتى-جونىنە جول باستاپ تۇر. ياعني قانداي ءارىپتى ايتا قالساڭىز دا, اتى-ءجونى سول ارىپتەن باستالاتىن ون شاقتى, يا جيىرما شاقتى قايىرىمدى جان تابىلادى دەگەن ءسوز. بۇلاردىڭ ارقايسىسى – اقش-تىڭ گۇلدەنۋىنە ۇلەس قوسقان تۇلعالار, ميلليونداپ, ميللياردتاپ قارجى قۇيعان مەتسەناتتار. باتىس ەۋروپا مەتسەناتتارى دا ەشكىمنەن قالىس قالايىن دەپ تۇرعان جوق. ولاردىڭ قايىرىمدى, جانى ىزگى بايلارىنىڭ اراسىندا جاقسىلىق جاساۋدى اتا-باباسىنان مۇراعا العاندارى كوپ. ادەبيەت پەن ونەرگە, ءبىلىم-عىلىمعا سۇيەۋ بولۋدى نەشە عاسىردان بەرى ۇزبەي جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ءىرى-ءىرى اۋلەتتەردىڭ وكىلدەرى قازىر دە جەر باسىپ ءجۇر. سول ءۇشىن تەك مەتسەناتتارعا ارنالعان باسىلىمداردىڭ بارشىلىق ەكەنى زاڭدى. سول سياقتى كورشى رەسەيدىڭ مەتسەناتتارى باستاعان كوش كەرۋەننىڭ دە ۇشى-قيىرىنا شىعۋ قيىن. وتكەن عاسىردان باستاپ وسى عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىنا دەيىن شىققان كىتاپتاردىڭ, ديسسەرتاتسيالار مەن رەفەراتتاردىڭ بيبليوگرافيالىق ءتىزىمىن قاراپ شىعۋدىڭ وزىنەن باس اينالادى. ول تىزىمدە مالىمەتتەر رەسەي تاريحىنداعى مەتسەناتتىقتىڭ باستاۋى, ونىڭ رۋحاني-تانىمدىق ءمان-ماڭىزى, كورنەكتى مەتسەناتتار, ءسىبىر مەتسەناتتارى, قايتا ورلەۋ كەزەڭىندەگى قايىرىمدىلىق, ت.ب تولىپ جاتقان اتاۋلى بولىكتەرگە ءبولىنىپ, قاتتالىپ, ساقتالىپ تۇر. جالپى ايتقاندا, دامىعان ەلدەردە قايىرىمدىلىق دەگەنىڭىز تولاسسىز اعىپ جاتقان ارناسى كەڭ وزەن سياقتى. اتادان بالاعا, بالادان نەمەرەگە, ودان شوبەرەگە جالعاسىپ, جەتى اتادان بەرى جىلىك مايى ۇزىلمەيتىن قايىرىمدىلىقتىڭ دا بەرەكەسى بار ەكەنىن بايقايسىز. قوعام دامۋىنىڭ قۇپياسى ءدال وسى بەرەكەمەن تىعىز بايلانىستى ما دەگەن وي كەلەدى.
راس, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە مالىنان زەكەت بەرەتىن, قايىرىمدىلىق جاسايتىن جومارت جاندار از ەمەس. تۋعان جەرىنىڭ گۇلدەنۋىنە ۇلەس قوسىپ, جولىن جوندەپ, جارىق تارتىپ, سۋ كىرگىزىپ, ءۇيسىز-كۇيسىز جاندارعا باسپانا اپەرىپ, جۇمىسپەن قامتىپ, ءتۇرلى ءىس-شارالارعا دەمەۋشىلىك جاساپ, باسقا دا تولىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن اتىمتاي جومارت جاندار بار. ولاردىڭ بىرقاتارى «وڭ قولىڭنىڭ بەرگەنىن سول قولىڭ كورمەسىن» دەگەندەي, وزدەرىن ناسيحاتتاي بەرمەيدى, ريانى ۇناتپايدى. بۇل ەندى ءبىزدىڭ ءدىني سەنىمىمىزبەن, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزبەن تىعىز بايلانىستى دۇنيە. وزدەرى تاسادا قالماسا, جاساعان جاقسىلىقتارى زايا كەتەتىندەي قورقادى. بۇل توپتاعى جومارتتاردىڭ تىرلىگى بايدىڭ مالىندا كەدەيدىڭ دە حاقى بار دەگەن قيسىنعا تىرەلەتىندەي. تاۋەلسىزدىك العان سوڭعى وتىز جىلدىڭ ىشىندە كورسەتىپ, جارنامالاپ جاقسىلىق جاسايتىنداردىڭ دا, الگىندە ايتقانىمىزداي ريانى ۇناتپايتىن قايىرىمدى بايلاردىڭ دا قاتارى جىلدان- جىلعا كوبەيۋ ۇستىندە. نازار اۋدارارلىق تۇسى, سولاردىڭ ەلەۋلى پايىزى – ورتا داۋلەتتى كاسىپكەرلەر. ولاردىڭ اراسىندا ارنايى قايىرىمدىلىق قورلارىن اشىپ, دەمەۋشىلىكپەن جول-جونەكەي, ەسكە تۇسكەندە ەمەس, ماقساتتى تۇردە اينالىساتىندارى دا بار. جالپى العاندا, ولار ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدا دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتىر.
ال ەندى ادەبيەت پەن ونەردىڭ, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن قايىرىمدى جاندار, ياعني, مەتسەناتتار تۋرالى ايتقاندا اڭگىمەنى ىلعي الاش ارداقتىلارىنا سۇيەۋ بولعان, سول زاماندا مەكتەپ, مەدرەسە اشقان, رومان بايگەسىن جاريالاعان, گازەت-جۋرنالداردىڭ جارىق كورۋىنە اتسالىسقان, تالاپتى جاستاردىڭ وقۋ اقىسىن تولەگەن داۋلەتتى, تەكتى بايلاردان باستاعاندى ءجون كورىپ تۇرامىز. بۇل ءبىر جاعىنان, «بايلار جامان» دەپ كەڭەس ۇكىمەتى ساناعا ءسىڭىرىپ تاستاعان وي-پىكىردى الاستاۋعا قاجەت. ەكىنشىدەن, «الاش ۇراندى قازاق بايلارىنىڭ ارتىقشىلىعى وسى قاسيەتىندە ەدى. ولار ماڭايىنداعى قاراشا ۇيلەرگە ونسىز دا كومەكتەستى. ال ەلدىڭ رۋحاني جاعىنان دامۋىنا ۇلەس قوسۋدى, رۋحانياتقا سۇيەۋ بولۋدى وزدەرىنە قاسيەتتى پارىز سانادى», دەپ قازىرگى باي-باعلاندارعا ناسيحاتتاۋدى ماقسات ەتەمىز. راسىندا, وتاندىق باسىلىمداردىڭ قاي-قايسىسىن قاراساڭىز دا مەتسەناتتار تۋرالى ماتەريالدار ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگى مەن حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە ۇلت رۋحانياتىنا سۇيەۋ بولعان داۋلەتتى ادامدارسىز باستالمايدى. وسى كۇنى كوزى اشىق جانداردىڭ قاي-قايسىسى دا بوكەي اۋلەتىنىڭ, وسكەنباي اۋلەتىنىڭ, مامان اۋلەتىنىڭ, مۇسا اۋلەتىنىڭ قايىرىمدى ۇرپاقتارى مەن جەكەلەگەن تۇلعالاردان ەردەن ساندىباي ۇلى, تانا تىلەمىس ۇلى, ورازباي اققۇل ۇلى, نۇرماعامبەت ساعىناي ۇلى (پاڭ نۇرماعامبەت), قاراجان ۇكىباي ۇلى, شايمەردەن قوسشىعۇل ۇلى ت.ب كوپتەگەن مەتسەناتتار جايىنان حاباردار.
ءبىز وسى ماقالاعا بۇگىنگى كۇنى ۇلت رۋحانياتىنا ۇستىن بوپ جۇرگەن بىرقاتار تۇلعانى وزەك ەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. رۋحانياتتىڭ دامۋى مەتسەناتتارعا تىعىز بايلانىستى ەكەنىن تاريحتان العان ساباق تا, قازىرگى نارىقتىق ءومىر دە كورسەتىپ بەردى. اقىن قادىر مىرزا ءالى ايتتى دەيتىن ءبىر ءسوز بار: «ەنگەلس سەكىلدى دوسىڭ بولسا, ماركس سياقتى بولۋ قيىن ەمەس». ءىرى ءوندىرىس يەسى ەنگەلستىڭ دەمەۋشىلىگى ماركستىڭ «كاپيتال» سياقتى اسا قۇندى ەڭبەكتى جازىپ شىعۋىنا جەتكىلىكتى بولعانىن مەڭزەپ ايتقان بولۋى ءتيىس. راسىندا, قازىرگى كۇنى دە كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنە قارجى تابىلىپ جاتسا, تالانتتى اقىن-جازۋشىلار «جۋرناليست» اتىن جامىلماي-اق, شىعارماشىلىقپەن ەمىن-ەركىن اينالىسىپ جاتار ما ەدى؟ بۇل ەندى ازداپ پافوستى ءسوز بولۋى دا مۇمكىن. بىراق ءومىر شىندىعىنان الىس ەمەس. قازىرگى نارىقتىق ءومىر تەك اقىن-جازۋشىلاردى ەمەس, مادەنيەت, ءبىلىم-عىلىم سالاسى وكىلدەرىن تىشقانشىلاتىپ, ايلىعى شايلىعىنا ازەر جەتەتىن كۇنگە تاپ كەلتىرگەنىن وتىرىك دەي المايمىز. بۇل ورايدا سول سالانىڭ وكىلدەرى مەتسەناتتىڭ دەمەۋشىلىگىنە ابدەن ءزارۋ. بىراق وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ قوعامداعى مەتسەناتتاردىڭ سانى جوعارىدا مىسالعا العان, قوعامنىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدا دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن قايىرىمدى جاندارمەن سالىستىرعاندا كوپ ەمەس. ولار ءتىپتى جەڭىل-جەلپى شوۋلار مەن توي-تومالاقتى, دابىراسى كوپ كەشتەردى جانى قالايتىن, ارزىماس دۇنيەگە اقشاسىن سۋشا شاشاتىن «جەڭىلتەك» بايلارمەن سالىستىرعاندا دا كوپ ەمەس سياقتى. ايتسە دە رۋحانياتتىڭ ەرتەڭى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن, وزىق ويلى, ۇلتشىل, وتانشىل مەتسەناتتار بىزدە بار. ءبىر ماقالادا ولاردىڭ ءبارىن جىپكە تىزگەندەي عىپ ءتىزىپ شىعۋ شارت ەمەس. سوندىقتان ءبىلىم-عىلىمدى قويا تۇرىپ, ونەرگە, ونىڭ ىشىندە ادەبيەتكە دەمەۋشىلىك تانىتىپ جۇرگەن مەتسەناتتار جايلى ءسوز قوزعاعىمىز كەلەدى.
ەلىمىزدەگى مەتسەناتتىقتىڭ جارقىن ۇلگىسى رەتىندە الدىمەن ەسكە تۇسەتىن ءبىر ماراپات – مەتسەناتتار كلۋبى تاعايىنداعان تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىعى. 2000-2008 جىلدارى اراسىندا ادەبيەت, مۋزىكا, تەاتر, بەينەلەۋ ونەرى, كينو سالاسى, عىلىم جانە اعارتۋ سالالارى بويىنشا بەرىلگەن سىيلىقتىڭ جىل سايىنعى قارجى قورى 120 مىڭ دوللار كولەمىندە بولعان. «تارلان» سىيلىعىن بەرۋ ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى توقتاعان سوڭ, مەتسەناتتار تاراپىنان ءدال وسىنداي دەڭگەيدە ونەر مەن عىلىمعا بىرلەسىپ, مول قارجى قۇيىپ, دەمەۋشىلىك جاساۋ وقيعاسى بولعان جوق.
ايتىس ونەرىنىڭ قازاق مەتسەناتتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, توپتاستىرعانى جەكە ءبىر تاقىرىپتىڭ اڭگىمەسى دەر ەدىك. قازاقتىڭ داۋلەتتى ازاماتتارى ايتىستىڭ جۇلدە قورىنان باستاپ, ايتىس وتەتىن عيماراتتىڭ جالداۋ اقىسى مەن ايتىسكەرلەردىڭ جاتىن جايى, جول پ ۇلىنا دەيىن قارجى شىعارىپ, سول توڭىرەكتە بىرىگىپ, قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاق ايتىس ونەرىنىڭ باس ۇيىمداستىرۋشىسى, اقىن ءجۇرسىن ەرمان ايتىس ونەرىنىڭ قولداۋشىلارى, دەمەۋشىلەرى وتە كوپ بولعانىن, قازىر دە از ەمەس ەكەنىن ايتادى.
«1997 جىلى ايتىسقا ۇلكەن-ۇلكەن جۇلدە تىگۋ باستالدى. سوندا ەڭ العاش كولىك تىككەن ازامات مۇحتار قۇل-مۇحامەد ەدى. ودان كەيىن امانگەلدى ەرمەگياەۆ, ومىرزاق سارسەنوۆ, نۇرتاي سابيليانوۆ سىندى ازاماتتار كەزەكپەن دەمەۋشىلىك جاساي باستادى. ولار كەيدە بىرلەسىپ جۇلدە قورىن تاعايىندادى. تەك ايتىس كەزىندە عانا ەمەس, ايتىس اقىندارىنا جەكەلەي دە قامقورلىق جاسادى. ولار بۇدان پايدا تابۋدى كوزدەگەن جوق, قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرى ولمەسىن, سونىڭ كوشىن جۇرگىزە بەرەيىك دەگەن ماقساتتا قارجى شىعاردى», دەيدى اقىن ءجۇرسىن ەرمان.
ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى بەس جىل بويى ايتىس ونەرىنە ۇزبەي, تۇراقتى تۇردە دەمەۋشىلىك جاساپ كەلە جاتقان ازامات – اقسۋاتتىڭ تۋماسى, «تاسكرەديت» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى دۋلات تاستەكەەۆ. «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» اكتسياسى بويىنشا بەس جىل قاتارىنان اياگوزدە ايتىس وتكىزىپ, بۇكىل شىعىنىن ءوزى كوتەرگەن كاسىپكەر جىل سايىن ءبىر اقىنعا كومپانيانىڭ ەكى جارىم ميلليون تەڭگە كولەمىندەگى ستيپەندياسىن بەرۋدى دە داستۇرگە اينالدىرعان. اقىننىڭ ايتۋىنشا, مەتسەنات تاستەكەەۆ بيىل «اسىل دومبىرا» اتتى ءتورت اينالىمنان تۇراتىن, 48 اقىن باق سىناۋعا مۇمكىندىك العان الامان ايتىستى ۇيىمداستىرعان ءارى بار شىعىنىن وتەۋگە بەيىل بوپ وتىر.
جازبا ادەبيەتتىڭ قامقورشىلارى تۋرالى ايتقاندا, ەڭ الدىمەن اۋىزعا ىلىگەتىن تۇلعانىڭ ءبىرى – اباي مەن شاكارىم تۋعان توپىراقتا ومىرگە كەلگەن, بۇل كۇندەرى قوس الىپتىڭ مۇراسىنىڭ دۇنيە ءجۇزى كولەمىندە تانىلۋىنا جاردەمدەسىپ جۇرگەن بەلگىلى مەتسەنات مەدعات قۇلجانوۆ. ونىڭ ەڭ زور ەڭبەگى – ۇلىلاردىڭ شىعارمالارى نەگىزىندە باتىس قوعامىنا تانىمال قومپوزيتورلارعا سيۋتا جازدىرۋى.
بالالار ادەبيەتىن دامىتۋ ماقساتىندا دۇنيەگە كەلگەن «دارابوز» ادەبي بايقاۋىنا دەمەۋشىلىك جاساعان كاسىپكەر باۋىرجان وسپانوۆتىڭ دا اتى-ءجونى مەتسەناتتىقتىڭ التىن كىتابىنا ادىپتەلگەنىن بىلەمىز. ون شاقتى رەت وتكىزىلگەن وسى بايقاۋعا باۋىرجان مىرزا باستان-اياق دەمەۋشى بولدى. جازبا ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ ءىرى دەمەۋشىلەرىنىڭ قاتارىندا قوعام قايراتكەرلەرى ءاليحان بايمەنوۆ, بەكەت تۇرعاراەۆ, توكەن تانا ۇلى, كاسىپكەر يسلامبەك سالجانوۆتاردىڭ دا ەسىمىن اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. ولار جازبا ادەبيەت وكىلدەرىنە ءبىردى-ەكىلى دەمەۋشىلىك جاساۋمەن شەكتەلگەن جاندار ەمەس, قولدارىنان كەلگەنشە ءالى كۇنگە دەيىن قالامگەرلەردى قولداپ, سۇيەپ كەلە جاتىر.
وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا ادەبيەتتىڭ ءار وڭىردەگى مەتسەناتتارى تۋرالى دا بىلگىمىز كەلگەن. راسىن ايتايىق, ادەبيەت قامقورشىلارى ءار وڭىردە الا-قۇلا ەكەن. ەكىنشىدەن, مەتسەناتتار تۋرالى بىزدە ءالى تولىق قاندى مالىمەتتەر بازاسى قالىپتاسپاعان. ۇشىنشىدەن, بىزدە الەۋمەتتىك تۇرعىدا قول ۇشىن سوزعانداردى مەتسەناتپەن شاتاستىرۋ باسىم. اتا-باباسىنا ارناپ اس بەرگەن, ەسكەرتكىش ورناتقان, سپورتتىق كەشەندەر سالعان, جول جوندەگەن, ءتۇرلى ءىس-شارالاردى قارجىلاندىرعان, كەدەيدىڭ تاماعىن تويعىزىپ, كيىمىن بۇتىندەگەن, ءۇي اپەرگەن بايلاردىڭ ءبارىن بىردەي مەتسەنات دەپ اتاۋ ادەتكە اينالعان. سوندىقتان ءوڭىر-ءوڭىردى بىلاي قويعاندا, جالپى قازىرگى قازاق قوعامىندا مەتسەناتتاردىڭ بەت-بەينەسى تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق دەپ ايتۋعا نەگىز بار. راس, وڭىرلىك دەڭگەيدەگى مەتسەناتتاردى تۋعان ولكەسىندە تانۋى مۇمكىن. بىراق تۇتاس قوعام تانىمايدى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. قاراعاندىلىق كاسىپكەر ساپار يپكەەۆتىڭ مەتسەناتتىعى تۋرالى ايتىسكەر اقىن, عالىم ايتباي جۇماعۇلوۆ ارقىلى بىلگەندە, ء«اربىر وڭىردە جاس قالامگەرلەرگە وسىلاي جاردەم بەرىلسە دە تاقيامىزعا تار كەلمەس ەدى» دەگەن ويدا بولدىم. ساپار يپكەەۆ – قاراعاندىدا جىل سايىن وبلىستىق دەڭگەيدە وتكىزىلەتىن جۇمابەك تاشەنوۆ اتىنداعى ءمۇشايرانىڭ تۇراقتى دەمەۋشىسى ءارى وسى بايگەدە جەڭىسكە جەتكەن اقىنداردىڭ كىتابىن شىعارىپ بەرەدى. باسقا دا تولىپ جاتقان شارالارعا دەمەۋشىلىك جاسايتىن مەتسەناتتىڭ ادەبيەتكە دە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋى قۋانىشتى جاعداي. ءبىز بۇل ءسوزىمىز ارقىلى ءوڭىر-وڭىردە جازبا ادەبيەتكە قامقورلىق از جاسالادى دەگەن ويدان اۋلاقپىز. بىراق ونىڭ ءار وڭىردە, ءار وبلىستا ءارتۇرلى دارەجەدە ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, رۋحانياتقا سۇيەۋ بولاتىن ءمارت مەتسەناتتار بىزگە كوپتىك ەتپەيدى. ولاردىڭ ءبىلىم مەن عىلىمعا, ونەرگە قۇيعان ينۆەستيتسياسىنىڭ قايتارىمى بولادى. نارىق زامانىندا, اسىرەسە, ونەر ادامدارى, ونىڭ ىشىندە قالامگەرلەر مەن ۇلتتىق ونەردىڭ تۋىن كوتەرىپ جۇرگەن تالانتتار, بولاشاعىنان مول ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاس عالىمدار قولداۋعا ءزارۋ. ولاردىڭ توپ اراسىنان جارق ەتىپ شىعىپ, كوزگە ءتۇسۋى, شابىتتانىپ شىعارما تۋدىرۋى ىزگى جۇرەكتى مەتسەناتتىڭ قايىرىمدىلىعىنا تاۋەلدى. ەكىنشى ءبىر ماسەلە – وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي بىزدە دە مەتسەناتتار بازاسى قالىپتاسسا دەگەن ۇسىنىس بار. وتكەننەن لايىقتى ساباق العان ءوز زامانىمىزدىڭ اتىمتاي جومارتتارى تۋرالى دەرەكتەردى جيىپ-تەرىپ, ءبىر جەرگە ورنالاستىرۋعا مەنىڭشە, ەشتەڭە دە كەدەرگى ەمەس.
ولمەس تۋىندىلاردىڭ ومىرگە كەلۋىنە مەتسەناتتاردىڭ دا ۇلەسى بار. ال سول ۇلەستىڭ ەسەلەنۋىنە ءاربىر تالانت ۇمىتكەر.
