قوعام • 13 مامىر، 2021

بالا ءومىرى بارىنەن قىمبات

172 رەت كورسەتىلدى

تاتارستاننىڭ قازان قالاسىنداعى قايعىلى وقيعا كوپشىلىكتى ويلانتقانى انىق. اسىرەسە اتا-انانىڭ الاڭى ارتتى. ونسىز دا ىندەتتىڭ ىلمەگىنە ءىلىنىپ قالماسا دەپ جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ، ۇل-قىزىن مەكتەپكە جىبەرىپ وتىرعان جۇرت جانتۇرشىگەرلىك جاعدايدان كەيىن ءتىپتى ەكىۇداي ويدا قالعانداي. ارينە كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ جۇرگەن باۋىر ەتى بالاسىنا قاۋىپسىز ورتانىڭ ءبىرى سانالاتىن ءبىلىم ۇياسىندا وق جاۋدىرىلسا، سەنىمگە سەلكەۋ تۇسپەي مە؟ وسىندايدا «بىزدەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى قانشالىقتى قاۋىپسىز؟» دەگەن ساۋال كىم-كىمدى دە مازالايدى.

بار كامەرانىڭ ءوزى تالاپقا ساي كەلمەيدى

وسى جايت بىزگە «بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى ەشقاشان كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋى ءتيىس» دەگەن ەسكەرتۋ سەكىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2018 جىلعى «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋىندا: «بالالار قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرىپ، بۇكىل مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردى بەينەباقىلاۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتۋدى، مەكتەپ پسيحولوگتارىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋدى جانە باسقا دا دايەكتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرامىن»، دەگەن ەدى. سودان بەرى وسى تاپسىرما قالاي ورىندالىپ جاتىر؟

ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى گۇلزات كوبەنوۆا 2020 جىلدىڭ قازان ايىندا اتالعان جۇمىستىڭ ءالى دە تولىق ورىندالماعانىن مالىمدەگەن.

ء«بىز رەسپۋبليكا بويىنشا مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ بەينەباقىلاۋ كامەرالارىمەن جابدىقتالۋ جايىنا مونيتورينگ جۇرگىزدىك. زەردەلەۋ ناتيجەسىندە بىرقاتار وڭىردە اتالعان جۇمىستىڭ ءالى دە تولىق ورىندالماعانى انىقتالدى. مونيتورينگ جۇرگىزۋگە
7 127 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم قامتىلدى. سونىڭ ىشىندە 2 747 مەملەكەتتىك بالاباقشانىڭ 20-سى بەينەباقىلاۋ كامەرالارىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. كامەرالارمەن جابدىقتالماعان مەملەكەتتىك مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمنىڭ 18-ءى تۇركىستان وبلىسىندا، 1-ءۋى باتىس قازاقستان وبلىسىندا، تاعى 1-ءۋى اقمولا وبلىسىندا ورنالاسقان. ال 4 380 جەكەمەنشىك بالاباقشانىڭ 507-ءسى بەينەباقىلاۋ كامەرالارىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. ونىڭ ەڭ كوبى – شىمكەنت قالاسىنداعى ۇيىمداردىڭ (227 بالاباقشا) ۇلەسىندە. سونداي-اق ەلورداداعى 85، الماتى وبلىسىنداعى 83، الماتى قالاسىنداعى 62، تۇركىستان وبلىسىنداعى 41، اقتوبە وبلىسىنداعى 5، شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى 2، باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى 2 جەكەمەنشىك مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدا بەينەباقىلاۋ كامەرالارى جوق. ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا قاتىستى كورسەتكىشتەرگە كەلسەك، نازارعا الىنعان 6 971 مەملەكەتتىك مەكتەپتىڭ 72-ءسى بەينەباقىلاۋ كامەرالارىمەن جابدىقتالماعان. كامەرالار ورناتىلماعان وقۋ وشاقتارىنىڭ 34-ءى تۇركىستان وبلىسىندا، 27-ءسى باتىس قازاقستان وبلىسىندا، التاۋى اقتوبە وبلىسىندا، ەكەۋى الماتى جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا، بىرەۋى ەلوردادا ورنالاسقان»، دەدى گ.كوبەنوۆا.

كامەرالار كوبىندە ورناتىلعان دەلىك، بىراق بىزگە ساننان گورى ساپا ماڭىزدى عوي. سوندىقتان كامەرالاردىڭ قانشاسى تالاپقا ساي ەكەنىنە كوڭىل بولگەن ءجون-اق. ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ باسشىسى دا وسىعان نازار اۋدارعان سىڭايلى. سەبەبى جوعارىدا اتالعان مونيتورينگتە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بىرلەسكەن تالابىنا ساي كەلمەيتىن مەكتەپتەردىڭ ءتىزىمىن بولەك جاساپتى. تىزىمدە تاعى تۇركىستان وبلىسى كوش باستاپ تۇر، وندا 687 ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ وشاعىنىڭ كامەرالارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى بەلگىلەنگەن تالاپتارعا ساي ەمەس. الماتى وبلىسى 492، الماتى قالاسى 205، قوستاناي وبلىسى 154، باتىس قازاقستان وبلىسى 72 كامەراسى جوق مەكتەپپەن جوعارىداعى ءتىزىمدى جالعاستىرادى. بايقادىڭىز با، ءبىز وسى تىزىمدەگى مەكتەپتەردىڭ بارىندە بەينەباقىلاۋ كامەرالارى بار دەپ قابىلدايمىز، ال شىن مانىندە 1 700 وقۋ وشاعىنداعى جابدىقتار تالاپقا ساي ەمەس.

 

ءبارى بىردەي ساپالى ما؟

بۇل – ەندى 1،5 جىل بۇرىن ايتىلعان دەرەك. ودان بەرى وڭ وزگەرىس بار ما؟ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بيىلعى ساۋىردە تاراتقان اقپاراتىنا سۇيەنسەك، ەلىمىزدەگى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردىڭ بارلىعى دەرلىك بەينەكامەرالارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرى مەنشىك نىسانىنا قاراماستان، مەملەكەتتىك، سونداي-اق جەكەمەنشىك مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ورناتىلعان. بىراق سونىڭ ءبارى بىردەي ساپالى ما؟ جوعارىدا اتالعان 1 700 مەكتەپ ورناتىلعان كامەرالارىن تالاپقا ساي قايتا جابدىقتادى ما؟ مىنە، بۇل – ءالى شەشىمىن تاپپاعان ماسەلە. وعان تاعى مونيتورينگ جۇرگىزىلۋى كەرەك.

ايتپاقشى، مونيتورينگتىڭ ءوزى كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتادى. سەبەبى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2020 جىلى 7 جەلتوقساندا تاراتقان مالىمەتى بويىنشا، ەلىمىزدە بارلىعى (مەملەكەتتىك، جەكەمەنشىگىن قوسقاندا) 10 583 بالاباقشا بار. ال گ.كوبەنوۆا ايتقان مونيتورينگتە 7 127 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم قامتىلعان. مەكتەپتەر ماسەلەسىندە مينيسترلىكتىڭ جاقىندا بەرگەن دەرەگىنە قاراعاندا، رەسپۋبليكادا بارلىعى 7 440 مەكتەپ (ونىڭ 6 957-ءسى – مەملەكەتتىك) بار. بىراق كوميتەت جۇرگىزگەن مونيتورينگتە 6 971 مەكتەپ نازارعا الىنعان. سوندا 3 مىڭعا جۋىق بالاباقشا مەن 400-دەن اسا مەكتەپتىڭ كامەرامەن جابدىقتالعان-جابدىقتالماعانى بەلگىسىز. وسى مونيتورينگكە ىلىنبەگەن 3،5 مىڭداي مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىندا قانشاما بالا تاربيەلەنىپ جاتىر...

 

سۇراقتان سۇراق تۋادى

بەينەكامەرالار، مينيسترلىك مالىمدەگەندەي، دەرلىگىندە بار دەلىك. بىراق بۇل قانداي قاۋىپتىڭ الدىن الىپ وتىر؟

بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يۋليا وۆەچكينا: ء«بىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ورناتىلعان بەينەكامەرالاردىڭ ناتيجەسىندە ءبىز بالالاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋ جانە ولارعا قاتىگەزدىك تانىتۋ فاكتىلەرىن دەر كەزىندە انىقتاپ، جەدەل شارا قولدانا الامىز. سوڭعى ۋاقىتتا بالالارعا قاتىستى مۇنداي فاكتىلەر كوبەيگەن سياقتى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن، الايدا جاعداي ولاي ەمەس. شىن مانىندە، كوپشىلىك مۇنداي ماسەلەلەر تۋرالى ورناتىلعان كامەرالار ارقىلى بىلە باستادى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە بالالارعا قاتىستى 9 جاعداي انىقتالدى، نەگىزىنەن بۇل مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردەگى بالالارعا قاتىستى قاتىگەزدىك تانىتۋ فاكتىلەرى. قولدا بار بەينەجازبالاردى پايدالانا وتىرىپ، ءتيىستى ورگاندار بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا جەدەل شەشىمدەر قابىلداپ جاتىر»، دەيدى.

يۋ.وۆەچكينانىڭ سوزىنەن بايقاعانىمىزداي، فاكتىلەر كوبىنە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا تاربيەلەنەتىن بالالارعا قاتىستى. بالاباقشادا تاربيەشىلەر بالدىرعانداردى كوزدەن تاسا قالدىرمايدى، ادەتتە بىرگە جۇرەدى. ال مەكتەپتە مۇعالىم 45 مينۋتىنا عانا جاۋاپ بەرەدى. ساباق ۋاقىتىنان كەيىن وقۋشىلارعا اتا-انالارى جاۋاپتى بولادى. ال ولار ساباقتان تىس ۋاقىتتا دا مەكتەپتە جۇرسە شە؟ سول كەزدە قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ تونسە، قايتپەكپىز؟

 

قاۋىپسىزدىكتىڭ باسىندا دا تاربيە تۇر

كەيبىر قالالارداعى ءبىلىم وشاقتارى قاجەتتى جابدىقپەن قامتاماسىز ەتىلمەي وتىرعاندا، اۋىلداعى جاعداي قالاي ەكەنىن بىلمەككە بەل بۋدىق. ءسويتىپ بەينەباقىلاۋ كامەرالارىمەن جابدىقتالماعان مەكتەپتەرى ەڭ كوپ تۇركىستان وبلىسىنا حابارلاستىق. وتىرار اۋدانىنىڭ تەمىر اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى قاراكوز ەلەۋوۆانى سوزگە تارتقانىمىزدا، ول ءوزى ەڭبەك ەتەتىن مەكتەپتە كامەرانىڭ بار ەكەنىن ايتتى.

«مەكتەبىمىز اۋىلدا ورنالاسسا دا زاماناۋي كامەرالارمەن جابدىقتالعان. تەك ءبىر عانا اپپارات تۇرعان جوق، كامەرا عيماراتتىڭ ىشىندە دە سىرتىندا دا، قانشا بۇرىشى بار – سونىڭ بارىندە ورناتىلعان. بىزدە اجەتحانا اۋلادا عوي، سوعان بارار جولدا دا بەينەباقىلاۋ كامەرالارى قويىلعان. نەگىزى بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى تەك كامەرا قويۋمەن تۇبەگەيلى شەشىلە سالمايدى. ارينە بۇل بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قاۋىپتىڭ الدىن الادى نەمەسە وقيعا ورىن العان جاعدايدا شارا قابىلداۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بىراق كوپ نارسە تاربيەدە جاتىر. مەن 20 جىلدان بەرى پەداگوگ بولىپ جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. بۇدان كەيىن دە بولماي-اق قويسىن، وقۋشىلارىمنىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتونىپ كورمەپتى. بۇل ءۇشىن پەداگوگ، اسىرەسە باستاۋىش سىنىپتىڭ مۇعالىمى وقۋشىلارعا وتكىزەتىن تاربيە ساعاتىن تۇسىنىكتى، قىزىقتى ەتىپ ۇيىمداستىرۋى كەرەك. بالا ومىرىنە قاۋىپ تەك وقتان، اتىستان عانا كەلمەيدى عوي، ادامداردان دا، ءتىپتى اۋىل كوشەلەرىندەگى قۇتىرعان جانۋارلاردان دا، بولماسا وقۋشىلاردىڭ وزدەرىنەن دە، كولىكتەردەن دە كەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان جول ەرەجەلەرىن ساقتاۋدى، ءوزىن-ءوزى قورعاۋدى ۇيرەتىپ، ورىنسىز سوقتىقپاۋ سەكىلدى تاربيە ۇلگىلەرىن بويىنا ءسىڭىرۋ قاجەت»، دەيدى مۇعالىم.

راسىمەن پەداگوگ تەك ءبىلىم بەرمەي، تاربيەمەن دە اينالىسۋى كەرەك. ق.ەلەۋوۆانىڭ ايتۋىنشا، قازىردىڭ وزىندە مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جۇرگەن بالالاردىڭ ءومىرى قاۋىپ-قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ تۇر. ونىڭ باستى سەبەبى – كوروناۆيرۋس. پاندەميا جاعدايىندا بالالاردى سانيتارلىق تالاپتاردى ساقتاۋعا دا ۇيرەتۋ، تاربيەلەۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر. بالالارعا جاڭا داعدىنى يگەرۋى ءۇشىن كۇندەلىكتى تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ءجون. وعان دا ءسوزسىز مۇعالىمنىڭ جاناشىرلىعى مەن كاسىبيلىگى، سونداي-اق ءوز شاكىرتتەرىنە ۇلگى بولا بىلگەنى كەرەك.

مۇعالىم ق.ەلەۋوۆانىڭ ءبىر ءسوزى ءبىزدى ويلانتتى. بالاعا قاۋىپ بالالاردىڭ وزىنەن كەلۋى مۇمكىن، دەيدى. راس. وعان وسى ماتەريالدى جازۋعا سەبەپ بولعان قازان قالاسىنداعى وقيعا دالەل بولا الادى. وندا اتىستى سول مەكتەپتەن شىققان ءجاسوسپىرىم ۇيىمداستىرعان. ءبىز وسىندايدا، جالپى بالاعا بالادان قاۋىپ تونسە، نە ىستەيمىز؟ ادەتتە جابىرلەنگەندى جۇباتىپ، ال اگرەسسانتتى جازالايمىز. مەكتەپ پسيحولوگى باعلان حازرەتالىقىزى مۇنى قاتە ءادىس دەپ سانايدى.

«بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى الىمجەتتىك بۋللينگ دەپ اتالادى. وسىنداي جاعدايدا ءبىزدىڭ باراتىن ۇيرەنشىكتى ارەكەتىمىز – جابىرلەنگەندى جۇباتىپ، اگرەسسانتتى جازالايتىنىمىز جاقسى ناتيجە بەرمەيدى. مەن مەكتەپتەگى 12 جىلعا جۋىق ەڭبەك وتىلىمدە ءدال وسى بۋللينگ ماسەلەسىن زەرتتەدىم. تاجىريبەمدە وتە تاربيەلى وتباسىندا مەيىرىمگە قانىپ ءوسىپ كەلە جاتقان بالالاردان دا اگرەسسيانى بايقادىق. بۇل نەدەن پايدا بولدى؟ اگرەسسيا جايدان-جاي، ءبىر كۇندە تۋا سالمايدى. ونى پسيحولوگيالىق ادىستەرمەن ءجىتى زەرتتەۋ كەرەك. ماسەلەن، ءبىر بالانىڭ اگرەسسيا تۋدىرۋىنا جابىرلەنگەن ەكىنشى ءبىر بالانىڭ ءوزى سەبەپشى بولعان شىعار. نەمەسە ول ورتاسىندا شەتتەتۋدەن زارداپ شەكتى مە؟ جوق، مۇعالىمنىڭ كوڭىل اۋدارۋىن قالاي ما؟ الدە وتباسىنداعى جىلۋلىق جەتىسپەي مە؟ اۋەلى ماسەلەنىڭ ءمانىسىن انىقتاپ العان ءجون. ايتپەسە سالدارمەن كۇرەسۋ – پروبلەمانىڭ شەشىمى ەمەس. شىن مانىندە مەكتەپ پسيحولوگى اتا-انامەن، مۇعالىمدەرمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. دەگەنمەن پسيحولوگتى سىنىبىنىڭ جاقسى ەكەنىن ايتىپ جولاتقىسى كەلمەيتىن مۇعالىمدەر دە، بالاسىنىڭ تاماعى توق، كويلەگى كوك ەكەنىن مىسالعا كەلتىرىپ، سىرىن جاسىراتىن اتا-انالار دا بار. بالانىڭ تاربيەسىنە، پسيحولوگياسىنىڭ دۇرىس بولۋىنا الدىمەن اتا-انا، سودان سوڭ سىنىپ جەتەكشىسى مۇددەلى بولۋى ءتيىس»، دەيدى بالالار پسيحولوگى.

 

قاۋىپتىڭ الدىن العان ۇتادى

بار اڭگىمەگە تۇرتكى بولعان وقىس وقيعاعا قاتىستى مينيسترلىك تە ءۇن قاتتى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ: ء«بىز وسىنداي قايعىلى وقيعادان ساباق الۋىمىز كەرەك. كەشە وقۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى بويىنشا كەڭەس وتكىزدىم. ءبىلىم باسقارمالارىنا وڭىرلەردەگى مەكتەپتەردىڭ قاۋىپسىزدىك جاعدايىنا تالداۋ جۇرگىزۋدى تاپسىردىم. جاقىن ارادا بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بارلىق دەڭگەيدە قوسىمشا كەشەندى شارالار قابىلدايمىز. قاۋىپسىزدىك دەگەن تەك باقىلاۋ كامەرالارى، مەكتەپ ىشىنە وتكىزۋ رەجىمى، كۇزەت دابىلى، دابىل تۇيمەلەرى عانا ەمەس. توتەنشە جاعداي ورىن العان ساتتەگى قىزمەتكەرلەر مەن وقۋشىلاردىڭ ارەكەتتەرى دە قامتىلادى. كوپ نارسە ۋاقىتىندا الدىن العان شارالارعا بايلانىستى. مەكتەپتەردە پسيحولوگيالىق قىزمەت كورسەتۋ جۇمىسىنا نازار اۋدارۋ ماڭىزدى. بۇل – اۋقىمدى جانە بىرلەسكەن جۇمىس»، دەدى.

اتالعان ۆەدومستۆودان كەڭەس تۋرالى كەڭىرەك اقپاراتتى ازىرگە الا المادىق. ال حالىقارالىق ۇيىم كەرى بايلانىسقا جىلدام شىعا الدى. «قازاقستاندا وسىنداي وقيعانىڭ ورىن الماۋى ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟» دەگەن ساۋالىمىزعا بۇۇ يۋنيسەف بالالار قورىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى ارتۋر ۆان ديزەن: «ەڭ الدىمەن، مەن قازا تاپقانداردىڭ (تاتارستانداعى وقيعاعا بايلانىستى – رەد.) وتباسىلارىنا جانە جاقىندارىنا، بارلىق قۇرباندار مەن ولاردىڭ جاقىندارىنا قايعىرا كوڭىل ايتىپ، قولداۋ ءسوزىن ايتقىم كەلەدى. مەكتەپ ءاردايىم ءار بالا ءۇشىن قاۋىپسىز ورىن بولۋى كەرەك. وقۋ وشاعى بالالاردى دامىتۋ مەن تاربيەلەۋدە، ولاردىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ، قابىلەتتەرىن اشۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. ۇكىمەت پەن قوعامنىڭ مىندەتى – مەكتەپتەردە جانە باسقا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەكتەپتەرگە رۇقساتسىز كىرۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن سەنىمدى باقىلاۋ ورناتۋدى كوزدەيدى. بۇل سونداي-اق مۇعالىمدەر مەن ستۋدەنتتەرگە حاتتامالاردىڭ بولۋىن جانە ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋىن تالاپ ەتەدى، كىرۋ نەمەسە قاۋىپسىزدىكتى بۇزۋ كەزىندەگى ارەكەتتەردىڭ ەگجەي-تەگجەيلى جانە قادامدىق الگوريتمىن ۇسىنادى. بارىنەن دە ماڭىزدىسى، قارۋدى باقىلاۋ تۋرالى زاڭدى قاتاڭ ساقتاۋ وتە ماڭىزدى»، دەپ جاۋاپ بەردى.

ءيا، حالىقارالىق ۇيىم وكىلى ايتقانداي، بالالار ۇيالايتىن ءبىلىم ۇياسىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ – ۇكىمەتتىڭ عانا ەمەس، قوعامنىڭ دا مىندەتى. قوعام دەگەن – ءبىز. دەمەك بالالاردىڭ ومىرىنە ارقايسىمىز، بارلىق ەرەسەكتەر بىردەي جاۋاپتىمىز. ال جاۋاپكەرشىلىك جۇگى جۇمىلا كوتەرگەندە عانا جەڭىل.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار