قازاقستان • 11 مامىر، 2021

عالىمدى كىمدەر دايارلايدى؟

63 رەت كورسەتىلدى

ءبىز ءاردايىم عىلىمنىڭ دامۋى جونىندە جازامىز، ايتامىز. بىراق كوبىمىز ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا تەرەڭدەمەيدى ەكەنبىز. ەلىمىزگە باسەكەگە قابىلەتتى، الەۋەتى جوعارى عالىمدار كەرەك ەكەنى ءسوزسىز. الايدا ولار وزدىگىنەن قالىپتاسپايدى عوي. ولاردى ءبىلىم بەرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ساتىسىندا وقىتىپ شىعارادى. قازاق «ۇستازى جاقسىنىڭ – ۇستامى جاقسى» دەيدى. عالىمدار مىقتى بولۋى ءۇشىن ولاردىڭ ۇيرەتۋشىسى، وقىتۋشىسى، جەتەكشىسى مىقتى بولۋى كەرەك قوي. سونىمەن عىلىمي كادرلاردى كىمدەر دايارلاپ ءجۇر؟ زەرتتەۋشىلەردى بىلاي قويعاندا، ولاردىڭ عىلىمي جەتەكشىسىنىڭ قارىمى قانداي؟ بارىنەن بۇرىن مەملەكەت ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسادى ما؟

جالاقىڭ قانشا، جەتەكشى؟

ءبارىمىز بىلەتىندەي، ەلىمىزدە عىلىمي كادر­لار جوعارى وقۋ ورىندارىندا، ياعني دوكتورانتۋرادا دايارلانادى. ال بولاشاق عالىمداردىڭ سول جوعارى وقۋ ورىن­دارىنداعى عىلىمي جەتەكشىسى – ادەتتە وقىتۋشىلار. نارىق زامانىندا مامان­دىقتىڭ بەدەلى جالاقىمەن جانە سول سالا ماماندارىنىڭ قوعامداعى رولىمەن باعا­لانادى. اۋەلى ەڭبەكاقى ماسەلەسىنە توق­تالايىق. سەبەبى مىقتى ماماندار ەڭبەگىن لايىقتى باعالايتىن جەرگە بارادى.

وسىنى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى پەداگوگيكالىق-وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋدى تاپسىرىپ، «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ اياسىندا مۇعالىمدەردى ىنتالاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. «بىراق ءىس جۇزىندە جوعارى وقۋ ور­نى وقىتۋشىسىنىڭ جالاقىسى مۇعا­لىم­نىڭ جالاقىسىنان از بولىپ قال­دى. وسى­عان وراي ۇكىمەت جوعارى وقۋ ورنى وقى­تۋشىلارىنىڭ ەڭبەكاقىسىن كوبەي­تۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋى كەرەك»، دەدى پرە­زيدەنت ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭە­سىنىڭ 2020 جىلى مامىردا وتكەن وتىرىسىندا.

ق.توقاەۆ اتالعان ماسەلەنى گرانت قۇ­نىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن كوبەيتۋ كەرەك ەكە­نىن ايتتى. ەلىمىزدە جوعارى وقۋ ورىندارىنا بولىنەتىن مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىنىڭ قۇنى 2011 جىلدان بەرى وسپەگەن ەدى. «ارينە، بۇل قوسىمشا ينۆەس­تيتسيانى تالاپ ەتەدى. وسىعان وراي ءبىلىم گرانتتارىنىڭ ورتاشا قۇنىن 340-420 مىڭ تەڭگەدەن 1 ملن تەڭگەگە دەيىن كو­بەيتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق، ياعني گرانت قۇنى ءۇش ەسەگە ارتادى. سول ارقىلى وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسىن كەزەڭ-كە­زەڭ­مەن ارتتىرىپ، ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ما­تەريالدىق بازاسىن نىعايتۋعا بولادى»، دەدى مەملەكەت باسشىسى.

كەلەسى ايدا وسى تاپسىرماعا 1 جىل بولادى. ماسەلە قالاي شەشىلىپ جاتىر؟ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، اتالعان ۆەدومستۆوعا تىكەلەي باعى­نىشتى جوو وقىتۋشىلارىنىڭ جا­لاقىسى 2019 جىلى 20%-عا ارتىپتى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن، ياعني 2020 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە تاعى 20%-عا ۇلعايتىلعان. الايدا بۇل جەتكىلىكتى مە؟ وقىتۋشىلار ەڭبەكاقىسى كوتەرىلمەي تۇرعاندا قانشا الاتىن ەدى؟ مەملەكەتتىك، ءتىپتى ۇلتتىق دەڭگەيلى ۋنيۆەرسيتەت پەدا­گوگتەرىنىڭ ىشىندە 70-80 مىڭ تەڭگەگە جۇ­مىس ىستەيتىندەر بولعان. باسىم بولىگى 100 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا جالاقى الىپ ءجۇردى. ءبىز بۇعان جۋرناليستىك سا­ۋالدامادان، الەۋمەتتىك جەلىلەردە جازعان وقىتۋشىلاردىڭ جازباسىنان، سونداي-اق وسى ماسەلەگە قاتىستى مينيسترلىك، ۋني­ۆەر­سيتەتتەردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكى­زىلگەن اقپاراتتىق جيىنداردان كوز جەت­كىزدىك.

سوندا ورتا ەسەپپەن 100 مىڭ تەڭگە الا­تىن پەداگوگتىڭ ەڭبەكاقىسى 2019 جىلى 120 مىڭ تەڭگە، 2020 جىلى 144 مىڭ تەڭگە بولدى. بۇل قانشالىقتى جەتكىلىكتى؟ شا­كىر­تىنە بەدەلىمەن، جوعارى ءبىلىمى مەن بى­لىگىنە ساي جوعارى جالاقىسىمەن ۇلگى بولۋعا دا مۇمكىندىگى بولمايدى. ويتكەنى بولماشى ەڭبەكاقىنى ءبىر ايدان كەلەسى ايعا جەتكىزۋدىڭ پروبلەماسىمەن باس قا­تىرىپ جۇرەدى. ال قارجىلىق قۇرساۋدا، ەكو­نوميكالىق بۇعاۋدا جۇرگەن جاننىڭ جان-تانىمەن جۇمىس ىستەۋى ەكىتالاي.

ءيا، كوبەيتىلگەننىڭ وزىندە الاتىن جوو وقىتۋشىلارىنىڭ جالاقىسىن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ تە جەتكىلىكسىز دەپ وتىر.

«قابىلدانعان شارالارعا قاراماستان، جالاقى كولەمىن ءالى دە ارتتىرۋ قاجەت. بۇل رەت­تە بولعان جالاقى بازاسىنىڭ تو­مەن بولۋىنا بايلانىستى، ءتىپتى جالاقى­نى 20-40%-عا ۇلعايتۋ شارالارى دا جەت­كىلىكسىز بولىپ وتىر. ماسەلەن، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا وقىتۋشىنىڭ ورتاشا جالاقىسى 108 مىڭ تەڭگە بولسا، ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋني­ۆەرسيتەتىندە – 105 مىڭ تەڭگە، قورقىت اتا اتىن­داعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىندە – 101 مىڭ تەڭگە، ال قاراعاندى يندۋستريالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – 99 مىڭ تەڭگە. مۇنداي جالاقى مولشەرى وقىتۋشىلاردى اسا ىنتالاندىرا قويمايتىنى انىق. كەي­بىر جوو وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ كەزىندە لاۋازىمدىق جالاقى مول­شەرىن نەگىزگە العان. ال لاۋازىمدىق جا­لاقى مولشەرى وقىتۋشىلاردىڭ ءتۇرلى قو­سىم­شا اقىلاردى قوسا العانداعى ناق­تى جالاقىسىنان تومەن ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. باسقا جوعارى وقۋ ورىندارى جا­لا­قىنى پەداگوگيكالىق جۇكتەمەنى كوبەيتۋ ار­قىلى ارتتىردى. ناتيجەسىندە بىرقاتار وقۋ ورنىندا وقىتۋشى ستاۆكاسىنىڭ كولەمى 900 ساعاتقا دەيىن جەتتى. وسىعان باي­لانىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن اقپان ايىندا وتكەن كەڭەستە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە ۆەدومستۆولىق باعىنىشتى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تالقىلاپ، بۇيرىققا قول قويىپ، وندا ەكى نورمانى بەكىتتىك»، دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.

العاشقى نورما بويىنشا الداعى قىر­كۇيەكتەن باستاپ شتاتتاعى وقىتۋ­شىلار ءۇشىن ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن بەل­گىلەۋ كوزدەلمەك. ياعني ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە ۆەدومستۆولىق باعى­نىشتى جوعارى وقۋ ورنىندا شتاتتاعى وقىتۋشى ايىنا – كەم دەگەندە 200 مىڭ تەڭگە، اعا وقىتۋشى – 230 مىڭ تەڭگە، قاۋىم­داستىرىلعان پروفەسسور – 260 مىڭ تەڭ­گە، پروفەسسور 350 مىڭ تەڭگە (ۇلتتىق جو­عا­رى وقۋ ورىندارىندا – 400 مىڭ تەڭگە) الۋى ءتيىس. بۇدان بولەك، ءاربىر جوو وقى­تۋ­شىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرى ءۇشىن باسقا دا ىنتالاندىرۋ تولەمدەرىن بەل­گىلەپ، تولەي الادى. بىراق جوعارىدا كور­سەتىلگەن سوما – جالاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى ساقتالۋعا مىندەتتى.

ەكىنشىدەن، پەداگوگيكالىق جۇكتەمەنىڭ ەڭ جوعارى كولەمى 1 ستاۆكا ءۇشىن 680 سا­عات­تان اسىرىلمايدى. دەگەنمەن پەدا­گوگيكالىق جۇكتەمەسى اتالعان كورسەتكىشتەن تومەن جوو-لاردى (جىلىنا 450 نەمەسە 500 ساعات) ساعات سانىن بەلگىلەنگەن 680 ساعاتقا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتتەلمەيدى. الايدا وقىتۋشىعا بەرىلگەن 1 ستاۆكا كولەمى 700-900 ساعات نەمەسە ودان جوعارى بو­لاتىن جوعارى وقۋ ورىندارى ساعات سانىن 680 ساعاتقا دەيىن تومەندەتۋى كەرەك.

 

وقۋ ورنى مۇددەلى بولماسا

راسىمەن وقىتۋشىلار بەدەلىنىڭ كوتە­رىلۋىنە، جالاقىسىنىڭ ارتتىرىلۋىنا، الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا، كاسىبي دامۋىنا وقۋ ورنى مۇددەلى بولماسا، ءبارى بەكەر. ماجبۇرلەگەننەن ءىس ونبەيدى. ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى سول­­تۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­تورى ەرلان شۇلانوۆ اتالعان نورمالار وقىتۋشىلاردىڭ عىلىمي كادرلاردى دايار­­لاۋىنا جاعداي جاسايتىنىن جەتكىزدى.

«2019 جىلى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقىتۋشىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 1 ستاۆكاعا 80 مىڭ تەڭگە بولدى. مۇنداي جاعدايدا ءبىلىمنىڭ، عىلىمي جۇ­مىستىڭ ساپاسى، جاستارمەن جۇمىسقا ىنتالاندىرۋ جونىندە قالاي اڭگىمە ايتۋعا بولادى؟ سوندىقتان مينيسترلىكتىڭ ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن بەلگىلەگەنى وتە ورىندى. ايتالىق، 80 مىڭ تەڭگە ەڭبەكاقى بىردەن 200 مىڭ تەڭگەگە ارتتى. بۇل اسىرەسە جالاقى كولەمى تومەن وڭىرلىك جوو-عا ءتيىمدى. ال وقىتۋشىنىڭ ساعات سانىن 680-نەن اسىرماۋ تالابى ولاردىڭ عىلىممەن اي­نا­لىسۋى­نا، ساپالى عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. كوپ ادام بۇل ماسەلەنى بۇرىن-اق شەشۋگە بولاتىن ەدى دەپ ويلاۋى مۇمكىن. شىن مانىندە ءبارى سونشالىقتى وڭاي بولعان جوق. جالاقىنى كوتەرمەس بۇرىن الدىن الا جوسپار جاسالىپ، بەلگىلى ءبىر العىشارتتارى انىقتالادى. ماسەلەن، گرانت قۇنى 2020 جىلى 350-400 مىڭ تەڭگەدەن 1 ملن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. سودان سوڭ ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كوممەرتسيالىق ەمەس اق نىسانىنا ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ دە جوو-عا ءوز تابىستارىن ساقتاۋعا جانە العاشقى قاجەتتىلىكتەرگە جۇمساۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. سونداي-اق عىلىمي زەرتتەۋ­لەر­گە بولىنەتىن قارجى كولەمىن ارتتىرۋ دا جالاقىنى وسىرۋگە جاعداي جاسايدى»، دەدى ە.شۇلانوۆ.

اقيقاتىندا ەڭبەكتىڭ ەلەنۋى، جالا­قىنىڭ جوعارىلاعانى جاقسى عوي، دەگەن­مەن ىنتالاندىرۋ سىياقىلارىنىڭ ورنى – ءبىر بولەك. بۇل ءبىراز بۇرىن ەسكەرىلگەن. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ 2015 جىل­عى بۇيرىعىمەن «جوو ۇزدىك وقى­تۋ­­شىسى» اتاعى بەرىلەتىن بولدى. جىل سايىن وتكىزىلەتىن كونكۋرستىڭ ناتي­جەسىندە جەڭىمپازدار 5 ملن 834 مىڭ تەڭ­گەدەن سىياقى الادى. بيىل اتالعان كون­كۋرس العاش رەت ونلاين فورماتتا ءوتتى. مۇنداي ماراپات وقىتۋشىلاردى ىنتا­­لاندىرىپ، شىعارماشىلىق تۇر­عىدا دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوز­سىز. بيىلعى كونكۋرستىڭ جەڭىمپازى، فيلو­لوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى، قا­ۋىم­داستىرىلعان پروفەسسور ۇلبوسىن ەسەن­بەكوۆانىڭ ويى دا سوعان سايادى.

«ەلىمىزدەگى عالىمداردىڭ ەڭ ۇزدىكتەرىن انىقتاپ، ولارعا جوعارى قۇرمەت كورسەتۋ – مەم­لەكەت ساياساتىنىڭ جارقىن كورىنىسى. بيىل­عى «جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقى­تۋشىسى» بايقاۋى تۇڭعىش رەت اق­پارات­تىق جۇيەنىڭ كومەگىمەن وتكىزىلدى. بۇل بايقاۋدىڭ ءادىل، وبەكتيۆتى وتۋىنە ىقپال ەتتى. عالىم­داردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن باعالاۋ كري­تەريلەرى جاڭارتىلدى، باسىمدىقتار دۇرىس انىقتالدى. جىلدان- جىلعا مەم­لەكەتتىڭ دە، قوعامنىڭ دا عى­لىمعا دەگەن كوزقاراسى جاقسارىپ، قولداۋى كۇشەيىپ كەلەدى. عالىمدار قوعام­داستىعى مۇنداي ساياساتتى جاقسى سەزىنىپ وتىر. مەنىڭشە، قازاق عالىمدارى تسيفر­لى تەحنولوگيالار، جاساندى ين­تەل­لەكت، كۆانتتىق كومپيۋتەر سياقتى قۇبىلىستاردى زەرتتەپ، بولجاپ، ناقتى ۇسىنىستار دايىنداعانى دۇرىس. وسى باعىتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى – ۋاقىت تالابى ەكەنى انىق. ال بۇل بايقاۋ عالىمداردىڭ شابىتىن وياتىپ، جاڭا زەرتتەۋلەر تۋعىزادى دەپ سەنەمىن»، دەيدى ۇ.ەسەنبەكوۆا.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قىمباتتادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار