– گازەتىمىزدە ءبىر-ەكى اي بۇرىن جاريالانعان ارمەنيالىق پودپولكوۆنيكتىڭ ىزدەۋ سالعان حاتىندا ايتىلعان جاۋىنگەردى «ول جاۋىنگەر – مەنىڭ جەرلەسىم, ونى ءوزىم ارنايى جازامىن» دەپ ەدىڭ عوي, – رەداكتورىمىز شەرحان مۇرتازا مەرەكەلىك ءنومىردىڭ جوسپارىن جاساعان كەزدە ماعان سۇراۋلى جۇزبەن قاراعان.
ارمەنيالىق ۆارتانيان جولداستىڭ ىزدەۋ سالعان ماقالاسىن گازەتكە جاريالاپ, جاۋىنگەر كاكەتاي قىمىزباەۆ تۋرالى مايدانداستارى مەن ونى جاقسى بىلەتىن كىسىلەردىڭ رەداكتسياعا حابارلاسۋلارىن سۇراعان ەدىك. ءبىرلى-جارىم اۋىلداستارىمنىڭ ءوزىم دە بىلەتىن دەرەكتەردى ايتقان حاتتارى بولماسا, باتىردىڭ ەرلىكتەرىن دايەكتەپ ايتار مالىمەتتەر بولمادى. ول تۋرالى ءبىراز زەرتتەپ, اسىقپاي جازسام دەيمىن.
– دۇرىس, اسىقپاي زەرتتەگىن, – دەپ رەداكتورىم كەلىسىمىن بەردى. «اسىقپاي» دەگەنىم ءبىر جىلعا سوزىلىپتى.
اعايىن-تۋىستارى بولماسا, ەلى دە ونى الاقانداي ءبىر اۋىلدان مايدانعا اتتانعان 144 ازاماتتىڭ تۋعان جەرلەرىنە ورالماعان 69 ءشاھيتتىڭ ءبىرى رەتىندە كاكەتايدى دا ۇمىتا باستاعان. ءتىپتى تۋعان اناسى ءبۇبىحان دا قۋ جالعىزىنىڭ ءولى-تىرىسىنەن حابارسىز, جولىن توسۋمەن ءجۇرىپ ومىردەن وتكەن. جالعىز ءىنىسى قىمىزبايدىڭ كوزى اشىق, كوڭىلى وياۋ ازامات بولىپ وسكەنى ءۇشىن عانا جازىقسىز جاپا شەككەن 1937 جىلعى قۇربانداردىڭ قاتارىندا ايدالىپ, ونىڭ ورالماس جولعا ءبىرجولا اتتانعانىن جەسىر قالعان جەڭگەسى ءبۇبىحان مەن جەتىم قالعان كاكەتاي ەكەۋىن ءوز قامقورلىعىنا العان ەكىنشى اكەسى ۋىزباي دا ۇلىم دەپ ماڭدايىنان شەرتپەي جەتكىزگەن كاكەتايىن قانشا ساعىنعانمەن, ونىڭ ورالماسىنا كوزى ءبىرجولا جەتكەن سوڭ «رۋحىم تابىسار» دەپ ول دا باقيعا ساپار شەككەن. ۋاقىت – ەمشى. ونىڭ ارتىندا قالعان قوس قارىنداسى سارا مەن ءبيبىنۇر بارىنە دە كونىپ, تىرشىلىك جولدارىن ءوز وتباسىلارىندا جالعاستىرعان. كاكەتايدىڭ جيەندەرىنە ونىڭ مايداننان جازعان ءۇشبۇرىشتى حاتتارى مەن «ەرلىكپەن قازا تاپتى» دەگەن جاتتاندى «قارا قاعازدى» كورسەتكەندەرى بولماسا, قاتىگەز ۋاقىت ءبارىن دە ۇمىتتىرۋعا تىرىسقان.
پودپولكوۆنيك ۆ.ۆارتانياننىڭ «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جاريالانعان ماتەريالىندا مايدانداس دوسى, گۆارديا اعا لەيتەنانتى كاكەتاي قىمىزباەۆتىڭ تالاي ەرلىگىنە ءوزىنىڭ كۋا بولعانىن, ونىڭ سەنىمدى تۇلپارى رۋلەتىمەن ويدا-جوقتا جۇلدىزداي اعىپ كەلىپ تالاي ءفاشيستى قىلىشپەن جايراتىپ تاستاپ, اتتىڭ ءبىر جاق بۇيىرىنە جابىسىپ الىپ, قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا جوق بولىپ كەتەتىنىن, اتىنىڭ «يەسىز» شاۋىپ بارا جاتقانىن كورگەن جاۋلارى ونى ولدىگە ساناپ قالا بەرەتىنىن جازا كەلىپ, ول ناعىز قورقۋ-ۇركۋ دەگەندى بىلمەيتىن قازاقتىڭ قاس باتىرى بولعانىن جازادى. حاتىنىڭ سوڭىندا: «سودان بەرى شيرەك عاسىر (1967 جىلى جازىلعاندىقتان, ونى 1942 جىلدان كەيىن كورمەگەنى عوي) ۋاقىت ءوتىپتى. مەن كاكەتايدىڭ ودان ارعى تاعدىرىن بىلگىم كەلەدى. ول تۋعان جارسۋىنا ورالدى ما؟ الدە...» دەپ حاتىن اياقتايدى. (باتىردىڭ 1944 جىلى گرودنو قالاسى ماڭىندا قازا تاپقانى, تىرشىلىگىندە بەس بىردەي جاۋىنگەرلىك وردەنمەن جانە كوپتەگەن مەدالمەن ماراپاتتالعانى, ول جونىندە دەرەكتەردى رەداكتسيانىڭ ىزدەستىرىپ جاتقانى تۋرالى ۆ.ۆارتانيانعا سول 1967 جىلدىڭ جازىندا حات جازىلدى).
گازەتتە جاريالانعان پودپولكوۆنيكتىڭ حاتىنان كەيىن رەداكتورىما بەرگەن ۋادەم بويىنشا ول تۋرالى مالىمەتتەر جيناي باستاعانمىن. «كاكەتاي ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ازاماتى ەدى. جاستايىنان ەلگەزەك, ونەرلى, العان بەتىنەن قايتپايتىن باتىل بالا بولىپ وسكەن ەدى» دەيتىن, ونداي جىگىتتىڭ بۇل ەلدە بولعانىن, الايدا ونىڭ دا قازىرگى كەزدە ۇمىتىلىپ بارا جاتقانىن ەستەرىنە تۇسىرگەن حاتتار كەلە باستادى. قارت زەينەتكەر بولەنحان جاعىپاروۆ, كاكەتايدىڭ سىنىپتاس دوسى مۇقابەك ىسقاقوۆ سىندى ازاماتتار ونىڭ بالا كەزىندەگى كەيبىر ءىس-ارەكەتتەرىنە توقتالىپتى.
بەلورۋسسيادا اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن توقتاسىن دۇيسەكەنوۆتەن رەداكتسياعا كەلگەن حات ءبىزدىڭ ىزدەنىسىمىزدى جەڭىلدەتىپ, باعىت-باعدارىمىزدى ايقىنداي تۇسكەندەي. ول بەلورۋسسيانىڭ گرودنو وبلىستىق «گرودنەنسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1967 جىلعى 22 قىركۇيەكتەگى سانىندا م.ا. ءدۋبروۆيننىڭ «وتۆاجنىي سىن كازاحسكوگو نارودا» اتتى كولەمدى ماقالاسىنىڭ قيىندىسىن سالىپ جىبەرىپتى. وندا اۆتور كاكەتايدىڭ كوپتەگەن ەرلىكتەرىنە توقتالا كەلىپ, كوتوۆسكي اتىنداعى 5 گۆارديالىق اتتى اسكەر ديۆيزياسىنىڭ بۇرىنعى كومانديرى, زاپاستاعى گەنەرال-مايور نيكولاي ستەپانوۆيچ چەپۋركينمەن دە تىلدەسىپ, ك.قىمىزباەۆ تۋرالى ونىڭ پىكىرىن سۇراعان ەكەن. ديۆيزيا كومانديرى تالاي ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن قازاقتىڭ قاھارمان ازاماتىن ءالى ۇمىتپاعانىن ايتا كەلىپ, ونى ەڭ جوعارى «باتىر» اتاعىنا ۇسىنعان دا ەدىك, الايدا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ول اتاق بەرىلمەي قالدى دەپتى.
ك.قىمىزباەۆ تۋرالى دەرەكتەر جيناۋعا سول كەزدەگى كاكەتاي وقىعان «پراۆدا گازەتى» اتىنداعى جارسۋ 8 جىلدىق مەكتەبى وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, جان-جاقتى ءبىلىمدى, وتە زيالى, مارقۇم ەسكەندىر قۇرانباەۆ قىزۋ كىرىسىپ كەتكەن بولاتىن. (بۇل ماقالاداعى ءبىراز دەرەكتەر سول كىسىدەن الىندى). ەسكەندىر اعا مەن جىبەرگەن گازەت قيىندىلارىن الىسىمەن گەنەرال-مايور ن.س.چەپۋركينگە حات جازعان ەكەن. ول بىلاي دەپ جاۋاپ قايتارىپتى: «اعالاردىڭ ەرلىگى جاس ۇرپاققا ۇلگى بولۋى قاجەت. سەندەردىڭ اعالارىڭ قىمىزباەۆ بارشا جاستارعا ۇلگى بولارداي ناعىز باتىر ەدى. 1943 جىلدىڭ كوكتەمىندە قىمىزباەۆتىڭ ەسەبىندە شابىلعان جانە ولتىرىلگەن جاۋدىڭ 201 سولداتى مەن وفيتسەرى بولدى. ونىڭ ەرلىگىن سىزدەرمەن بىرگە مەن دە ماقتان ەتەمىن. مىنە, وسىلار, كاكەتاي سياقتى ەر جىگىتتەر جەڭىسكە قول جەتكىزدى. ءوز حالقىن ماڭگىلىك داڭققا بولەدى».
ەڭ قىزىعى, ءبىز دەرەكتەردى شارتاراپتان ىزدەپ جۇرگەندە, ءوزىمىز رەداكتسيادا قاتار قىزمەت ىستەپ جۇرگەندىكتەن ءجيى كورەتىن بەلگىلى جۋرناليست, جازۋشى, مارقۇم جەكەن جۇماحانوۆ ءبىز ىزدەپ جۇرگەن كىسى تۋرالى جاقسى بىلەدى ەكەن. ول تۋرالى اسكەري ءتىلشى رەتىندە مايداندىق «سۋۆوروۆشى» گازەتىندە «قىر قىرانى» دەگەن كولەمدى وچەرك جازىپتى. ول وچەركتى «سوتسياليستىك قازاقستان» («ەگەمەن قازاقستان») گازەتى 1944 جىلدىڭ ماۋسىمىنداعى سانىندا كوشىرىپ جاريالاپتى.
جەكەن اقساقال ءوزىنىڭ ادەمى ءبىر جىمياسىنا سالىپ وتىرىپ, بىلاي دەپ ەدى:
– سەندەردىڭ اعالارىڭ كاكەتاي مارقۇم ناعىز شوق بولىپ تۋىپ, وت-جالىنعا ورانىپ وتكەن قاھارمان ەدى. قوس جانارى دا وت بولىپ جانىپ تۇراتىن. مەنىڭ ءبىر تاڭعالعانىم, جىلقى بالاسىمەن سونشالىقتى ورتاق ء«تىل» تابىسىپ كەتكەن ادامدى كورمەگەن ەكەنمىن. رۋلەت دەيتىن قاراگەر سايگ ۇلىگى بار بولاتىن. قۇداي-اۋ, يەسىنىڭ بۇيرىعىن قالت جىبەرمەي ورىندايتىنىنا تاڭعالدىم. ماعان كەلىپ اتىنان تۇسكەن سوڭ, ونىڭ اۋىزدىعىن الىپ: «ۇزاماي جايىلا بەر!» دەپ ەدى, اتى جانىمىزدان جەلە جورتىپ ۇزاي بەردى. «اپىر-اي, مىنا جانۋار سويلەي الماعانى بولماسا, ءتىلدى تۇسىنۋگە قالاي ۇيرەتىپ قويعانسىز؟!» دەسەم, «بۇل جانۋار ەكەۋىمىزدىڭ جانىمىز دا ورتاق, جاۋ كوزىنە تۇسپەس ءۇشىن بۇتا-بۇرگەننىڭ تۇبىنە جاتا قالاتىن كەزىمىز دە ءجيى بولادى» دەپ ەدى. وچەركىمدى «اتتىڭ ءتىلىن بىلەتىن قازاق» دەپ اتاسام با دەپ ويلاپ ەدىم, الايدا ول جىگىتتىڭ ەرلىگىن ايتۋعا جەتكىلىكسىز بولىپ كورىندى. ال ەندى كاكەتايدىڭ ەرلىكتەرىنە كوز جەتكىزگىڭ كەلسە, كىتاپحانالاردىڭ بىرىنەن «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» سول ءنومىرىن تاۋىپ وقىرسىڭ, – دەپ تاعى دا ادەمى جىميىسىنا سالىپ, قولىن ۇسىندى.
– اعا, كاكەتاي سىزبەن قوشتاسقان سوڭ جايىلۋعا كەتكەن اتىنا ءوزى باردى ما؟ – دەگەن وراشولاقتاۋ ساۋالىما:
– ە, جوق, «رۋلەت كەلە عوي» دەپ داۋىستاپ ەدى, جانۋار قوس ۇزەڭگىسىن شىلدىرلاتىپ, جانىمىزعا جەتىپ كەلدى.
ج.جۇماقانوۆ اعامىز اۋىلداعى ەسكەندىر قۇرانباەۆتىڭ جازعان حاتىنا: «ول ناعىز باتىر جىگىت ەدى. كەزىندە ونىڭ ەرلىك ىستەرى بۇكىل ءىى بالتىق بويى مايدانىنا كەڭ تارادى. ەرجۇرەك جىگىتكە ءتان مىنەز, قىزۋقاندىلىق, الماستاي وتكىر تىلدىلىك, جەڭىل ورالىمدىلىق, الىپۇشپالىق تا كاكەتايعا ءتان قاسيەت بولاتىن. مەنىڭ كوز الدىما قازىر دە سول مىنەزىمەن ەلەستەي بەرەدى» دەپ جاۋاپ جازىپتى.
جارسۋدىڭ زيالى قارياسى باتتال قۇرانباەۆ اقساقال ءبىر جولىققاندا مىناداي اڭگىمە ايتىپ ەدى: «1943 جىلى كاكىتاي ءبىر سۋرەتتى جىبەرىپ, سىرتىنا «ناعاشىم شاعيەۆ جۇماعاليعا. الماتى, كينوحرونيكا» دەپ جازىپتى. جانىنداعى سۋرەتتەگى كىسىلەردى تانىمادىق. باسىندا ەلتىرى پاپاقاسى بار, كەۋدەسى وردەن, مەدالدارعا تولى جاس وفيتسەر ءوزىمىزدىڭ كاكەتاي ەكەنىن بىردەن تانىدىق. جۇماعاليدىڭ زايىبى قامار كەيۋانانىڭ جارتى عاسىردان بەرى ساقتاپ كەلگەن سۋرەت سىرتىنداعى «الماتى, كينوحرونيكا» دەگەنىنە قاراپ, ونىڭ سول جىلى الماتىدا بولعانىنا كۇماندانبايمىز». وسى سۋرەتتەگى «كينوحرونيكا» دەگەن ءسوزدى دالەلدەي تۇسەيىن دەگەندەي باتتال اقساقال: «سول سوعىس جىلدارى اۋىلعا بىرەۋلەردىڭ كەلىپ, كاكەتاي تۋرالى كينوجۋرنال كورسەتكەنىن» ايتىپ ەدى.
ارينە, ول كينوجۋرنالدى ارحيۆتەن ىزدەتۋگە سۇراۋ سالعانىمىزبەن, ەش ناتيجە شىقپادى. الايدا باتىردىڭ كەزەكتى ءبىر ەرلىگىنەن كەيىن ەلىنە بارىپ قايتۋعا دەمالىس بەرگەن ەكەن, بىراق ول «دوستارىم جاۋمەن كەسكىلەسكەن ۇرىس جۇرگىزىپ جاتقاندا شالعايداعى زايسانعا بارماي-اق الماتىنى كورگەنىمە ريزا بولىپ, قايتادان مايدانعا اتتانايىن» دەپ, استانادا 3-4 كۇن عانا بولىپ, اتتانىپ كەتكەنى بەلگىلى بولدى.
مەن, ارينە كەيىپكەرىمنىڭ ەرلىك ىستەرىنە كۋا بولماعانىم جانە ونىمەن تىلدەسۋدىڭ دە مۇمكىن ەمەستىگى تۇسىنىكتى. سوندىقتان ول تۋرالى بۇرىن-سوڭدى جازىلعان ماتەريالداردى كوكتەي شولىپ, ك.قىمىزباەۆتىڭ ءبىر-ەكى ەرلىگى تۋرالى جانە ونىڭ قالاي قازا بولعانى تۋرالى دەرەكتى ايتا كەتەيىن...
قاۋىپتى ايدىڭ قاتەرلى كۇنى
1941 جىلدىڭ 20 شىلدەسى كۇنى. لۆوۆ وبلىسىنىڭ شەكاراعا جاقىن ءبىر قالاسىنا گ.ي.كوتوۆسكي اتىنداعى اتتى اسكەر قۇرامىنداعى پولك ورنالاسقان بولاتىن. ارىندارى باسىلىپ, اپتىقتارى مۇقالا قويماعان جاۋ اسكەرى سوعىس باستالعالى كەڭەس جاۋىنگەرلەرىن كۇن ساناپ تىقسىرۋمەن كەلە جاتقان. جاۋىنگەرلەر بىرتە-بىرتە شەگىنسە دە, ءار سالا, ءار قالا ءۇشىن جان بەرىپ, جان الىپ دەگەندەي شايقاسىپ ەدى. قارىس جەر ءۇشىن بولعان ارپالىستاردا كۇشى باسىم جاۋ تالاي بوزداقتىڭ باسىن ۇرىس دالاسىندا قالدىرىپ جاتقان. ن. سەلوسىنىڭ نەگىزگى ورتالىق كوشەلەرىن جاۋ قولىندا قالدىرىپ, كەڭەس اسكەرلەرى ەڭ شەتكى كوشە ءۇشىن شايقاس ۇستىندە ەدى. قازىر جاۋ باسىپ العان كوشەدەن ءبىزدىڭ ساربازدار اتىسا شەگىنىپ بارا جاتقان ون بەس-جيىرما مينۋتتاي بۇرىن ءبىر يىعىنا تيگەن وقتان كاكەتاي اتتان ۇشىپ تۇسكەن. مىنا جاۋىپ تۇرعان وقتان قۇتىلىپ, اتىنا قايتادان مىنە المايتىنىن بىلگەن ول: «رۋلەت, ءبىزدىڭ اسكەردىڭ سوڭىنان كەت!» دەپ بۇيىرعان. يەسىنىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىنداپ ۇيرەنگەن جانۋار ءبىزدىڭ كاۆالەريستەردىڭ سوڭىنان شابا جونەلگەن. كاكەتاي بولسا, ولگەن ادام سياقتى تىپىر ەتپەي جاتقان. قىرىنداپ جاتقان كۇيى ءدال الدىنداعى تاياق تاستام جەردەگى ورتەنىپ جاتقان ۇيگە كوزى تۇسكەن. وتقا ورانا باستاعان ءۇيدىڭ ەسىگى دە اشىق تۇر ەكەن. ول بار قايراتىن بويىنا جيناپ, ورنىنان تۇرا سالا ورتەنىپ جاتقان ۇيگە قاراي تۇرا جۇگىرگەن. ونى كورىپ قالعان جاۋ پۋلەمەتى بۇعان قاراتا وعىن بۇركە باستاعاندا بۇل دا ءۇي ىشىنە كىرىپ ۇلگەرگەن. تەك وڭ جاق بالتىرىنىڭ سولق ەتىپ اۋىرعانىن سەزگەن. ءۇيدىڭ تاقتايمەن شەگەلەنگەن ءدالىزىنىڭ وتقا ورانىپ, كىرپىشتەن قالانعان بولمەلەرى كوك تۇتىنگە كومىلگەنى بولماسا, ورتتەن امان سياقتى. ول ويلانباستان بۇرىشتا تۇرعان ورىس پەشىنىڭ ىشىنە كىرىپ كەتىپ, كويلەگىن جىرتىپ, جاراسىن تاڭدى. سول كەزدە ءۇيدىڭ توبەسى دە گۇرس ەتىپ قۇلاپ ءتۇستى. مۇرجادان كەلىپ تۇرعان اۋامەن تىنىستاپ, اششى تۇتىننەن قوس جانارى اشىعانىمەن, ول ءازىر ولە قويمايتىنىن ءبىلدى. كەش باتىپ, قاراڭعىلىق تۇسە باستاعاندا ءالى بىقسىپ جانىپ جاتقان اعاشتاردىڭ اراسىنان ەڭبەكتەپ سىرتقا شىققان. ءدال جانىندا تۇرعان ءۇيدىڭ تەرەزەسىنەن ساقىلداپ تۇرعان جاۋ پۋلەمەتى 150 قادامداي جەردە بەكىنىپ جاتقان ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەرگە باس كوتەرتەر ەمەس. ول ويلانىپ تۇرماي, ەڭبەكتەپ بارىپ, قوساقتالعان گراناتانى پۋلەمەتى ساقىلداپ تۇرعان تەرەزەگە لاقتىرعان. الاپات جارىلىستان كەيىن پۋلەمەتتىڭ ءۇنى ءوشتى. ول اقساڭداي باسىپ بارىپ, تەرەزەدەن ىشكە تۇسكەندە جايراپ جاتقان قوس ءفريتستىڭ ولىكتەرىن يتەرىپ تاستاپ, پۋلەمەتتى فريتستەر بەكىنىپ جاتقان وكوپقا قاراي بۇرىپ, «سويلەتە» باستاعان. ول جاندارمەن: «جاۋىنگەرلەر, وتان ءۇشىن العا!» دەپ بار داۋسىمەن ايعايلاعان. ۋرالاپ ۇمتىلعان جاۋىنگەرلەر سول كۇنى جاۋلارىن سەلودان قۋىپ شىقتى.
رۋلەتى يەسىز كەلگەن سوڭ ونى ولدىگە ساناعان مايدانداستارى قانى كوپ كەتىپ, شالا جانسار كۇيىندە وعى تاۋسىلعان پۋلەمەتتى قۇشاقتاپ جاتقان جىگىتتى تاۋىپ الىپ, سانيتارلىق بولىمگە جىبەرگەن. ول ەكى-ءۇش اپتا ەمدەلگەن سوڭ قايتادان قاتارعا قوسىلىپ, رۋلەتىمەن تابىسقان. ونىڭ وسى ەرلىگى العاشقى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن باعالانىپ ەدى.
بەلورۋسسيانىڭ گرودنو قالاسىنىڭ باتىس جاعىنداعى اۆگۋستوۆ ورمانىندا نەمىستەرمەن قيان-كەسكى شايقاس ءجۇرىپ جاتقان. جاۋدىڭ العاش شەكارادان وتكەن كەزدەگى الكەۋدە ارىنى دا جوق, «سۋعا كەتكەن تال قارمايدىنىڭ» كەرىمەن شەگىنسە دە, ولەرمەندىگىنەن تانباعان. بۇل كۇنى جاۋ سوپوتسكينو ماڭىنا بارىپ بەكىنگەن. ءتۇس اۋا ديۆيزيا كومانديرى
ك.قىمىزباەۆتى ءوزى باسقاراتىن اتتى اسكەر بولىمشەسىمەن جاۋ بەكىنىپ جاتقان جەردى بارلاپ, مۇمكىندىگى بولسا ء«تىل» الىپ كەلۋدى بۇيىرعان. اسكەري تۇسىنىكتەگى ءسوزدىڭ «بۇيرىق» دەپ اتالاتىنى بولماسا, ديۆيزيا كومانديرىنىڭ ۇنىندە وتىنىشكە ۇقساس رەڭك بار ەدى.
– مەن ساعان سەنەمىن, اعا لەيتانانت قىمىزباەۆ, امان بارىپ, ساۋ قايت! – دەپ اعالىق تىلەگىن ايتقان. الايدا...
جىگىتتەر قالىڭ ورماننىڭ ىشىمەن ءبىراز جەرگە دەيىن اتپەن, ءارى قاراي جاياۋلاپ بارىپ, تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداعان. كۇزەتتە تۇرعان قوس بىردەي نەمىستىڭ ۇندەرىن شىعارماي, تۇتقىنعا الىپ, قارسى جاقتىڭ بەكىنىسىن, ادامدارى مەن قارۋ-جاراقتارىنىڭ مولشەرىن ءبىلىپ, قالقادا قالدىرىلعان اتتارىنا ءمىنىپ, قايتار جولعا تۇسكەن. بۇلاردىڭ كەلگەندەرىن الدىن الا سەزدى مە, الدە كەزدەيسوقتىق پا, ايتەۋىر, بارلاۋشىلار الدارىنان شىققان ۇلكەن توسقاۋىلعا كيلىككەن. ويلانىپ تۇرار ۋاقىت جوق, بۇلتارا قاشار باسقا جول دا جوق. كاكەتاي: «جىگىتتەر, قورشاۋدى بۇزىپ وتەمىز, العا!» دەپ, رۋلەتتى جۇلدىزداي اعىزىپ كەلە جاتىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ دە 1944 جىلدىڭ 20 شىلدەسى ەكەنى ەسىنە ءتۇستى. العاشقى جارالانعان, العاشقى وردەن العان كۇن. ول بۇل كۇندى جاماندىققا جورىمايىنشى دەپ ويلاعان.
مىنانداي كوزسىز ەرلىكتى كۇتپەي, جاڭا عانا: «ورىستار, بەرىلىڭدەر!» دەپ ايقاي-سۇرەڭ سالىپ تۇرعان نەمىستەر اۆتوماتتارىن كەزەنىپ ۇلگەرگەنشە جىگىتتەردىڭ ءبىرازى قورشاۋدى بۇزىپ ءوتىپ, ءبىرازى ات ۇستىنەن اۋناپ ءتۇسىپ جاتتى. قىمىزباەۆتىڭ جارقىلداعان الماس قىلىشى ەكى ءفريتستىڭ باسىن دومالاتتى. «سونىمەن, جيىنى 205 بولدى» دەگەن ءبىر قۋانىشتى ويدىڭ كەلگەنى سول ەدى, سوڭىنان قۋا اتىلعان مەرگەننىڭ وعى ءدال جۇرەكتەن قادالعان ەدى. قۇلاپ قالعان يەسىن قۇتقارماق بولىپ, قايىرا شاۋىپ كەلگەن رۋلەت تە وعان جەتە بەرە قۇلادى. تالاي سىن ساعاتتا ءبىر-بىرىنە ادال سەرىك بولعان كاكەتاي مەن رۋلەتتىڭ قاندارى قوسىلا اعىپ جاتتى. ءيا, بۇل 1944 جىلدىڭ 20 شىلدەسى بولاتىن...
مەن رەداكتورىمىزعا بەرگەن ۋادەمدە تۇرىپ, «لەنينشىل جاستىڭ» (1968 جىل, 9 مامىر) كەلەر جىلعى مەرەكەلىك سانىندا «ول جارسۋدان ەدى» دەگەن وچەركىمدى جاريالادىم.
باتىر ەسىمىن ەستە قالدىرساق...
رەسمي تۇردە باتىر اتاعىن تاعى ءبىر قازاققا بەرە سالۋدى ارتىق كورسە دە, ءۇش جىلدان اسا ۋاقىت ىشىندە بەس بىردەي – ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دارەجەلى, قوس بىردەي «وتان سوعىسى», ەكى مارتە «قىزىل جۇلدىز» جانە «قىزىل تۋ» وردەندەرىمەن, بىرنەشە جاۋىنگەرلىك مەدالدارمەن ماراپاتتالعان كاكەتاي قىمىزباەۆتى جەرلەس جۇرتى عانا ەمەس, مايدانداستارى, ونىڭ ءومىرىن زەرتتەگەن قالامگەرلەر ناعىز باتىر دەپ بىلەدى. تەك قانا سوڭىندا ءىزىن سۋىتپاي ىزدەۋشىسى جوق ادامنىڭ ەرلىك ەڭبەگىن ۋاقىت توزاڭى باسىپ, ۇمىتتىراتىنى وكىنىشتى.
سوناۋ 1969-1970 جىلدارى اۋىل مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى رياحان ءاشىمحانوۆ, وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەسكەندىر قۇرانباەۆتار «قىزىل ىزشىلدەر» دەپ اتالاتىن ءبىر توپ وقۋشىنى گرودنو ماڭىنداعى سونيچي سەلوسىنا اتتاندىرعان. ولار كاكىتايدىڭ ەرلىكپەن سوڭعى تىنىسى ءۇزىلىپ, جەرلەنگەن قابىرىن تاۋىپ, باسىنا تۋعان جەرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعى مەن ءبىر جىلىنشىك جۋسانىن قويىپ قايتتى. سول 1969 جىلى جارسۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ول وقىعان مەكتەپكە باتىردىڭ اتىن بەرۋ جونىندە اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنە اشىق حات جولداپتى. جارسۋداعى ۇجىمشار جانە مەكتەپ «پراۆدا گازەتى» اتىندا بولاتىن. ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ورگانىنىڭ اتىن وزگەرتۋ اۋداندى قويىپ, ودان جوعارعىلاردىڭ دا جۇرەكتەرى داۋالامايتىن ءىس بولاتىن.
تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتتى. ۇجىمشار كەلمەسكە كەتتى. مەكتەپ ودان بەرى قاراي اۋىلدىڭ اتىمەن اتالىپتى. وسىدان التى-جەتى جىل بۇرىن اۋىل قاريالارى جارسۋ مەكتەبىنە قىمىزباەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ جونىندەگى اڭگىمەنى قايتا قوزعاعان ەكەن, الدەبىر كەراۋىزدار: «ونىڭ 205 ءفاشيستى ولتىرگەنىن كىم ساناپ تۇرىپتى. قويساق لايىقتى بىرەۋدىڭ ەسىمىن بەرەيىك», دەپ اڭگىمەنى جول ورتادا قالدىرىپتى. مەن جەرلەس باتىرىمىزدىڭ ءومىر جولىن ءبىراز بىلەتىن ادام رەتىندە جانە ك.قىمىزباەۆ تۋرالى كوپ دەرەكتەر جيناپ, ەسىمى ەل ەسىندە قالۋى ءتيىس ونىڭ اۋىل مەكتەبىنە ەسىمىن بەرۋ جونىندە شىعىس قازاقستان وبلىسى, زايسان اۋدانى باسشىلارىنا ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى.
ۇلى قاھارماندارىن ۇمىتپاي, ولاردىڭ ەرلىك ىستەرىن ۇرپاققا ونەگە ەتۋ – ءبارىمىزدىڭ كىسىلىك, ازاماتتىق پارىزىمىز ەكەنىن ۇمىتپايىق.
كادىربەك سەگىزباي ۇلى,
جازۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
