كەيىنگى جىلدارى ەرتىسكە بوساتىلاتىن كوكتەمگى سۋدىڭ كولەمى كوپشىلىكتى قۋانتىپ ءجۇر. بۇرىنعىداي ەمەس, مول سۋ جايىلماعا بارىنشا جايىلادى. سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى «ەرتىس» باسسەيندىك ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەلەۋسىز قامباروۆ بيىل اباي وبلىسىنداعى ءشۇلبى سۋ قويماسىنان جالپى كولەمى 6,3 تەكشە كيلومەتر سۋ جىبەرىلەتىنىن مالىمدەدى. بۇل – وتكەن جىلمەن دەڭگەيلەس.
– ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى ءشۇلبى سۋ قويماسى العاشقى سۋ جىبەرۋ شاراسىن باستاپ كەتتى. سۋ جىبەرۋ شاراسى نەگىزگى ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى – دايىندىق, نەگىزگى يادرو, اياقتالۋ كەزەڭى. العاشقى ءۇش كۇندە سۋ جىبەرۋدىڭ دەڭگەيى بىرتىندەپ ارتتىرىلادى. ودان سوڭ 10 كۇن بويى سەكۋندىنا 3 500 تەكشە مەتر سۋ ەرتىسكە قۇيىلا باستايدى. قوسىمشا تاعى ەكى كۇن سەكۋندىنا 3 400 تەكشە مەتر سۋ بوساتىلادى. ەرتىس جايىلماسىنىڭ سۋعا قانىعۋىنا ءدال وسى 12 كۇن اسا ماڭىزدى. وسى ۋاقىتتا وزەن بەتىندە بۇيىرلىك اعىنداردىڭ ەسەبىنەن ۇلكەن تولقىندار پايدا بولىپ, زور ەكپىنمەن كەلگەن سۋ جايىلماعا شىعىپ كەتەدى. بۇيىرلىك اعىنداردى كۇشەيتەتىن وبا, ءۇلبى وزەندەرىنىڭ سۋى دا مول ەكەنى اڭعارىلادى, – دەيدى ە.قامباروۆ.
بيىل بۇقتىرما 75%-عا, ءشۇلبى 95%-عا پايىزعا تولعان. ياعني قويمالاردا سۋ جەتكىلىكتى. «قازگيدرومەتتىڭ» مالىمەتى بويىنشا, ەرتىسكە ساي-سالادان اعىپ, بۇيىرلىك اعىندى كۇشەيتەتىن وزەندەردە وسى ۋاقىتتا سۋ مول بولادى. ياعني ول شۇلبىدەن بوساتىلاتىن سۋدىڭ كولەمى مەن ەكپىنىن ارتتىرىپ, جايىلماعا جەتەتىن سۋ تولقىندارىن بيىكتەتەدى.
– گيدروگرافتىق مالىمەتتەر كەيدە بولجامعا سايكەس كەلمەي قالۋى دا ىقتيمال. ەگەر شۇلبىدەن بوساتىلاتىن سۋدىڭ ەكپىنى ويلاعان كولەمنەن كەم شىعىپ جاتاتىن بولسا, وندا جەتپەگەن سۋدى بۇقتىرما قويماسىنان الامىز. مىسالى, جوسپارعا سايكەس سەكۋندىنا 100 تەكشە مەتر سۋ قاجەت دەلىك, بىراق شۇلبىدەن 60 تەكشە مەتر عانا شىعۋى مۇمكىن. ونداي كەزدە 40 تەكشە مەتردى بۇقتىرمادان اعىزامىز. وسىلايشا, سۋدىڭ كولەمى مەن ەكپىنىن ساقتاپ قالۋىمىزعا بولادى, – دەپ قوستى ينسپەكتسيا وكىلى.
مامانداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, العاشقى ەكى كۇندە جىبەرىلگەن ورتاشا ەكپىندەگى سۋ كولەمى وزەن بەتىندەگى مۇزدى قالىپتى جاعدايدا ايداپ اكەتۋگە قاۋقارلى. نەگىزگى سۋ شامامەن 5–7 كۇندە پاۆلودار وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا جەتەدى. ۇلكەن سۋدىڭ كەلۋى شامامەن 20–21 ساۋىردە كۇتىلىپ وتىر. وسى ۋاقىتتا ەرتىس وزەنى ماڭىندا ورىن تەپكەن ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارىنا ساق بولۋ قاجەت. قازىر وڭىردە جاعالاۋلار مەن بوگەتتەردى نىعايتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
پاۆلودار وبلىسىنداعى ەرتىس وزەنى جايىلمالارىنىڭ جالپى اۋماعى 377 مىڭ گەكتاردان اسادى. بيىل بوساتىلاتىن سۋ سونىڭ شامامەن 90%-داي بولىگىنە جايىلادى دەپ بولجانىپ وتىر. نەگىزىنەن تىرشىلىك ءنارى ويپاڭداۋ جەردە ورنالاسقان اقتوعاي, ەرتىس, تەرەڭكول, پاۆلودار اۋداندارىنىڭ جايىلمالارىن كوبىرەك باسادى.
«ەرتىس وزەنىنە وسىنشاما كولەمدە مول سۋدىڭ جىبەرىلۋى ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق تۇرعىدان اسا ماڭىزدى. جايىلمالاردان مال ازىعىن دايىندايتىن ازاماتتارعا پايدالى. وسى ۋاقىتتا تاياز سۋلارعا شىعىپ, ۋىلدىرىق شاشاتىن بالىقتارعا دا سۋدىڭ كوپتىگى ءتيىمدى اسەر ەتەدى», دەيدى پاۆلودار وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ايگەرىم قابىلتاەۆا.
نەگىزى ەرتىس وزەنىنە بوساتىلاتىن سۋدىڭ ەكپىنىن تەجەيتىن فاكتور كوپ. مىسالى, 2024 جىلى سەمەيدەگى كوپىر قۇرىلىسىنا بايلانىستى ەرتىسكە اعىزىلىپ جاتقان سۋدىڭ قارقىنى 3 500 تەكشە مەتردەن 3 200 تەكشە مەترگە دەيىن باسەڭدەپ قالعان ەدى. بيىل ونداي جاعداي قايتالانبايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
پاۆلودار وبلىسى
