تاريح • 09 مامىر، 2021

راديست قازاق قىزدارى

233 رەت كورسەتىلدى

سوعىستى ادەتتە «ەر ادامنىڭ ءىسى» دەپ جاتادى. بىراق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا مايدانعا تارتىلعان ايەل سانى بويىنشا كسرو الدىڭعى ورىندا تۇردى. دەرەكتەردە 800 مىڭ كەڭەستىك قىز-كەلىنشەك ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىس­قانى جازىلعان. ولاردىڭ اراسىندا قاراكوز قازاق قىزدارى دا از ەمەس ەدى.

كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري زاڭ­نامالىق قۇجاتتارىندا «ايەل ازاماتتار قاجەتتى جاعدايدا قىزىل ارميا قاتارىنا قو­سىم­شا قىزمەتتەرگە تارتىل­سىن» دەپ جا­­زىل­عانىمەن، جالپى كەڭەس ايەلىنىڭ اسكەري مىندەتكەرلىگى بولمادى. الايدا سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە كەڭەس اسكەرى وراسان زور شىعىنعا ۇشىراپ، 1942 جىلدىڭ كوكتەمىنەن باس­تاپ كەڭەس وداعى قىز-كەلىن­شەكتەردى مايدانعا، تىل­دا­عى وندىرىستىك ەڭبەككە جاپ­پاي مو­بيليزاتسيالاعان. سوڭ­عى كەزدە بىرتىندەپ اسكەري قۇ­پيا قۇجاتتار اشىلىپ جاتىر. باس قولباسشى ءستاليننىڭ 1942 جىل­دىڭ ءساۋىر-قازان ايلارى ارا­لىعىنداعى شىعارعان 3 بۇي­رىعىنىڭ نە­گىزىندە 120 مىڭ ايەل بايلانىس، اۋە قورعانىسى، قۇر­لىقتاعى جاياۋ اسكەر قاتارىنا الىنعانى بەل­گىلى بولدى.

بەلگىلى عالىم ماناش قوزى­باەۆ ءوز ەركىمەن ماي­دان­عا سۇ­رانىپ، ءوتىنىش جازعان قازاق­ستاندىقتاردىڭ 40 پايىزى قىز-كەلىنشەك بولعانىن ايتادى. قازاقستاننان مايدانعا جالپى سانى 6-7 مىڭ قىز-كەلىنشەك اتتاندى دەگەن دەرەك بار. ال ءبىز­دىڭ ۇزاق جىلعى زەرتتەۋىمىز باتىس قازاقستان وبلىسىنان عانا 1 100 جاۋىنگەر قىز-كەلىنشەك ماي­دانعا الىنعانىن كورسەتتى.

كەڭەس ارمياسى قۇرامىندا گيتلەرشىل فاشيزمگە تويتارىس بەر­گەن قازاقستاندىق اراسىندا اق جايىق وڭىرىنەن شىققان سونداي قاھارمان قىزداردى – راديوبايلانىسشى عاريفا راحمەتوۆا مەن زاميحا ناۋشەۆانى وقىر­مانعا تانىستىرا كەتەيىك.

عاريفا ماجيتقىزى راح­مەتوۆا 1922 جىلى 1 مامىردا با­تىس قازاقستان وبلىسى، وردا اۋدا­نى ازعىر اۋىلىندا دۇنيەگە كەل­گەن. ورال پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتي­كا فاكۋلتەتىنىڭ 2-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن عاريفا ءوز ەركى­مەن مايدانعا اتتانادى. بۇل ج­ونىندە ول: «ورال قالالىق كوم­سومول كوميتەتى قالانىڭ وقۋ ورىن­دارىندا جانە ورتا مەك­­تەپتەردىڭ 9-10-كلاستارىن­دا وقىپ جۇرگەن بەلسەندى جاس كومسومول قىزداردى جيناپ، ميتينگى وتكىزدى. ءسويتىپ بۇكىلوداقتىق لەنينشىل كوم­مۋنيستىك جاستار وداعى ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ ۇندەۋى تال­قىلانىپ، جاس قىزداردى وتان قورعاۋ ىسىنە قاتىسۋعا شا­قىردى. ميتينگىدە مەن توپ الدىنا شىعىپ، ءوز ەركىممەن وتان قورعاۋعا باراتىندىعىمدى اي­تىپ، قىزداردى قاتارىما شا­قىردىم. تاعى ءبىراز قىز ءسوز الىپ، بۇل ۇسىنىسىمدى قۋاتتادى. ءسوي­تىپ ميتينگىدەن كەيىن 600 قىز لە­نينگراد قالاسىنان ورالعا ەۆاكۋاتسيالانعان اسكەري راديوتەلەگرافشىلار دايىندايتىن ۋچيليششەنىڭ 5 ايلىق كۋرسىنا جازىلدىق. ورالدا اي جارىم وقىعان سوڭ اسكەري ۋچيليششە ماس­كەۋ تۇبىندەگى مىتيششي قالا­سىن­داعى وقۋ بازاسىنا قايتا كو­شىرىلدى. ورالدان 600 قىز تيەلگەن ەشەلوندى بۇكىل قالا حالقى شىعارىپ سالدى»، دەيدى.

وسىلايشا، ماسكەۋ تۇبىن­دەگى ۋچيليششەدە وقۋىن جالعاس­تىرعان عاريفا راحمەتوۆا جەر­لەستەرى زاميحا ناۋشەۆا، ماي­­را ماقاتوۆا، نۇرعانىم بايسەيىتوۆا، ليدا رۋجەينيكوۆا، كاتيا ليتوۆامەن بىرگە 1942 جى­لى قاراشادا 5 ايلىق كۋرس­تى ءتامامداپ، ءىى كلاستى اسكەري را­ديو­بايلانىسشى ماماندىعىنا يە بولادى. ءسويتىپ، عاريفا راح­مەتوۆا مەن زاميحا ناۋشەۆا كا­لينين مايدانىندا ۇرىس جۇر­گىزىپ جاتقان ءى گۆارديالىق شابۋىل­داۋشى اۆياتسيالىق كور­پۋسقا جو­نەلتىلەدى.

«مەن اسكەري اۆياتسيا كورپۋسى قۇرامىندا 5000 شاقىرىم جا­ۋىن­گەرلىك جولدى ءجۇرىپ ءوتتىم. قاراپايىم راديوتەلەگرافيست قىزمەتىن اتقارىپ، اسكەري تاپسىرمالاردى مۇلتىكسىز ورىندادىم. 32 438 مارتە اۋەگە كوتە­رىلگەن اسكەري ۇشقىشتارمەن ءبىز­دىڭ ءبولىم اراسىنداعى اۋە باي­لانىسىن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋگە بار كۇشىمدى جۇمسادىم. ۇلى وتان سوعىسى تاريحىندا ءبىزدىڭ ءى گۆارديالىق شابۋىلداۋ­شى كورپۋستىڭ ەرەكشە ورنى بار. كورپۋسقا «مينسكىلىك» دەگەن قۇرمەتتى اتاۋ بەرىلىپ، اتاقتى ۇشقىشتارىمىز – ا.پ.مارەسەۆ، ي.م.بەرەزۋتسكي، ي.م.گلۋحيح، ە.م.گورباتيۋك، ۆ.ا.ورەحوۆتىڭ ەرلىكتەرى تاريحقا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالدى»، دەيدى جاۋىنگەر عاريفا راحمەتوۆا.

عاريفا راحمەتوۆا كالينين، سولتۇستىك-باتىس، بريانسك، ءى، ءىى پريبالتيكا، ءى، ءىى بەلورۋسسيا مايدانى جانە «باگراتيون» وپەراتسياسىنا قاتىسىپ، مينسك، ليپەتسك، ورەل، بريانسك، ۆەليكيە لۋكي، لوگوۆا، ۆيلنيۋس، شاۋ­لياي، بەرلين ت.ب. قالالاردى ازات ەتكەن.

«1943 جىلى قاراشا ايىن­دا ءبىزدىڭ كورپۋس نەۆەل قالا­سىنان 2-3 شاقىرىم جەردە تۇر­دى. «وتان ءۇشىن» اتتى مايدان گازەتىنەن نەۆەل قالاسىن ازات ەتۋگە قاتىسقان 100 جانە 101-ءشى ۇلتتىق قازاق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ شابۋىلى جايلى، جەرلەسىم مانشۇك مامەتوۆانىڭ ەرلىگى تۋرالى وقىپ بىلگەن ەدىم. قاسىما ءبىر جاۋىنگەردى ىلەس­تىرىپ، بۇدان 1 اي بۇرىن شاي­قاس بولعان جەرگە كەلىپ، قازا بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ جانە توپىراعى ءالى كەپپەگەن، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك ما­مەتوۆانىڭ جەرلەنگەن جەرىن كوردىم»، دەيدى ءبىر ەستەلىگىندە عاريفا راحمەتوۆا.

راديوبايلانىسشى عاريفا راحمەتوۆا «اسكەري ەرلىگى ءۇشىن»، «بەرليندى العانى ءۇشىن»، «1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن جانە باس قولباسشى ءستاليننىڭ العىس حاتىمەن 6 مارتە ماراپاتتالدى. 1945 جىلدىڭ قازان ايىندا سوعىستى بەرلين قالاسىنان 100 شاقىرىم جەردەگى پەرليبەرگ ەلدى مەكەنىندە اياقتاعان عاريفا راحمەتوۆاعا گۆارديا سەرجانتى اتاعى بەرىلەدى.

مايداننان ورالعان سوڭ­ ع.راح­­مەتوۆا ورالداعى ا.س.پۋش­­كين اتىنداعى پەداگو­گيكا­لىق ينستيتۋتتا وقۋىن جال­عاستىرىپ، ونى بىتىرگەن سوڭ مەكتەپ مۇعالىمى، ورال قالا­لىق كومسومول كومي­تەتىنىڭ، وب­لىستىق، اۋداندىق پار­تيا كو­ميتەتىنىڭ ءتۇرلى دەڭگەي­دەگى حاتشىسى قىزمەتتەرىن ات­قار­دى. كەيىن ماسكەۋ قالا­سىن­داعى بۇكىلوداقتىق مەم­لەكەتتىك كينوماتوگرافيس­تەر ينس­تي­تۋتىنىڭ جانىنداعى جو­عارى مەكتەپتى ءبىتىرىپ، ورال وب­لىستىق كينو باسقارماسىن باسقاردى. سوعىس ارداگەرى رامازان تاۋ­كينمەن وتاۋ قۇرىپ، ءۇش قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. 1980 جىلى رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەر رەتىندە قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقتى.

زەينەتكەر ع.راحمەتوۆا ورال قالاسىنداعى ارداگەرلەر ۇيى­مىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولدى. ورال قالالىق دەپۋتات­تار كەڭەسىنىڭ 1989 جىلعى 23 شى­لدەدەگى №659 شەشىمىنە سايكەس جاس ۇرپاققا پاتريوتتىق تار­بيە بەرۋدەگى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن عاريفا راحمەتوۆا «ورال قا­لا­سىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندى. ۇلى جەڭىستىڭ 50 جىل­دىعى قارساڭىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى عاريفا راحمەتوۆاعا «وتان» وردەنىن تاپسىردى.

سوعىس سالعان سىرقاتى سالدارىنان عاريفا راحمەتوۆا 2001 جىلى 17 تامىزدا دۇنيەدەن وزدى.

ماسكەۋدەن بەرلينگە دەيىن­گى اسكەري جورىقتا عاريفا راح­مەتوۆامەن بىرگە بولعان 2-كلاس­تى راديوبايلانىسشى زاميحا ناۋشەۆا 1924 جىلى ورال وبلىسى جاڭاقالا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 8 جاسىندا اتا-اناسىنان ايىرىلعان ول تۋىستارىنىڭ كو­مەگىمەن ورال قالاسىنداعى №4 مەكتەپ-ينتەرناتقا ورنالاسادى. كىشكەنتاي زاميحا مەكتەپتە جاقسى وقيدى، سكريپكا كلاسىنا قابىلدانىپ، مۋزىكالىق اسپاپتى دا مەڭگەرەدى. زاميحا 9-سىنىپتى بىتىرگەن جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالادى.

جوعارىدا ايتىلعانداي، ورال­عا لەنينگراد قالاسىنان ەۆاكۋاتسيالانىپ كەلگەن اس­كەري راديوتەلەگرافشىلار ۋچيليششەسىنە قابىلدانعان 600 قىزدىڭ اراسىندا زاميحا ناۋشەۆا دا بولادى. ۋچيليششە ماسكەۋ تۇبىندەگى مىتيششي قالاسىنداعى وقۋ بازاسىنا قايتا كوشىرىلگەندە، زاميحا دا بىرگە كەتەدى. 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىندا 5 ايلىق كۋرستى تامامداعان زاميحا ناۋشەۆا قۇربىسى عاريفا راحمەتوۆامەن بىرگە كالينين ماي­دانىنداعى ءى گۆارديالىق شابۋىلداۋ­شى اۆيا­تسيالىق كورپۋسقا جو­نەل­تىلەدى.

راديوبايلانىسشى زاميحا جاۋىنگەرلىك ءومىر جولىن بىلايشا باياندايدى: ء«بىزدىڭ جاۋىن­گەرلىك جولىمىز كا­لينين مايدانىنان باستالدى. مىندەتىمىز – راديوستانسا قىزمەتىن باسقارۋ ەدى. جاۋ ءبىز وتىرعان ايماقتى ءجيى نىساناعا الىپ وق جاۋدىراتىن، بومبانىڭ استىنا الاتىن. سوندىقتان ورنىمىزدى ءجيى اۋىس­تىرىپ، جاۋ كوزىنە تۇسپەۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءادىس قولدانىپ، بۇركەنىپ، تى­عىلاتىنبىز. جوعارعى باس قولباسشىنىڭ باسقارۋىندا بولعان ءبىزدىڭ گۆارديالىق شابۋىلداۋشى كورپۋس مايدانداعى شەشۋشى سوعىستارعا قاتىسىپ، باعىتىن ءجيى اۋىستىرىپ وتىردى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ يسترەبيتەلدەر كورپۋسىنىڭ ۇش­قىشتارىن ماقتان ەتىپ جۇردىك. ولاردىڭ كوپشىلىگى نەمىستىڭ اسقان شەبەر ۇشقىشتارىمەن شايقاسىپ، كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن باتىر اتان­عان ەدى. ال ۇشقىش الەك­سەي مارەسەۆتىڭ ەسىمى سوعىس جىل­دارىندا-اق ادەبيەت تاريحىنا جازىلعان ەدى».

جەڭىس كۇنىن بەرلين تۇبىندە قارسى العان زاميحا ناۋشەۆا جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن ءستا­ليننىڭ العىس حاتىنا جانە «جاۋىن­گەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە يە بولدى. مايدانگەر انا: «مەن، بۇل سوعىستا ادامزات بالاسىنىڭ قايعى-قاسىرەتى مەن توگىلگەن قانىن، جەر بەتىنەن ءبىر ساتتە جويىلعان اۋىل، قالا­لاردى كوردىم. بارلىعى كوز ال­دىمدا، ولاردى سوزبەن اي­­تىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ور­تا جاس شاماسىن­دا­عى كوماندير، گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.بەلەتسكيدىڭ بىزگە قاراپ: «جالبىراقتارىم-اۋ، سەندەر ەر­تەڭ وسى سوعىستىڭ تاريحىنا كىرە­­سىڭدەر!» دەيتىنى ءالى ەسىمدە»، دەيدى.

ەلگە امان-ساۋ ورالعان جاۋىن­­گەر قىز بەيبىت ەڭبەككە ارا­لاسىپ، ورال وبلىستىق «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنىڭ باسپاسىندا كوررەكتور بولدى. كەيىن ورال قا­لا­سىنداعى تەرى كومبيناتىنىڭ كەپ­تىرۋ بولىمىندە ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپ، زەينەت دەمالىسىنا شىقتى.

داڭقتى باتىر باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى ءبىر سوزىندە: «ادام­دار ءبىر-بىرىنە قارىزدار ەكەنىن ارقاشان ويلاي ءجۇرۋى كەرەك. اسىرەسە ۇلى وتان سوعىسى اردا­گەر­لەرىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە باعا­لاي ءبىلۋى قاجەت. ەر ولەدى، ەل قالادى. ەسىمى ەل جۇرەگىندە ساق­تالعان ەر عانا باقىتتى» دەگەن ەكەن. جەڭىس كۇنىن جاقىنداتۋعا ۇلەس قوسقان قازاقتىڭ قاھارمان قىزدارىنىڭ جاۋىنگەرلىك ەرلىگى مەن ونەگەلى ءومىرىن ۇلگى ەتىپ، ماق­تانىش ەتۋ – بۇگىنگى جاس ۇرپاق­تىڭ پارىزى دەپ بىلەمىز.

 

باقتىلى بورانباەۆا،

ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بيىل 755 اۋىل اكىمى سايلانادى

قوعام • بۇگىن، 12:15

ۇقساس جاڭالىقتار