كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري زاڭنامالىق قۇجاتتارىندا «ايەل ازاماتتار قاجەتتى جاعدايدا قىزىل ارميا قاتارىنا قوسىمشا قىزمەتتەرگە تارتىلسىن» دەپ جازىلعانىمەن, جالپى كەڭەس ايەلىنىڭ اسكەري مىندەتكەرلىگى بولمادى. الايدا سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە كەڭەس اسكەرى وراسان زور شىعىنعا ۇشىراپ, 1942 جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ كەڭەس وداعى قىز-كەلىنشەكتەردى مايدانعا, تىلداعى وندىرىستىك ەڭبەككە جاپپاي موبيليزاتسيالاعان. سوڭعى كەزدە بىرتىندەپ اسكەري قۇپيا قۇجاتتار اشىلىپ جاتىر. باس قولباسشى ءستاليننىڭ 1942 جىلدىڭ ءساۋىر-قازان ايلارى ارالىعىنداعى شىعارعان 3 بۇيرىعىنىڭ نەگىزىندە 120 مىڭ ايەل بايلانىس, اۋە قورعانىسى, قۇرلىقتاعى جاياۋ اسكەر قاتارىنا الىنعانى بەلگىلى بولدى.
بەلگىلى عالىم ماناش قوزىباەۆ ءوز ەركىمەن مايدانعا سۇرانىپ, ءوتىنىش جازعان قازاقستاندىقتاردىڭ 40 پايىزى قىز-كەلىنشەك بولعانىن ايتادى. قازاقستاننان مايدانعا جالپى سانى 6-7 مىڭ قىز-كەلىنشەك اتتاندى دەگەن دەرەك بار. ال ءبىزدىڭ ۇزاق جىلعى زەرتتەۋىمىز باتىس قازاقستان وبلىسىنان عانا 1 100 جاۋىنگەر قىز-كەلىنشەك مايدانعا الىنعانىن كورسەتتى.
كەڭەس ارمياسى قۇرامىندا گيتلەرشىل فاشيزمگە تويتارىس بەرگەن قازاقستاندىق اراسىندا اق جايىق وڭىرىنەن شىققان سونداي قاھارمان قىزداردى – راديوبايلانىسشى عاريفا راحمەتوۆا مەن زاميحا ناۋشەۆانى وقىرمانعا تانىستىرا كەتەيىك.
عاريفا ماجيتقىزى راحمەتوۆا 1922 جىلى 1 مامىردا باتىس قازاقستان وبلىسى, وردا اۋدانى ازعىر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ 2-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن عاريفا ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانادى. بۇل جونىندە ول: «ورال قالالىق كومسومول كوميتەتى قالانىڭ وقۋ ورىندارىندا جانە ورتا مەكتەپتەردىڭ 9-10-كلاستارىندا وقىپ جۇرگەن بەلسەندى جاس كومسومول قىزداردى جيناپ, ميتينگى وتكىزدى. ءسويتىپ بۇكىلوداقتىق لەنينشىل كوممۋنيستىك جاستار وداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇندەۋى تالقىلانىپ, جاس قىزداردى وتان قورعاۋ ىسىنە قاتىسۋعا شاقىردى. ميتينگىدە مەن توپ الدىنا شىعىپ, ءوز ەركىممەن وتان قورعاۋعا باراتىندىعىمدى ايتىپ, قىزداردى قاتارىما شاقىردىم. تاعى ءبىراز قىز ءسوز الىپ, بۇل ۇسىنىسىمدى قۋاتتادى. ءسويتىپ ميتينگىدەن كەيىن 600 قىز لەنينگراد قالاسىنان ورالعا ەۆاكۋاتسيالانعان اسكەري راديوتەلەگرافشىلار دايىندايتىن ۋچيليششەنىڭ 5 ايلىق كۋرسىنا جازىلدىق. ورالدا اي جارىم وقىعان سوڭ اسكەري ۋچيليششە ماسكەۋ تۇبىندەگى مىتيششي قالاسىنداعى وقۋ بازاسىنا قايتا كوشىرىلدى. ورالدان 600 قىز تيەلگەن ەشەلوندى بۇكىل قالا حالقى شىعارىپ سالدى», دەيدى.
وسىلايشا, ماسكەۋ تۇبىندەگى ۋچيليششەدە وقۋىن جالعاستىرعان عاريفا راحمەتوۆا جەرلەستەرى زاميحا ناۋشەۆا, مايرا ماقاتوۆا, نۇرعانىم بايسەيىتوۆا, ليدا رۋجەينيكوۆا, كاتيا ليتوۆامەن بىرگە 1942 جىلى قاراشادا 5 ايلىق كۋرستى ءتامامداپ, ءىى كلاستى اسكەري راديوبايلانىسشى ماماندىعىنا يە بولادى. ءسويتىپ, عاريفا راحمەتوۆا مەن زاميحا ناۋشەۆا كالينين مايدانىندا ۇرىس جۇرگىزىپ جاتقان ءى گۆارديالىق شابۋىلداۋشى اۆياتسيالىق كورپۋسقا جونەلتىلەدى.
«مەن اسكەري اۆياتسيا كورپۋسى قۇرامىندا 5000 شاقىرىم جاۋىنگەرلىك جولدى ءجۇرىپ ءوتتىم. قاراپايىم راديوتەلەگرافيست قىزمەتىن اتقارىپ, اسكەري تاپسىرمالاردى مۇلتىكسىز ورىندادىم. 32 438 مارتە اۋەگە كوتەرىلگەن اسكەري ۇشقىشتارمەن ءبىزدىڭ ءبولىم اراسىنداعى اۋە بايلانىسىن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋگە بار كۇشىمدى جۇمسادىم. ۇلى وتان سوعىسى تاريحىندا ءبىزدىڭ ءى گۆارديالىق شابۋىلداۋشى كورپۋستىڭ ەرەكشە ورنى بار. كورپۋسقا «مينسكىلىك» دەگەن قۇرمەتتى اتاۋ بەرىلىپ, اتاقتى ۇشقىشتارىمىز – ا.پ.مارەسەۆ, ي.م.بەرەزۋتسكي, ي.م.گلۋحيح, ە.م.گورباتيۋك, ۆ.ا.ورەحوۆتىڭ ەرلىكتەرى تاريحقا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالدى», دەيدى جاۋىنگەر عاريفا راحمەتوۆا.
عاريفا راحمەتوۆا كالينين, سولتۇستىك-باتىس, بريانسك, ءى, ءىى پريبالتيكا, ءى, ءىى بەلورۋسسيا مايدانى جانە «باگراتيون» وپەراتسياسىنا قاتىسىپ, مينسك, ليپەتسك, ورەل, بريانسك, ۆەليكيە لۋكي, لوگوۆا, ۆيلنيۋس, شاۋلياي, بەرلين ت.ب. قالالاردى ازات ەتكەن.
«1943 جىلى قاراشا ايىندا ءبىزدىڭ كورپۋس نەۆەل قالاسىنان 2-3 شاقىرىم جەردە تۇردى. «وتان ءۇشىن» اتتى مايدان گازەتىنەن نەۆەل قالاسىن ازات ەتۋگە قاتىسقان 100 جانە 101-ءشى ۇلتتىق قازاق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ شابۋىلى جايلى, جەرلەسىم مانشۇك مامەتوۆانىڭ ەرلىگى تۋرالى وقىپ بىلگەن ەدىم. قاسىما ءبىر جاۋىنگەردى ىلەستىرىپ, بۇدان 1 اي بۇرىن شايقاس بولعان جەرگە كەلىپ, قازا بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ جانە توپىراعى ءالى كەپپەگەن, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆانىڭ جەرلەنگەن جەرىن كوردىم», دەيدى ءبىر ەستەلىگىندە عاريفا راحمەتوۆا.
راديوبايلانىسشى عاريفا راحمەتوۆا «اسكەري ەرلىگى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن», «1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن جانە باس قولباسشى ءستاليننىڭ العىس حاتىمەن 6 مارتە ماراپاتتالدى. 1945 جىلدىڭ قازان ايىندا سوعىستى بەرلين قالاسىنان 100 شاقىرىم جەردەگى پەرليبەرگ ەلدى مەكەنىندە اياقتاعان عاريفا راحمەتوۆاعا گۆارديا سەرجانتى اتاعى بەرىلەدى.
مايداننان ورالعان سوڭ ع.راحمەتوۆا ورالداعى ا.س.پۋشكين اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا وقۋىن جالعاستىرىپ, ونى بىتىرگەن سوڭ مەكتەپ مۇعالىمى, ورال قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ, وبلىستىق, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. كەيىن ماسكەۋ قالاسىنداعى بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك كينوماتوگرافيستەر ينستيتۋتىنىڭ جانىنداعى جوعارى مەكتەپتى ءبىتىرىپ, ورال وبلىستىق كينو باسقارماسىن باسقاردى. سوعىس ارداگەرى رامازان تاۋكينمەن وتاۋ قۇرىپ, ءۇش قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. 1980 جىلى رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەر رەتىندە قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقتى.
زەينەتكەر ع.راحمەتوۆا ورال قالاسىنداعى ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولدى. ورال قالالىق دەپۋتاتتار كەڭەسىنىڭ 1989 جىلعى 23 شىلدەدەگى №659 شەشىمىنە سايكەس جاس ۇرپاققا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدەگى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن عاريفا راحمەتوۆا «ورال قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندى. ۇلى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعى قارساڭىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى عاريفا راحمەتوۆاعا «وتان» وردەنىن تاپسىردى.
سوعىس سالعان سىرقاتى سالدارىنان عاريفا راحمەتوۆا 2001 جىلى 17 تامىزدا دۇنيەدەن وزدى.
ماسكەۋدەن بەرلينگە دەيىنگى اسكەري جورىقتا عاريفا راحمەتوۆامەن بىرگە بولعان 2-كلاستى راديوبايلانىسشى زاميحا ناۋشەۆا 1924 جىلى ورال وبلىسى جاڭاقالا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 8 جاسىندا اتا-اناسىنان ايىرىلعان ول تۋىستارىنىڭ كومەگىمەن ورال قالاسىنداعى №4 مەكتەپ-ينتەرناتقا ورنالاسادى. كىشكەنتاي زاميحا مەكتەپتە جاقسى وقيدى, سكريپكا كلاسىنا قابىلدانىپ, مۋزىكالىق اسپاپتى دا مەڭگەرەدى. زاميحا 9-سىنىپتى بىتىرگەن جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالادى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, ورالعا لەنينگراد قالاسىنان ەۆاكۋاتسيالانىپ كەلگەن اسكەري راديوتەلەگرافشىلار ۋچيليششەسىنە قابىلدانعان 600 قىزدىڭ اراسىندا زاميحا ناۋشەۆا دا بولادى. ۋچيليششە ماسكەۋ تۇبىندەگى مىتيششي قالاسىنداعى وقۋ بازاسىنا قايتا كوشىرىلگەندە, زاميحا دا بىرگە كەتەدى. 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىندا 5 ايلىق كۋرستى تامامداعان زاميحا ناۋشەۆا قۇربىسى عاريفا راحمەتوۆامەن بىرگە كالينين مايدانىنداعى ءى گۆارديالىق شابۋىلداۋشى اۆياتسيالىق كورپۋسقا جونەلتىلەدى.
راديوبايلانىسشى زاميحا جاۋىنگەرلىك ءومىر جولىن بىلايشا باياندايدى: ء«بىزدىڭ جاۋىنگەرلىك جولىمىز كالينين مايدانىنان باستالدى. مىندەتىمىز – راديوستانسا قىزمەتىن باسقارۋ ەدى. جاۋ ءبىز وتىرعان ايماقتى ءجيى نىساناعا الىپ وق جاۋدىراتىن, بومبانىڭ استىنا الاتىن. سوندىقتان ورنىمىزدى ءجيى اۋىستىرىپ, جاۋ كوزىنە تۇسپەۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءادىس قولدانىپ, بۇركەنىپ, تىعىلاتىنبىز. جوعارعى باس قولباسشىنىڭ باسقارۋىندا بولعان ءبىزدىڭ گۆارديالىق شابۋىلداۋشى كورپۋس مايدانداعى شەشۋشى سوعىستارعا قاتىسىپ, باعىتىن ءجيى اۋىستىرىپ وتىردى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ يسترەبيتەلدەر كورپۋسىنىڭ ۇشقىشتارىن ماقتان ەتىپ جۇردىك. ولاردىڭ كوپشىلىگى نەمىستىڭ اسقان شەبەر ۇشقىشتارىمەن شايقاسىپ, كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن باتىر اتانعان ەدى. ال ۇشقىش الەكسەي مارەسەۆتىڭ ەسىمى سوعىس جىلدارىندا-اق ادەبيەت تاريحىنا جازىلعان ەدى».
جەڭىس كۇنىن بەرلين تۇبىندە قارسى العان زاميحا ناۋشەۆا جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن ءستاليننىڭ العىس حاتىنا جانە «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە يە بولدى. مايدانگەر انا: «مەن, بۇل سوعىستا ادامزات بالاسىنىڭ قايعى-قاسىرەتى مەن توگىلگەن قانىن, جەر بەتىنەن ءبىر ساتتە جويىلعان اۋىل, قالالاردى كوردىم. بارلىعى كوز الدىمدا, ولاردى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ورتا جاس شاماسىنداعى كوماندير, گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.بەلەتسكيدىڭ بىزگە قاراپ: «جالبىراقتارىم-اۋ, سەندەر ەرتەڭ وسى سوعىستىڭ تاريحىنا كىرەسىڭدەر!» دەيتىنى ءالى ەسىمدە», دەيدى.
ەلگە امان-ساۋ ورالعان جاۋىنگەر قىز بەيبىت ەڭبەككە ارالاسىپ, ورال وبلىستىق «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنىڭ باسپاسىندا كوررەكتور بولدى. كەيىن ورال قالاسىنداعى تەرى كومبيناتىنىڭ كەپتىرۋ بولىمىندە ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپ, زەينەت دەمالىسىنا شىقتى.
داڭقتى باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى ءبىر سوزىندە: «ادامدار ءبىر-بىرىنە قارىزدار ەكەنىن ارقاشان ويلاي ءجۇرۋى كەرەك. اسىرەسە ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە باعالاي ءبىلۋى قاجەت. ەر ولەدى, ەل قالادى. ەسىمى ەل جۇرەگىندە ساقتالعان ەر عانا باقىتتى» دەگەن ەكەن. جەڭىس كۇنىن جاقىنداتۋعا ۇلەس قوسقان قازاقتىڭ قاھارمان قىزدارىنىڭ جاۋىنگەرلىك ەرلىگى مەن ونەگەلى ءومىرىن ۇلگى ەتىپ, ماقتانىش ەتۋ – بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ پارىزى دەپ بىلەمىز.
باقتىلى بورانباەۆا,
ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
