ەكى ءولىپ, ەكى تىرىلگەن
وتىزعا كەلىپ قالعان قويشى راقىشەۆ 1942 جىلدىڭ اقپانىندا اسكەر قاتارىنا الىنادى. ونىڭ اتقىشتار پولكى كوپ كەشىكپەي كالينين باعىتىنداعى ۇرىستارعا ارالاسىپ كەتەدى. جارتى جىلدا ءتىس قاققان جاۋىنگەرگە اينالعان قويشى جان الىسىپ, جان بەرىسكەن قاندى شايقاستاردا تالاي جاۋدى جەر جاستاندىرىپ, تالاي جولداسىنان ايىرىلدى.
الايدا تاعدىردىڭ وعان دەگەن باستى سىنى الدا ەكەن. سول, 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ ءبىر كۇنىندەگى شابۋىلدا تانكتىڭ ارتىنان ىلەسىپ كەلە جاتقان قويشىنىڭ اياعىنا وق تيەدى. جاراسىن تاڭىپ, سۇيرەتىلىپ, قيراپ تۇرعان ءبىر تانكتىڭ استىن پانالايدى. بىرنەشە ساعات بويى قانسىراعان جاۋىنگەردىڭ كوزىنە ەشكىم ىلىكپەيدى. تەك كەشكە قاراي تىلعا بارا جاتقان ەكى-ءۇش سولداتقا «الا كەت» دەگەنىمەن, ولار قاۋىرت بۇيرىقتارى بارىن ايتىپ, ءوز جوندەرىمەن كەتەدى. ىشىندە كورشى اۋىلدىڭ جىگىتى بولعان سوڭ, قويشى: «جارايدى, ولسەم ەلگە ايتىپ بارار», دەپ ءوزىن-ءوزى جۇباتادى. بىراق كورەر جارىعى بار ەكەن – ابدەن السىرەگەن ساتىندە قيراعان تانكتى كەيىن سۇيرەپ اكەتۋگە باسقا ءبىر تانك كەلەدى. تانكشىلەر قويشىنى تانكتىڭ سىرتىنا جاتقىزىپ, گوسپيتالعا جەتكىزەدى.
ناركوز بەرەردىڭ الدىندا دارىگەردىڭ: «ابدەن قانسىراپ قالىپسىڭ, سولدات, گانگرەنا باستالىپتى, تىزەدەن بيىك كەسپەسە بولمايدى», دەگەنىن بىلەدى. ەسىن جيناسا, ابدەن جاۋراپ قالىپتى. دەرەۋ جان-جاعىن سيپالاپ كورسە – ماڭايىندا ولىكتەردىڭ سۋىق دەنەلەرى جاتىر ەكەن. «ە, مەنى دە ءولدى دەپ قويماعا شىعارىپ تاستاعان ەكەن عوي», دەپ بولعان جاعدايدى تۇسىنگەن ول سىرتقا قاراپ ايعاي سالادى. ءبىرازدان كەيىن قاقپاق سىقىرلاپ اشىلىپ, قولىنا ۆينتوۆكا ۇستاعان موسقال جاۋىنگەر قورقا كىرەدى. «قورىقپا, مەن ءتىرىمىن», دەگەندى ەستىگەن ول جاقىنداپ, قويشىعا كەشە جەرلەپ ۇلگەرە الماعان سوڭ, ولگەندەردى ەرتەڭگە دەيىن وسى قويماعا جيناعانىن ايتىپ, سىرتقا جۇگىرە جونەلەدى. ءبىرازدان كەيىن ەكى سانيتاركا كەلىپ, قويشىنى زەمبىلگە سالىپ, قايتادان گوسپيتالعا جەتكىزەدى. ءوز كىناسىن بىلگەن جانە جاۋاپقا تارتىلام با دەپ قورىققان حيرۋرگ ونى ەرەكشە كۇتەدى.
ءسويتىپ 1943 جىلى ەلىنە ءوزى جايلى «قارا قاعازدىڭ» سوڭىنان ءتىرى كەلگەن جىگىت جارىمجانمىن دەپ ۇيدە وتىرعان ەمەس, «اعاش اياق» بولسا دا كولحوزدىڭ, كەيىن سوۆحوزدىڭ جۇمىسىنان زەينەت جاسى جەتكەنشە قالعان جوق.
بىراق قويشىعا تاعى ءبىر ءومىر سىناعى جازىلعان ەكەن. 1972 جىلى كولىك اپاتىنا ءتۇسىپ, جۇبايى كۇلماشتان ايىرىلدى. ءوزى جىلعا جۋىق اۋرۋحانادا جاتىپ امان قالعانىمەن, ەكىنشى اياعى دا كەسىلدى. ەگدە تارتقان شاعىندا ءمۇساپىر جاعدايدا بولسا دا, قارت مايدانگەر ەرجەتىپ كەلە جاتقان بالالارىنا ۇيىتقى بولا ءبىلىپ, شاڭىراعىن ساقتاپ قالدى.
ومىردە ەكى رەت ءولىپ-تىرىلگەندەي بولىپ, مۇگەدەكتىكتىڭ تاۋقىمەتىن دە مولىنان تارتقان اعامىز كوزىن جۇمعانشا ارتىندا ءۇش بالا قالدىرىپ, نەمەرەلەرىن سۇيگەنى ءۇشىن تاعدىرىنا ريزاشىلىعىن ايتىپ كەتكەن ەكەن. سول ۇرپاقتارىنىڭ ومىردەگى جەتىستىكتەرىن كورىپ 75 جاسقا دەيىن ءومىر ءسۇردى.
ءبىر كەزدە ۇرىس دالاسىندا قانسىراپ جاتىپ ارمانداعان تۋعان ەلىنىڭ توپىراعى قارت جاۋىنگەردىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنە اينالدى.
اجە وسيەتى
قاۋيا قوجاحمەتوۆ نەمەرەسىن باۋىرىنا باسقان اجەسى قاليمانىڭ ەركەسى بولىپتى. اكەسى قوجاحمەت تە, اناسى زەينەپ تە ۇلكەندى سىيلاپ ۇلدارىنان بويلارىن اۋلاق ۇستاپتى. اجەسى بولسا, قاۋيانى ەرەكشە وبەكتەپ ءوسىرىپتى.
سوعىس باستالىسىمەن بۇرىن فين ناۋقانىنا قاتىسقان ۇلكەن اعاسى ماعاۋيا قايتادان اسكەرگە الىنىپ, مايدانعا اتتانادى. كەشىكپەي ونىڭ جولىمەن قابدولعاني مەن ماۋيا اعالارى دا سوعىسقا كەتەدى. 1942 جىلدىڭ كوكتەمىندە ناۋقاستان قايتقان اكەسىن جەرلەگەن جيىرما ءبىر جاسار قاۋياعا دا كەزەك كەلەدى. شاڭىراقتىڭ تىرەگى قوجاحمەتتەن ايىرىلىپ, نەمەرەسىن دە قيماي كۇيزەلىستە جۇرگەن قاليما اجەي قاۋيا اۋىلدان اتتاناردا باتاسىن بەرىپ: «ق ۇلىنىم, جەردى ءۇش اينالساڭ دا, قايدا بارساڭ دا ەلدەن توپىراق بۇيىرسىن», دەپ كوزىنە جاس الادى. كەيىنگى مەحناتتى جىلدارى اجەسىنىڭ وسى ءسوزى قاۋيانىڭ جادىنان شىقپايدى.
اتتى اسكەر قاتارىنداعى قاۋيا 1942 جىلدىڭ 13 مامىرىندا حاركوۆ باعىتىنداعى ۇرىستا جارالانادى. الاساپىران ۋاقىتتا جارالىلار قامقورسىز قالىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندار تاماقتاندىرىپ, كۇتەدى. قىزىل ارميا شەگىنىپ, 26 مامىردا گوسپيتالداعىلاردىڭ بارلىعى تۇتقىنعا تۇسەدى. ولاردى فاشيستەر ەشەلونعا قاماپ, ەۋروپانىڭ باتىس قيىرىنان ءبىر-اق شىعارادى. باعىنا قاراي, بىردە قارا جۇمىستا جۇرگەن ولاردى فرانتسۋز پارتيزاندارى بوساتىپ, تاۋعا الا كەتەدى. بارعان جەرلەرى – فرانتسيا مەن يسپانيانىڭ شەكارالاس ايماعى, تاريحتا بەلگىلى كورول گەنريح ناۆارسكيدىڭ تۋعان جەرى پو دەگەن ەلدى مەكەن ەكەن. سول جەردە قاۋيا فرانتسۋزداردىڭ قارسىلاسۋ قوزعالىسىنا قاتىسىپ, جاۋدى جەڭۋگە ءوز ۇلەسىن قوسادى. سوندا لۋيزا اتتى فرانتسۋز قىزىمەن كوڭىل قوسادى, ودان تۋعان قىزىنىڭ ەسىمىن ءوز اناسىنىڭ اتىمەن زەينەپ دەپ قويادى.
سوعىس بىتكەن سوڭ تۋعان جەرىن, تۋىس-باۋىرلارىن, ەل-جۇرتىن ساعىنعان قاۋيانىڭ كوڭىلى ەلدە بولادى. كەيىن اجەسىنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىن ەستىگەندە كوز جاسىن تىيا الماي: «اجەمنىڭ وسيەتىن ورىندايمىن. سول ءۇشىن نەگە بولسىن كونۋگە شەشىمگە كەلدىم», دەگەن ەكەن.
ساعىنىشتان سارعايىپ جۇرگەن قاۋيانىڭ شەتەلدە ءجۇرىپ قالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – تۇتقىندا بولعانداردى كەڭەس وداعىندا اياماي جازالاپ, سوتتاپ, لاگەرلەرگە قامايدى دەگەن ۇرەيلى حابار جەتكەن. ەكى جىلداي جۇرەكسىنگەنىمەن, اقىرى نە بولسا دا باسىن تىگۋگە شەشىم قابىلداعان قاۋيا 1947 جىلى قازاقستانعا ورالادى. فرانتسۋزدارمەن بىرگە فاشيستەرمەن سوعىسقانى ەسەپتەلسە كەرەك, قۋدالاۋ كورمەيدى.
الايدا 1948 جىلى مايبالىق اۋىلىندا ەسەپشى بولىپ جۇرگەنىندە ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنان قىسىلعان جەرلەستەرىنە دوربالاپ بيداي بەردى دەگەن جالامەن تۇرمەگە قامالادى.
قاۋيا اعامىز 87 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەنشە تۋراشىل مىنەزىمەن ەرەكشەلەنگەن ەدى. 1959 جىلى روزا ەسىمدى اۋىلداس قىزبەن شاڭىراق قۇرىپ, ارتىندا ۇلدارى قالدى.
احمەتجان قۋانتاەۆ,
جۋرناليست
پەتروپاۆل
