تاريح • 09 مامىر، 2021

قيلى-قيلى تاعدىرلار

259 رەت كورسەتىلدى

توبەدەن جاي تۇسكەندەي بولىپ باستالعان 1941 جىلعى سوعىس ەلىمىزدىڭ قيىر سولتۇستىگىندەگى مايبالىق اۋىلىنىڭ دا بەيبىت ءومىرىنىڭ تاس-تالقانىن شىعارعان. ءجۇز شاقتى شاڭىراعى بار شاعىن اۋىل ءتورت جىل ىشىندە مايدانعا 150-دەن ارتىق جىگىت جىبەرىپتى. ولاردىڭ جەتپىستەن استامى قازاعا ۇشىراعان، ال ەلگە ءتىرى ورالعانداردىڭ شيرەگى – مۇگەدەكتەر. ەكى-ءۇش ۇلىنان ايىرىلعان، جالعىزىن جوعالتقان اتا-انالار، جەتىم قالعان بالالار – سول كەزدەگى اۋىلدىڭ ۇيرەنشىكتى جاعدايى ەدى. ال قان مايداندا وت كەشكەن جاۋىنگەرلەردىڭ قيلى تاعدىرى كىمگە بولسىن وي سالىپ، تاعىلىم العىزارى انىق.

ەكى ءولىپ، ەكى تىرىلگەن

وتىزعا كەلىپ قالعان قويشى راقىشەۆ 1942 جىلدىڭ اقپانىندا اسكەر قاتارىنا الىنادى. ونىڭ اتقىشتار پولكى كوپ كەشىكپەي كالينين باعىتىنداعى ۇرىستارعا ارالاسىپ كەتەدى. جارتى جىلدا ءتىس قاققان جاۋىنگەرگە اينالعان قويشى جان الىسىپ، جان بەرىسكەن قاندى شايقاستاردا تالاي جاۋدى جەر جاستاندىرىپ، تالاي جولداسىنان ايىرىلدى.

الايدا تاعدىردىڭ وعان دەگەن باستى سىنى الدا ەكەن. سول، 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ ءبىر كۇنىندەگى شابۋىلدا تانكتىڭ ارتىنان ىلەسىپ كەلە جاتقان قويشىنىڭ اياعىنا وق تيەدى. جاراسىن تاڭىپ، سۇيرەتىلىپ، قيراپ تۇرعان ءبىر تانكتىڭ استىن پانالايدى. بىرنەشە ساعات بويى قانسىراعان جاۋىنگەردىڭ كوزىنە ەشكىم ىلىكپەيدى. تەك كەشكە قاراي تىلعا بارا جاتقان ەكى-ءۇش سولداتقا «الا كەت» دەگەنىمەن، ولار قاۋىرت بۇيرىقتارى بارىن ايتىپ، ءوز جوندەرىمەن كەتەدى. ىشىندە كورشى اۋىلدىڭ جىگىتى بولعان سوڭ، قويشى: «جارايدى، ولسەم ەلگە ايتىپ بارار»، دەپ ءوزىن-ءوزى جۇباتادى. بىراق كورەر جارىعى بار ەكەن – ابدەن السىرەگەن ساتىندە قيراعان تانكتى كەيىن سۇيرەپ اكە­تۋگە باسقا ءبىر تانك كەلەدى. تانك­شىلەر قويشىنى تانكتىڭ سىرتىنا جاتقىزىپ، گوسپيتالعا جەتكىزەدى.

ناركوز بەرەردىڭ الدىندا دارىگەردىڭ: «ابدەن قانسىراپ قالىپسىڭ، سولدات، گانگرەنا باس­تالىپتى، تىزەدەن بيىك كەسپەسە بولمايدى»، دەگەنىن بىلەدى. ەسىن جيناسا، ابدەن جاۋراپ قالىپتى. دەرەۋ جان-جاعىن سيپالاپ كورسە – ماڭايىندا ولىكتەردىڭ سۋىق دەنە­لەرى جاتىر ەكەن. «ە، مەنى دە ءولدى دەپ قويماعا شىعارىپ تاس­تاعان ەكەن عوي»، دەپ بولعان جاع­دايدى تۇسىنگەن ول سىرتقا قا­راپ ايعاي سالادى. ءبىرازدان كە­يىن قاقپاق سىقىرلاپ اشىلىپ، قولىنا ۆينتوۆكا ۇستاعان موس­قال جاۋىنگەر قورقا كىرەدى. «قورىق­پا، مەن ءتىرىمىن»، دەگەندى ەستىگەن ول جاقىنداپ، قويشىعا كەشە جەرلەپ ۇلگەرە الماعان سوڭ، ولگەندەردى ەرتەڭگە دەيىن وسى قويماعا جينا­عانىن ايتىپ، سىرتقا جۇگىرە جو­نەلەدى. ءبىرازدان كەيىن ەكى سانيتاركا كەلىپ، قويشىنى زەمبىلگە سالىپ، قايتادان گوسپيتالعا جەتكىزەدى. ءوز كىناسىن بىلگەن جانە جاۋاپقا تارتىلام با دەپ قورىققان حيرۋرگ ونى ەرەكشە كۇتەدى.

ءسويتىپ 1943 جىلى ەلىنە ءوزى جايلى «قارا قاعازدىڭ» سوڭىنان ءتىرى كەلگەن جىگىت جارىمجانمىن دەپ ۇيدە وتىرعان ەمەس، «اعاش اياق» بولسا دا كولحوزدىڭ، كەيىن سوۆحوزدىڭ جۇمىسىنان زەينەت جاسى جەتكەنشە قالعان جوق.

بىراق قويشىعا تاعى ءبىر ءومىر سىناعى جازىلعان ەكەن. 1972 جىلى كولىك اپاتىنا ءتۇسىپ، جۇبايى كۇلماشتان ايىرىلدى. ءوزى جىلعا جۋىق اۋرۋحانادا جاتىپ امان قالعانىمەن، ەكىنشى اياعى دا كەسىلدى. ەگدە تارتقان شاعىندا ءمۇساپىر جاعدايدا بولسا دا، قارت مايدانگەر ەرجەتىپ كەلە جاتقان بالالارىنا ۇيىتقى بولا ءبىلىپ، شاڭىراعىن ساقتاپ قالدى.

ومىردە ەكى رەت ءولىپ-تىرىلگەندەي بولىپ، مۇگەدەكتىكتىڭ تاۋقىمەتىن دە مولىنان تارتقان اعامىز كوزىن جۇمعانشا ارتىندا ءۇش بالا قال­دىرىپ، نەمەرەلەرىن سۇيگەنى ءۇشىن تاعدىرىنا ريزاشىلىعىن ايتىپ كەتكەن ەكەن. سول ۇرپاقتارىنىڭ ومىردەگى جەتىستىكتەرىن كورىپ 75 جاس­قا دەيىن ءومىر ءسۇردى.

ءبىر كەزدە ۇرىس دالاسىندا قان­سىراپ جاتىپ ارمانداعان تۋعان ەلىنىڭ توپىراعى قارت جاۋىنگەردىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنە اينالدى.

 

اجە وسيەتى

قاۋيا قوجاحمەتوۆ نەمەرەسىن ­باۋىرىنا باسقان اجەسى قاليمانىڭ ەركەسى بولىپتى. اكەسى قوجاحمەت تە، اناسى زەينەپ تە ۇلكەندى سىيلاپ ۇلدارىنان بويلارىن اۋلاق ۇستاپتى. اجەسى بولسا، قاۋيانى ەرەكشە وبەكتەپ ءوسىرىپتى.

سوعىس باستالىسىمەن بۇرىن فين ناۋقانىنا قاتىسقان ۇل­كەن اعاسى ماعاۋيا قايتادان اسكەر­گە الىنىپ، مايدانعا اتتانادى. كەشىكپەي ونىڭ جولىمەن قاب­دولعاني مەن ماۋيا اعالارى دا سوعىسقا كەتەدى. 1942 جىلدىڭ كوكتەمىندە ناۋقاستان قايتقان اكەسىن جەرلەگەن جيىرما ءبىر جاسار قاۋياعا دا كەزەك كەلەدى. شا­ڭىراقتىڭ تىرەگى قوجاحمەتتەن ايىرىلىپ، نەمەرەسىن دە قيماي كۇيزەلىستە جۇرگەن قاليما اجەي قاۋيا اۋىلدان اتتاناردا باتاسىن بەرىپ: «ق ۇلىنىم، جەردى ءۇش اينالساڭ دا، قايدا بارساڭ دا ەلدەن توپىراق بۇيىرسىن»، دەپ كوزىنە جاس الادى. كەيىنگى مەحناتتى جىلدارى اجەسىنىڭ وسى ءسوزى قاۋيانىڭ جادىنان شىقپايدى.

اتتى اسكەر قاتارىنداعى قاۋيا 1942 جىلدىڭ 13 مامىرىن­دا حاركوۆ باعىتىنداعى ۇرىستا جارالانادى. الاساپىران ۋاقىت­تا جارالىلار قامقورسىز قا­لىپ، جەرگىلىكتى تۇرعىندار تاماق­تان­دىرىپ، كۇتەدى. قىزىل ارميا شەگىنىپ، 26 مامىردا گوس­پي­تال­داعىلاردىڭ بارلىعى تۇت­قىن­عا تۇسەدى. ولاردى فاشيستەر ەشە­لونعا قاماپ، ەۋروپانىڭ باتىس قيىرىنان ءبىر-اق شىعارادى. باعىنا قاراي، بىردە قارا جۇمىستا جۇرگەن ولاردى فرانتسۋز پارتي­زاندارى بوساتىپ، تاۋعا الا كەتەدى. بارعان جەرلەرى – فرانتسيا مەن يسپانيانىڭ شەكارالاس ايماعى، تاريحتا بەلگىلى كورول گەنريح ناۆارسكيدىڭ تۋعان جەرى پو دەگەن ەلدى مەكەن ەكەن. سول جەردە قاۋيا فرانتسۋزداردىڭ قارسىلاسۋ قوزعالىسىنا قاتىسىپ، جاۋدى جەڭۋگە ءوز ۇلەسىن قوسادى. سوندا لۋيزا اتتى فرانتسۋز قىزىمەن كو­ڭىل قوسادى، ودان تۋعان قىزىنىڭ ەسىمىن ءوز اناسىنىڭ اتىمەن زەينەپ دەپ قويادى.

سوعىس بىتكەن سوڭ تۋعان جەرىن، تۋىس-باۋىرلارىن، ەل-جۇرتىن سا­عىنعان قاۋيانىڭ كوڭىلى ەلدە بولادى. كەيىن اجەسىنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىن ەستىگەندە كوز جاسىن تىيا الماي: «اجەمنىڭ وسيەتىن ورىندايمىن. سول ءۇشىن نەگە بولسىن كونۋگە شەشىمگە كەلدىم»، دەگەن ەكەن.

ساعىنىشتان سارعايىپ جۇر­گەن قاۋيانىڭ شەتەلدە ءجۇرىپ قا­لۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – تۇتقىندا بولعانداردى كەڭەس وداعىندا اياماي جازالاپ، سوتتاپ، لاگەرلەرگە قامايدى دەگەن ۇرەيلى حا­بار جەتكەن. ەكى جىلداي جۇرەك­سىنگەنىمەن، اقىرى نە بولسا دا باسىن تىگۋگە شەشىم قابىلداعان قاۋيا 1947 جىلى قازاقستانعا ورا­لادى. فرانتسۋزدارمەن بىرگە فاشيستەرمەن سوعىسقانى ەسەپتەلسە كەرەك، قۋدالاۋ كورمەيدى.

الايدا 1948 جىلى مايبا­لىق اۋىلىندا ەسەپشى بولىپ جۇرگەنىندە ازىق-ت ۇلىك تاپشى­لىعىنان قىسىلعان جەرلەستەرىنە دوربالاپ بيداي بەردى دەگەن جالامەن تۇرمەگە قامالادى.

قاۋيا اعامىز 87 جاسىندا دۇ­نيەدەن وتكەنشە تۋراشىل مىنەزى­مەن ەرەكشەلەنگەن ەدى. 1959 جى­لى روزا ەسىمدى اۋىلداس قىزبەن شا­ڭىراق قۇرىپ، ارتىندا ۇلدارى قالدى.

 

احمەتجان قۋانتاەۆ،

جۋرناليست

 

پەتروپاۆل

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كاسپي جاعالاۋىندا قوقىس كوپ

ەكولوگيا • بۇگىن، 20:47

قازان-نۇر-سۇلتان اۋە رەيسى اشىلادى

قازاقستان • بۇگىن، 18:45

COVID-19: وڭىرلەردەگى جاعداي كۇردەلى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:03

نۇر-سۇلتاندا قانداي ۆاكتسينالار بار؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 17:19

الماتىدا قويما ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • بۇگىن، 10:30

ۇقساس جاڭالىقتار