تاريح • 07 مامىر، 2021

تاريحي شىندىقتى مويىنداعان جازبا

104 رەت كورسەتىلدى

«1945 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە رەيحستاگ عيماراتىنا شابۋىل باستالدى. عيماراتتىڭ توبەسىنە العاشقى قىزىل تۋدى 150-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 674-اتقىشتار پولكىنىڭ جاۋىنگەرلەرى راقىمجان قوشقارباەۆ پەن گريگوري بۋلاتوۆ تىكتى». رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا جاقىندا وسىنداي جازبا پايدا بولدى. بۇل – رەسەيدىڭ 76 جىل وتكەننەن كەيىنگى رەسمي مويىنداۋى!

 

«بەرليننىڭ جۇرەگىندە ورنا­لاس­قان رەيحستاگ گيتلەر گەرما­نيا­سىنىڭ باستى سيمۆولدارىنىڭ ءبىرى بولدى. سول سەبەپتى دە جاۋ بۇل عيماراتتى قورعاۋعا مۇقيات دايىن­دالعان ەدى. رەيحستاگتى قور­عاۋعا قارۋلى كۇشتەردىڭ ەڭ مىقتى بولىمدەرى مەن تاڭداۋلى ارميا بولىمشەلەرى جۇمىلدىرىلدى.

رەيحستاگ باسپالداقتارىمەن جوعارىعا كوتەرىلگەن العاشقى كەيىپكەرلەردىڭ قاتارىندا 20 جاستاعى لەيتەنانت راقىمجان قوش­قارباەۆ پەن 19 جاستاعى قىزىل اسكەر گريگوري بۋلاتوۆ بولدى. جاۋىنگەرلەردىڭ قولدار­ىندا ول كەزدە قاراپايىم القى­زىل جاي­ما­دان جاسالعان جالاۋ­شا عانا بولعان ەدى. 150-ءشى ديۆي­زيا­نىڭ سوعىس جۋرنالىنداعى جاز­باعا سايكەس، ساعات 14:25-تە ولار «عي­ما­رات­تىڭ ورتالىق بولى­گىنە جەر باۋىر­لاپ جىلجىپ جەتىپ، نەگىزگى كىرەبەرىستىڭ باسپال­داق­تارىنا قىزىل جالاۋشانى ىلگەن». بۇل رەيحستاگقا جۇمىلدىرىلعان ازات ەتۋشى جاۋىنگەرلەردىڭ تىككەن العاشقى تۋى بولاتىن.

رەيحستاگتىڭ باسپال­داق­تار­ىندا جەلبىرەپ تۇرعان قىزىل تۋ ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەرگە جىگەر بەر­دى. 30 ءساۋىردىڭ كەشىندە-اق 674 جانە 756-شى پولكتەردىڭ نەگىز­گى كۇش­تەرى فاشيستەردىڭ قارسى­لى­عىنا توتەپ بەرىپ، عيماراتقا با­سىپ كىردى. تۇندە لەيتەنانت بەرەست، سەرجانت كانتاريا جانە قى­زىل اسكەر ەگوروۆ نەمىس مەرگەن­دەرى جاۋدىرعان وقتاردىڭ ىسقى­رىعىنا قاراماستان، فاشيزم ور­داسىنىڭ ۇستىنە جەڭىس تۋىن ورناتتى. رەيحستاگتىڭ جەرتولەلەرى مەن دالىزدەرىندەگى قىزۋ شايقاستار 2 مامىرعا دەيىن جالعاستى.

رەيحستاگتى الۋ كەزىندە كور­سەت­كەن ەرلىگى مەن باتىرلىعى ءۇشىن راقىمجان قوشقارباەۆ پەن گريگوري بۋلاتوۆ قىزىل تۋ وردە­نىمەن ماراپاتتالدى. قوش­قار­­باەۆقا ەسكەرتكىشتەر ونىڭ وتا­نى – قازاقستاننىڭ اقمولا وبلى­سىندا جانە رەسپۋبليكانىڭ استاناسى نۇر-سۇلتان قالاسىندا، ال بۋلاتوۆقا كيروۆ قالاسىندا ورنا­تىلدى». رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جاريالاعان جاز­بانىڭ تولىق ءماتىنى وسىنداي.

رەيحستاگ عيماراتىنا تىگىلگەن قىزىل تۋدىڭ جانىندا تۇرعان قوس باتىردىڭ سۋرەتىمەن بايلانىس­تىرىلىپ بەرىلگەن وسى جازباعا ساناۋلى كۇننىڭ ىشىندە ون مىڭ­داعان ادام ءلۇپىل باسقان. پىكىر بىلدىرۋشىلەردىڭ دەنى سان جىلدار وتكەننەن كەيىن تاريحي شىن­دىقتىڭ ءوز بيىگىنە قونعانىن ايتىپ سۇيىنشىلەسە، ءبىراز جۇرت «اقىرى مويىندادىڭىزدار-اۋ» دەپ بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن كوپتەن كۇتكەن قۋانىش ەكەنىن اڭعارتتى.

ءدال 30 ءساۋىر – رەيحستاگقا تۋ تى­گىل­گەن تاريحي كۇنى جاريالانعان پوست­تى وتانداستارىمىز «قازاق تاري­حىنىڭ تاعى ءبىر داڭقتى كۇنى» دەپ قۋانا قابىلدادى. ەندى ءبىرى كو­زى ءتىرى كەزىندە ەرلىگى ەلەنبەي قال­عان «قازاق سولداتىنىڭ ارۋاعى ري­زا بولعان شىعار» دەپ شاتتاندى.

كوزى ءتىرى كەزىندە تەلەباع­دار­لا­مالاردىڭ بىرىنە بەرگەن سۇح­باتىندا راقىمجان قوشقار­باەۆ­تىڭ ءوزى بۇل سۇراپىل وقيعانى: «رەيحستاگقا تۋ تىگۋ تاپسىرماسى بولدى. بىراق وعان كىم بارادى؟ ەرىكتى تۇردە بارىمىزدەن سۇرادى. ەشكىمدى كۇشتەمەدى. ونىڭ سەبەبىن كەيىن بىلدىك. سەبەبى بۇل ناعىز ولىممەن تەڭ تاپسىرما ەدى. ول جەردەن امان كەلۋ ەكىتالاي بولاتىن. مەن، شىنىمدى ايتسام، وسى جولى ءتىرى قالامىن دەپ تە ويلامادىم»، دەپ ەسكە الادى. وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا جەر باۋىرلاپ جىلجىپ، ءفاشيزمنىڭ ورداسى، قۇزعىنداردىڭ ۇياسى بولعان رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن تىگۋ ءۇشىن قازاق جاۋىنگەرى راقىمجان قوش­قارباەۆ پەن گريگوري بۋلاتوۆقا 350 مەتر جەردى جەتى جارىم ساعات بويى ەڭسەرۋگە تۋرا كەلگەن. وسى­لايشا اجالمەن ارپالىسقان ەكەۋ بەكىنىسى مىعىم، بار فاشيستىك كۇش جۇمىلىپ، بەرىلمەۋگە بەل شەشكەن عيماراتقا ارەڭ جەتەدى. باس كوتەرتپەي بوراعان وق پەن وتقا قاراماستان، بارشا ەلدىڭ ىزا مەن كەگىن ارقالاعان قوس سارباز جاۋدىڭ اپانىنا وسىلايشا العاش بولىپ جەڭىس تۋىن تىگەدى. كوزسىز ەرلىك. جان­كەشتىلىك. الايدا بۇل ەرلىك ەلەن­بەدى. انىعىراق ايت­ساق، قاسا­قا­نا ەلەنبەدى. بۇل با­تىر­لىقتى ءتىپ­تى مۇلدە بولماعانداي تاريح بەت­­تەرىنەن سىزىپ تاستاۋعا تىرىس­تى...

كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ اراسىنان رەيحستاگقا جەتىپ، العاش بولىپ جەڭىس تۋىن تىككەندەرىن قوس باتىر – راقىمجان قوشقارباەۆ تا، گريگوري بۋلاتوۆ تا ءوز زاما­نىندا «دالەلدەي» الماعان. كە­زىندە وسى ەرلىكتەرى ءۇشىن ولار كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا دا ۇسى­نى­لادى. الايدا ەكەۋى دە جوعارى ما­راپاتتان قۇر قال­عان. ماسەلە ءتىپ­تى ماراپات پەن سىي-قۇرمەتتە دە ەمەس ەدى. تا­ريحي شىندىقتىڭ بۇر­ما­لانۋى، نا­عىز ەرلىكتىڭ ەلەۋسىز قا­لىپ، باتىر­لىقتىڭ قالتارىستا قا­لىپ قوي­عانى اششى اقيقات بولا­تىن. سەبەبى بەرتىنگە دەيىن تاريح بەتتەرىندە رەيحستاگقا تۋ تىك­كەن دەپ باسقا ادامداردىڭ اتى-جون­دەرى جازىلىپ كەلدى. سۇرا­پىل سوعىستىڭ اياق­تالۋىنا كوزسىز ەرلى­گىمەن ۇلەس قوس­قان قازاق جا­ۋىنگەرىنىڭ بۇل ەرلىگى وزگەلەرگە تەلىنىپ كەلدى.

وسىدان 14 جىل بۇرىن رەسەي­دىڭ اسكەري تاريح ينستيتۋتى ءبى­رىنشى بەلارۋس مايدانىنداعى 150-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ لەيتەنانتى راقىمجان قوشقارباەۆ پەن گريگوري بۋلاتوۆتىڭ 1945 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە رەيحستاگقا تۋ تىككەنى تۋرالى تاريحي وقيعانى رەسمي تۇردە راستاعان بولاتىن. الايدا ول كەزدە دە رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جۇمعان اۋزىن اشپاعان-تىن.

تاريحتا رەيحستاگقا تۋ تىگىپ، سوعىستىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويعان قازاق باتىرى بولىپ قالعان را­قىم­جان قوشقارباەۆتىڭ قاھار­ماندىعى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك ال­عاننان كەيىن قايتا جاڭعىردى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 1999 جىلى 7 مامىردا راقىمجان قوشقارباەۆقا حالىق قاھارمانى اتاعى بەرىلدى. ەندى، مىنە، قازاق باتىرىنىڭ وش­پەس ەرلىگى قايتادان ايگىلەندى.

اقمولا وبلىسىنىڭ قىرىق­قۇدىق اۋىلىندا كىندىك قانى تامىپ، تايتوبە دەيتىن اياداي اۋىلدا بۋىنى قاتقان، جاستايىنان جەتىمدىكتىڭ اششى ءدامىن تاتىپ وسكەن قازاقتىڭ قارادومالاق بالاسىنىڭ جاۋ ورداسىنىڭ بيىگىنە شىعىپ، ۇلى جەڭىستىڭ جالاۋىن جەلبى­رەتكەن جانكەشتى ەرلىگىن الەمگە ايگىلەۋگە مەملەكەت قايراتكەرى، جازۋشى كاكىمجان قازىباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسى زور. ول قازاقتىڭ جاۋجۇرەك ۇلىنىڭ ەرەن ەرلىگىن التى الاشقا تالاي جىلدىق ەڭبەگى – جۋرناليستىك زەرتتەۋلەرى ارقىلى تانىتتى.

ال ول كىسىنىڭ اماناتىن تاۋەل­سىز­دىك جىلدارى جالعاستىرىپ اكەتىپ، سۇراپىل سوعىستا ۇلت نامىسىن قولدان بەرمەگەن قازاق جاۋىنگەرى تۋرالى جەرىنە جەتكىزە جازعان ءجۋرناليستىڭ ءبىرى – جان­بولات اۋپباەۆ. الدىمەن ول 1999 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا «حالىق الا الماعان قامال» اتتى ماقالا جازدى. بۇل رەس­پۋبليكادا ۇلكەن قوعامدىق پىكىر تۋعىزدى. رەداكتسيا جۇرتشى­لىقتان كەلگەن قۇپتاۋ حاتتاردى اي سايىن توپتاپ بەرىپ وتىردى. قوعامدىق پىكىردىڭ ناتيجەسىندە جاۋدىڭ ورداسىنا اينالعان بەرليندەگى رەيحس­تاگقا جەڭىس جالاۋىن العاش تىك­كەن راحىمجان قوشقارباەۆقا ەلباسى ەڭ جوعارى ەرلىك بەلگىسى – «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەردى. وسىمەن ءبىر مەزەتتە جانبولات ءاليحان ۇلى «ەل تانىدى ءوزىنىڭ حاس باتىرىن» اتتى رەداكتسيالىق ماقالا جازىپ، ودان سوڭ بۇل تاقىرىپتى جۋرناليست نۇرحان مىڭباي ەكەۋى بىرىگىپ «حالىق العان قامال» دەگەن ماقالامەن قورىتىندىلادى.

1945 جىلى 30 ساۋىردە قازاق جاۋىنگەرى راحىمجان قوشقارباەۆ پەن ەفرەيتور گريگوري بۋلاتوۆ رەيحستاگقا تىككەن جەڭىس تۋى بۇ­گىندە رەسەي فەدەراتسياسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ورتالىق مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر.

جەتپىس جىلدان كەيىن قازاق سولداتىنىڭ ەرلىگىن مويىنداعان جازبا كەزىندە كەڭەس وداعى بەرمەگەن ماراپاتتان باعالى بولىپ تۇر. سەبەبى راحىمجان قوش­قار­باەۆتىڭ قاھارماندىعى قازىرگى جاس­تاردىڭ ەسىندە رەيحس­تاگقا ءبىرىن­شى بولىپ جەڭىس تۋىن تىككەن قازاق جاۋىنگەرى بولىپ قالعانى ماڭىزدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قايتادان قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار